Prof. Dr. Arben Hajrullahu/

Pavarësisht rrjedhjes së kohës, krimet e luftës lënë plagë të përjetshme që nuk mbyllen kurrë plotësisht. Ato mbeten si pamje, si ankthe, si përfytyrime e trauma të shtresuara brenda njerëzve që i përjetuan e u mbijetuan dhe nuk dihet asnjëherë kur e si do të shpërfaqen. Krimet e luftës nuk vjetrohen asnjëherë dhe ata që i shkaktuan e i jetësuan ato duhet të ndiqen penalisht pa afat, derisa drejtësia të mund të vendoset në vend, për aq sa është e mundur.

Në historinë e gjatë njerëzore ka shtete që jo vetëm se planifikojnë dhe jetësojnë krime ndaj njerëzimit, por ato edhe nuk i pranojnë krimet e kryera ndaj të tjerëve dhe qëllimshëm refuzojnë të përballen me të kaluarën e tyre kriminale. I këtillë ishte, është dhe vazhdon të jetë fqinjiverior i Republikës së Kosovës, shteti serb. E posaçërisht në raste të këtilla, në të cilat mohimi i krimeve shpërfaqet si vazhdimësi e vetë krimeve, dokumentimi i krimeve në mënyrë faktike e me metodologji shkencore bëhet urgjencë, detyrë dhe qëllim i shenjtë.

Të nderuar organizatorë të konferencës, të nderuar studiues vendas e ndërkombëtarë,

më 23 nëntor të vitit 1999, gjatë fjalimit të pasluftës nëFerizaj, Presidenti amerikan Bill Clinton pati deklaruar: „ne e fituam luftën, por dëgjoni, vetëm ju mund ta fitoni paqen!” Gati njëzet e gjashtë vjet më vonë, një mik i madh i Universitetit të Prishtinës dhe Kosovës, juristi, diplomati e profesori japonez me përmasa ndërkombëtare, Hisashi Owada, kur u nderua nga UP-ja me titullin „Doctor Honoris Causa”, më 18 qershor 2025, ligjëratën e tij „Pse luftë: Një reflektim mbi rendin publik të bashkësisë ndërkombëtare” e përfundoi me fjalët „ajo që është arritur në Kosovë mund të vlerësohet më shumë si një fitore njerëzore sesa një fitore mes kombeve”.

Këto porosi të Presidentit Clinton dhe ish-kryetarit të Gjykatës Ndërkombëtare të Drejtësisë, Owada, janë me shumë peshë për historinë dhe të ardhmen e Kosovës, por as paqja nuk mund të fitohet plotësisht, e as fitorja nuk mund të jetë tërësisht njerëzore, pa vendosjen e drejtësisëpër viktimat e luftës dhe të mbijetuarit e saj.

Jo shumë larg nga këtu ku ndodhemi sot ndodhet shtatorja e Faik Rexhepit, inxhinierit që në gusht të vitit 1990 po në qendër të Prishtinës u ul në tokë, në tokën e tij, dhe nuk lëvizi nga vendi kur dhuna e organizuar shtetërore serbeshpërfaqej ndaj njerëzve që ishin mbledhur për të mirëpritur senatorët amerikanë me në krye Robert Dole-in. Atë ditë ai u rrah e u maltretua, por simbolika mbeti këtu përjetësisht.

Në Skenderaj ndodhet një shtatore tjetër që kujton dhimbjen e madhe të luftës, ajo e Leotrim Ahmetit, djaloshit shtatëvjeçar që kur u plagos rëndë i tha nënës së tij: „kam diçka në bark, jam i smutë prej barkut”. Ai vdiq tetë orë më vonë. Kosova, me njerëzit dhe institucionet e veta, duhet të identifikojë e dokumentojë çdo krim lufte të kryer në hapësirën e saj, jo për të mbetur peng i së kaluarës, por para së gjithash për të mos lejuar më kurrë që ato të përsëriten.

Të nderuar shkencëtarë e hulumtues vendas e ndërkombëtarë, drejtues e punonjës të IKKL-së,

më lejoni të përsëritëm një herë më shumë. Ju gjithnjë e në çdo rast do ta keni ndihmën e personelit akademik të Universitetit të Prishtinës në kapacitetet profesionale, shkencore e të ekspertizës gjatë grumbullimit e analizimit të vazhdueshëm të fakteve për krimet e luftës.

Dy profesorë e 18 studentë të UP-së, të përfshirë në një projekt të Ministrisë së Kulturës, Rinisë dhe Sportit, mblodhën informata në terren për fëmijët e vrarë gjatë luftës në Kosovë, me qëllim që këto krime të dokumentohen e të mos harrohen. Vitin e kaluar, raporti i përgatitur prej tyre iu dorëzua kësaj ministrie.

Gjithashtu, tre profesorë tjerë dhe 33 studentë të universitetit më të madh, më të vjetër e më të suksesshëm të Kosovës, gjatë viteve 2021 – 2022, zhvilluan 200 intervista me 200 të mbijetuarit nga masakra e Krushës së Madhe. Video-intervistat u bënë edhe libra gjatë vitit 2025.

Tani personeli akademik i UP-së është i angazhuar në një projekt tjetër të mbështetur nga Ministria e Kulturës, Rinisë dhe Sportitpër dokumentimin e masakrave gjithandej Kosovës. Nga konferenca e parë ndërkombëtare e Institutit për Krimet e Kryera gjatë Luftës „The Scale, Legacy, Documentation and Adjudication of Crimes Committed in Kosovo”, mbajtur në shkurt 2025, tashmë ka dalë librishumëdisiplinar shkencor si përmbledhje e të gjitha punimeve për aspekte të ndryshme të krimeve të luftës në Kosovë.

Jam shumë i nderuar që redaktorët e këtij libri më ftuan të hartoj një recension për t’u shfaqur në kopertinat e tij. Punën e konferencës, të përmbledhur në libër, e vlerësovasi kontribut jetik për fushat e të drejtave të njeriut, drejtësisë tranzicionale dhe studimeve të kujtesës së tëkaluarës — si një gur të pashkëputshëm në mozaikun më të gjerë e të gjallë të qëndrueshmërisë, dokumentimit dhe kërkimit të drejtësisë, në përballje me shkeljet e papara të të drejtave të njeriut, të përjetuara në Kosovë.

Të nderuar drejtues dhe punonjës të Institutit për Krimet e Kryera gjatë Luftës në Kosovë,

Ju përgëzoj për punën e përditshme dhe të vazhdueshme për mbledhjen e fakteve e dëshmive për të gjitha krimet që për shumë dekada kanë damkosur vendin dhe njerëzit e Kosovës, si p.sh. së fundmi krimet masive të viteve 1998 –1999. Kur krimet e luftës dhe ato ndaj njerëzimit, humanitetit, kalojnë në harresën njerëzore dhe ngelin tëpandëshkuara, hapet rruga që të njëjtat të përsëriten në të ardhmen. Kështu, le të përpiqemi fort të gjithë së bashku të mos lejojmë që krimet e kryera në Kosovë, e kudo, as të mos harrohen e as të mos ngelin të pandëshkuara.

Ju dëshiroj vullnet, forcë e qëndrueshmëri për ta kryer misionin tuaj. Konferencë të mbarë e u pafshim edhe në ngjarjet tjera të ngjashme që do të vijnë!

By Linda Nikaj*, Esq./

Yesterday, in the heart of Prishtina, thousands filled the square to protest the ongoing trial of former KLA leaders. The streets were filled with flags, frustration, and a deep, familiar ache. What unfolded was more than a political demonstration — it was a collective defense of the war’s truth, the victims’ dignity, and a history that Kosovars refuse to let others rewrite. The protest was a denouncement of a prosecution that targets the wrong people and distorts both history and justice. Despite the international community’s intervention during the war and embracement of Kosova, Albanians now feel deeply betrayed by The Hague the very institutions that once claimed to stand with them.

More than two decades after the Kosova War, the wounds of that conflict remain open. Mass graves continue to be unearthed in Serbia. Families still wait for answers about their missing loved ones. Survivors of torture and sexual violence carry lifelong scars and challenges. And yet, instead of confronting Serbia’s responsibility for the atrocities committed against Kosovar Albanians, the international community has turned its focus toward prosecuting the very people who defended them.

In 2020, the Kosova Specialist Chambers indicted several former Kosova Liberation Army (KLA) leaders — including Hashim Thaçi, Kadri Veseli, Jakup Krasniqi, and Rexhep Selimi — on charges of war crimes and crimes against humanity. These indictments read as a calculated distortion of history, an effort to punish the victims instead of the perpetrators — a deliberate attempt to rewrite a history that Albanians paid for in blood.

The Specialist Prosecutor’s Office issued a press release announcing Thaçi’s indictment before it was confirmed by a judge — a move that violated its own rules. The release accused Thaçi and Veseli of putting “personal interests ahead of the victims,” language that read more like political messaging than legal procedure.

The damage was immediate. Kosova’s reputation suffered. Its political stability wavered. And the perception of impropriety fueled speculation that the indictments were politically timed. Even former U.S. Congressman Eliot Engel urged the State Department to ensure the court was not targeting individuals based on ethnicity — a stunning statement from one of Kosova’s strongest allies.

Six years later, the trial is still in progress, and no verdict has yet been delivered. Looking back, the timing of the indictments alone raised alarms. The indictment of Thaçi was announced just days before he was scheduled to head to Washington, D.C. for meetings at the White House aimed at resuming stalled peace talks with Serbia. Thaçi resigned immediately, unwilling to face trial while serving as Kosova’s president. The political shockwaves were immediate and destabilizing.

The issues with the prosecutions transcend just timing. The prosecutions threaten Kosova’s fragile democratic institutions, undermine already‑difficult negotiations with Serbia, and retraumatize victims whose suffering has never been acknowledged by the perpetrators who caused it.

A Transitional Democracy Undermined

Kosova is a young state, still building its institutions, fighting for international recognition, and struggling to heal from the brutality of the 1990s and the decades that came before. The KLA emerged as a response to Serbia’s systematic oppression: the stripping of Kosova’s autonomy, closure of Albanian schools, removal of Albanian officials, and violent crackdown that followed. More than 13,000 Albanians were killed. Hundreds of thousands were displaced. Children, both girls and boys, were subjected to sexual violence. Women were raped and tortured. Entire families vanished.

Serbia has never accepted responsibility for these crimes. Many of the perpetrators remain unpunished. More than 50 members of the Jashari family were killed in Prekaz, and still, there is no justice for the Jashari family. The Bytyqi brothers — three Albanian‑American men executed by Serbian police — are still denied justice. Survivors like Vjollca Salihu and Vafsije Krasniqi Goodman have waited decades for accountability that never came. Justice has yet to be delivered for countless others.

Against this backdrop, the Specialist Chambers’ decision to prosecute these KLA leaders — while Serbian officials responsible for mass atrocities have only minimally and sparsely been held accountable — feels profoundly unbalanced.

Kosova’s institutions have worked to address the past: providing reparations to war veterans, civilian victims, and survivors of sexual violence. However, the Specialist Chambers excludes Kosovars entirely from its staff, judges, and prosecutors. It operates outside Kosova, beyond the reach of its democratic oversight. For many Albanians, it feels imposed, undemocratic, and disconnected from the lived reality of the people it claims to serve.

The result is a deep erosion of trust — not only in the court, but in the international actors who pressured Kosova to create it.

A Roadblock to Peace

Kosova and Serbia have attempted dialogue for years, but progress has been slow and fragile. Agreements signed since the war have gone unimplemented. Recognition of Kosova’s independence — the central issue — remains off the table for Serbia.

The indictments arrived at a moment when diplomacy was already strained. Even Serbia’s government warned that the prosecutions could inflame tensions between Kosova’s Albanian majority and Serbian minority. The Washington meetings that followed produced no recognition, no accountability, and no meaningful breakthrough.

Instead, the indictments handed Serbia a political gift: a way to deflect attention from its own wartime crimes and to argue that “both sides” were equally culpable. For a country still campaigning to convince other states to withdraw recognition of Kosova, this narrative is dangerous.

Kosova’s path to international integration depends on stability, credibility, and recognition. These prosecutions threaten all three.

Punishing the Victims by Prosecuting Their Defenders

International criminal law is meant to target the worst offenders — those who commit atrocities, abuse power, and terrorize civilians. But in Kosova, the people being prosecuted are widely regarded as liberators who defended their communities from genocide and ethnic cleansing.

For Albanians, the indictments feel like a moral inversion: the heroes are on trial, while the perpetrators walk free.

Economist Fejzullah Ibrahimi captured the sentiment shared by many Kosovars: “A big injustice is being committed here by putting on trial our liberators.”

This is not blind nationalism. It is lived experience. The accused were the faces of resistance during a time when Albanians were being massacred, raped, and expelled from their homes. They were the ones who stood between civilians and a regime that sought to erase them. To prosecute them now — not prosecuting the architects of Serbia’s campaign of violence — is to retraumatize victims who have already endured the unimaginable.

It also risks deterring future victims in other conflicts from cooperating with international courts. If defending your people from genocide can later be reframed as criminality, why would any oppressed group trust international justice again?

Conclusion

Victims continue to wait for Serbia, the perpetrator of the war, to recognize its crimes and for the international community to enforce real accountability. Families still search for the missing. Survivors still carry trauma. Still, the international community has chosen to prosecute only one side — the side that suffered the most. This is not justice. Anything short of full acquittals would be vengeance dressed up as law. Albanians know the difference between the rule of law and rule by law — and this process increasingly resembles the latter.

The indictments of Kosova’s wartime leaders threaten the country’s democratic progress, destabilize regional peace efforts, and inflict new wounds on victims who have already suffered enough. Kosova’s institutions are ready to confront the past — but they should be supported, not sidelined.

Justice must never come at the expense of truth. And the truth of the Kosova War is clear: Albanians were the victims of a brutal campaign of ethnic cleansing. Prosecuting their defenders while their oppressors remain unpunished is not justice. It is a distortion of history. Kosova deserves better. Its victims deserve better. The international community must do better. Rule of law, not rule by law!

February 18, 2026

*Linda Nikaj is an attorney in the private sector an adjunct professor. She earned her B.A. in Political Science from Baruch College, M.A. from Seton Hall University’s School of Diplomacy, and J.D. from Seton Hall Law School.

Urime institucionet e Republikës së Kosovës, me liderë të aftë e të sprovuar, të gatshëm për ndërtimin dhe forcimin e shtetit të Dardanisë cep më cep!

Populli me të drejtë pret zhvillim ekonomik, përmirësim të shkollave, shërbimeve shëndetësore dhe jetës shoqërore në përgjithësi.

Luftë e pakompromis kundër korrupsionit, pasurisë së paligjshme, çkapje e prokurorisë, gjyqësorit dhe sidomos e Gjykatës Kushtetuese të Kosovës (labile, politike, joligjore).

Jo asociacion njëetnik serb. Kurrë! Në asnjë mënyrë dhe rrethanë. Organizata armiqësore Lista Srpska të mbahet nën kontroll të përhershëm. Kontakte dhe komunikim të përhershëm vetëm me përfaqësues konstruktiv të minoritetit serb.

Nuk ka nevojë për njohje nga shteti kriminal, racist dhe hegjemonist serb. Regjimi i kriminelit Vuçiq me rusofilët serbë le të shkojë në Rusi te dreqi i mallkuar.

Ushtri dhe forca sigurie të stërvitura, profesionale, të forta dhe të pathyeshme, të gatshme në çdo kohë për t’ia thyer dhëmbët Serbisë ardhacake nga shpellat e Karpateve dhe Siberisë.

Gjithçka në bashkëpunim dhe koordinim me Amerikën; vetëm gjërat e domosdoshme me Evropën. Jo nënshtrim ndaj ndërkombëtarëve—vetëm respekt të ndërsjellë dhe barazi.

Me urimet më të mira, dëshirat dhe shpresën për një opozitë të vërtetë konstruktive!

Kryeministri Albin Kurti, me ministrin e Jashtëm Glauk Konjufca dhe bashkëpunëtorët e tyre, të përforcuar nga Presidentja Vjosa Osmani, janë të pamposhtur në mbrojtjen dhe ndërtimin e Kosovës Dardane.

Me veprim demokratik paqësor të kujdesshëm, drejt bashkimit kombëtar.

Gëzuar 18-vjetorin e Pavarësisë së Republikës së Dardanisë!

Agim Aliçkaj

Drejtor Ekzekutiv i Ligës Qytetare Shqiptaro-Amerikane

Nga Ramiz TAFILAJ

Drejtor i Përgjithshëm i “Gazeta e Alpeve”

17 Shkurt 2026/

Sot, qytetarët e Kosovës, por edhe shqiptarët kudo që janë, festojnë me zemër plot 18-Vjetorin e Pavarësisë së Republikës së Kosovës. Një festë për të cilën është derdhur shumë gjak për më shumë se një shekull. Një festë që nuk është vetëm datë në kalendar, por është amanet, është sakrificë, është histori e shkruar me dhimbje dhe me krenari.

Kjo është një festë për të cilën flitet gjatë tërë muajit shkurt, e që arrin kulmin me festime kolektive nëpër shtëpitë tona, në shkollat tona, në çdo qytet e fshat të Kosovës dhe në të gjitha viset shqiptare. Shkollat dhe organizatat marrin ditë pushimi dhe i bashkohen karvanit të festimeve. Mediumet elektronike mbushen me postime krenarie, ndërsa diskutimet publike jehojnë me rrëfime për heroizmin e shqiptarëve dhe për rezistencën shekullore për të mos u zhdukur nga faqja e dheut.

Fjalimet shprehin mirënjohje ndaj Zotit, ndaj rezistencës paqësore, por edhe ndaj luftës heroike të të rinjve tanë që në fund të shekullit të kaluar i rrokën armët me moton e pavdekshme “Ose liri, ose vdekje”. Nga lëvizja gjithëpopullore e udhëhequr nga Lidhja Demokratike e Kosovës, te sakrifica e bijëve më të mirë në rradhët e Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës, e deri tek shpallja e Pavarësisë, më 17 shkurt 2008, në Prishtinë – çdo etapë është gur themeli i shtetit tonë.

Fjalimet dhe postimet përfundojnë gjithmonë me një histori të shkurtër, por të fuqishme, të miqësisë shqiptaro-amerikane. Një miqësi që nisë me themelimin e Federatës PanShqiptare “Vatra” në Diasporë, vazhdon me mbështetjen e pandërprerë të Shteteve të Bashkuara të Amerikës në momentet tona më të vështira dhe kurorëzohet me përkrahjen vendimtare për Lirinë, Pavarësinë dhe Shtetësinë e Republikës së Kosovës.

Historia dhe miqësia mes dy popujve rritet dhe kalitet me edukimin e brezave të rinj dhe me këndvështrimin që ne ua përcjellim atyre. Çdo fëmijë i rritur në Kosovë, në Shqipëri e në Diasporë, tregimet për ngadhënjimin i përfundon me fjalët: “Fal Zotit dhe Amerikës, sot jemi të pavarur dhe të pazhdukur.” Këto fjalë janë të gdhendura në kujtesën tonë kolektive, në zemrën e çdo shqiptari, pa dallim moshe.

Ajo që më shtyu ta shkruaj këtë mesazh, në këtë ditë feste, ishte një vogëlushe nga Hjustoni, vetëm 6 vjeçe – Elena Mekaj, vajza e Flamur dhe Elvana Mekaj, një çift i ri nga Peja që emigruan në SHBA pas ndërhyrjes së NATO-s dhe valës së refugjatëve nga Kosova. Është mbesa e ish Kryetarit të Gjykatës së Apelit, z. Salih Mekaj. Vitin e kaluar, Elena e festoi Ditën e Pavarësisë në Kosovë me moshatarët e saj dhe e përjetoi nga afër dashurinë dhe mirënjohjen e çdo shqiptari për popullin Amerikan.

Këtë mëngjes feste, ajo iu drejtua prindërve: “Nuk është ferr, që ne të shkojmë në shkollë dhe të mos festojmë sot. Në Kosovë kemi festuar dhe kemi dëgjuar rrëfime për miqësinë shqiptaro-amerikane. Këtu askush në shkollë nuk flet për Ne, për Kosovën dhe për faktin se sa shumë i duam amerikanët. Pse, babi, pse është kështu?!”

Me urtësinë e tij, Flamuri e qetësoi vajzën duke i shpjeguar se në shtete të mëdha, si Amerika, populli jeton i sigurtë dhe nuk ka frikë nga forcat e jashtme; ndërsa ne, si shtet i vogël, kemi dashur që Bota ta dijë se nuk jemi vetëm, se kemi miq e mbrojtje. Ai e krahasoi këtë me dashurinë e prindërve për fëmijët: prindërit i mbrojnë fëmijët e tyre kur janë të vegjël, dhe kur ata rriten, bëhen të vetëdijshëm për sakrificën dhe dashuria forcohet, duke kaluar nga brezi në brez.

Edhe unë u emocionova nga këndvështrimi i Elenës së vogël. Në pafajësinë e saj fëminore qëndron thelbi i së vërtetës sonë historike: Mirënjohja nuk është dobësi, por madhështi. Të falënderosh është virtyt i një populli fisnik.

Prandaj, të dashur lexues të “Gazeta e Alpeve”, më lejoni që, përmes këtij mesazhi, në emër të Këshillit Botues me kryetar Z. Besnik Mustafaj, dhe të Kryeredaktorit Z. Ramiz Lushaj dhe në emrin tim personal, t’ju uroj 17 Shkurtin – Ditën e Pavarësisë së Republikës së Kosovës.

Po e përfundoj këtë shkrim, ashtu siç e ka dëgjuar Elena në Kosovë, me fjalët që na bashkojnë të gjithëve:

“FAL ZOTIT DHE AMERIKËS” – sot kemi shtet, kemi liri dhe kemi çka të festojmë”!

Urime përjetë, Kosovë! Qoftë e bekuar toka jonë dhe e përjetshme miqësia shqiptaro-amerikane!

Dr. Albulenë Halili/

Ka vite që në Mynih flitet për kriza, për kërcënime hibride, për teknologji përçarëse dhe për sfida të reja. Por, këtë radhë, në Konferencën e Sigurisë në Mynih, e pagëzuar me temën “Në shkatërrim”, atmosfera qe pakëz më ndryshe. Nuk qe thjesht ankth për krizën e radhës, por një ndjesi e qartë se një epoke po i afrohej fundi. Fjalimi i Marco Rubio-s nuk u përqendrua në ruajtjen e rendit liberal siç e kemi njohur pas vitit 1991. Sekretari amerikan u kursye nga korrektesa politike, duke bërë me dije se rendi që kemi njohur deri tani nuk është më korniza e vetëkuptueshme e stabilitetit global.

Për më shumë se tri dekada, Perëndimi u mbështet në një supozim optimist, se zgjerimi i institucioneve, ndërvarësia ekonomike dhe integrimi gradual i rivalëve do ta zbusnin realpolitikën. Siç e ka artikuluar G. John Ikenberry, hegjemonia liberale synonte ta fuste fuqinë amerikane brenda rregullave dhe institucioneve, duke e bërë atë të pranueshme dhe stabilizuese për të tjerët. Zgjerimi i NATO-s shihej si zgjerim i zonës së sigurisë, jo si riformatim i ekuilibrit të fuqive.

Lufta në Ukrainë e shpërbëri këtë narrativë. Ajo riktheu realitetin, të cilin Evropa e kishte zhvendosur në periferi të mendimit strategjik. Rendi ndërkombëtar nuk vetëmbrohet përmes normave, nëse nuk mbështetet nga kapaciteti. Një aktor si Rusia, që është i gatshëm të përdorë forcë për të ndryshuar kufijtë, e vendos sistemin përballë një zgjedhjeje të prerë: kundërekuilibrim ose precedent.

Në këtë pikë, mendimi i Henry Kissinger tingëllon pothuajse i pakëndshëm për këtë kohë. Kissinger e ka theksuar vazhdimisht se stabiliteti ndërkombëtar buron nga një ekuilibër i pranueshëm fuqish, jo nga universalizimi i vlerave. Sa herë që një fuqi arrin epërsi disproporcionale, sistemi hyn në gjendje tensioni, dhe nëse ky tension nuk menaxhohet, ai shndërrohet në konflikt. Ukraina është simptoma më e dukshme e një ekuilibri evropian të lëkundur që nga viti 2014.

Deri në fillim të shekullit XX, ekuilibri i fuqive përcaktohej kryesisht brenda kontinentit. Me hyrjen e SHBA-së në dy luftërat botërore, marrëdhëniet ndërkombëtare u globalizuan dhe ekuilibri i fuqisë mori dimension transatlantik. Sot, për herë të parë pas një shekulli, sfida kryesore ndaj këtij rendi nuk vjen nga Evropa, por nga Azia. Në horizont qëndron Kina dhe me të Indo-Paqësori si qendra e re e gravitetit strategjik. Nëse Rusia përfaqëson kërcënimin e menjëhershëm ndaj ekuilibrit evropian, Kina përfaqëson sfidën strukturore ndaj vetë arkitekturës së fuqisë globale. Kina nuk sfidon me tanke në kufij, por me kapacitete prodhuese, me kontroll të zinxhirëve të furnizimit, me investime masive në teknologjitë e së ardhmes dhe me një projekt të artikuluar për riformatimin gradual të rendit ndërkombëtar. Kështu, Indo-Paqësori është bërë prioriteti strategjik amerikan, meqenëse aty nuk përcaktohet vetëm stabiliteti rajonal, por struktura e fuqisë botërore për dekadat që vijnë.

Në një botë kaq të ndërvarur, Ukraina dhe Kina nuk duhet parë si dy kapituj të ndarë. Ato janë dy faqe të së njëjtës provë. Ukraina teston vullnetin perëndimor për të ruajtur ekuilibrin, ndërkaq Kina – kapacitetin për ta bërë këtë në afatgjatë. Nëse besueshmëria dëmtohet në Evropë, ajo domosdoshmërisht që do të ndikojë në përllogaritjet në Azi. Nëse kapacitetet shpërndahen pa prioritet të qartë strategjik, rreziku i tejshtrirjes bëhet i pashmangshëm.

Arkitektura transatlantike ka lindur pikërisht nga kjo logjikë. NATO nuk është vetëm një marrëveshje politike. Ajo përbën para së gjithash një mekanizëm të institucionalizuar të ekuilibrit të fuqisë në Evropë. Kjo i lejon SHBA-së të projektojë stabilitet pa qenë e detyruar të mbajë barrën e plotë të sigurisë kontinentale. Në këtë kuptim, ajo përfaqëson një formë të institucionalizuar të asaj që teoria realiste e përshkruan si offshore balancing, një strategji ku fuqia detare ruan ekuilibrin në rajonet kyçe duke mbështetur aktorët lokalë dhe duke ndërhyrë drejtpërdrejt vetëm kur ekuilibri rrezikon të shembet.

Lufta në Ukrainë, qe momenti që e bëri të domosdoshme këtë ndërhyrje, ndonëse në të njëjtën kohë, zhvendosja graduale e vëmendjes drejt Indo-Paqësorit e bën të pashmangshëm një evropianizim më të thellë të sigurisë evropiane. Andaj natyrshëm na vjen pyetja që Joseph Nye bënte përmes titullit të librit të tij “A i ka ardhur fundi shekullit amerikan?”. Aty Nye argumentonte se rënia relative e SHBA-së nuk nënkupton fundin e rolit të saj qendror. SHBA mbetet e vetmja fuqi që kombinon kapacitetin ushtarak global, rrjetin e aleancave dhe soft power-in kulturor e institucional. Njëra nga përgjigjet e përditësuara ndaj kësaj pyetjeje do të ishte se bota po shkon drejt fundit të epokës së unipolaritetit të pakontestuar, por akoma jo drejt fundit të epokës ku roli qendror amerikan në rendin ndërkombëtar mbetet vendimtar. Megjithatë, paralelisht me këtë optimizëm të matur, Ian Bremmer ka paralajmëruar për një botë G-Zero, një sistem ku mungon lidershipi i pakontestuar global dhe ku prirja “every nation for itself” (secili komb për veten e tij) fiton terren. Në një realitet të tillë, shtetet veprojnë mbi interes të ngushtë kombëtar, ndërsa koordinimi global bëhet i brishtë dhe i kushtëzuar.

Evropa sot ndodhet pikërisht midis këtyre dy vizioneve. Nga njëra anë, ajo ka kapital normativ, peshë ekonomike dhe përvojë institucionale. Nga ana tjetër, lufta në Ukrainë dëshmoi qartë se pa SHBA-në, apo më mirë, pa inteligjencën, logjistikën dhe kapacitetin ushtarak amerikan, mbështetja për Kievin do të ishte shumë më e kufizuar, për të mos thënë e pamundur. Sa më shumë që flitet për autonomi strategjike pa rritje të dukshme të kapaciteteve ushtarake dhe industriale, aq më shumë forcohet varësia strukturore.

Në Mynih, Rubio po ashtu shtroi vizionin për ndërtimin e një “shekulli të ri perëndimor”. Një frazë që më shumë se nostalgji për të shkuarën, nënkupton ambicie për konsolidim për të ardhmen. “Shekulli i ri perëndimor” duhet lexuar si vizion amerikan në të cilin Perëndimi duhet të riformatojë kohezionin e vet ekonomik, teknologjik dhe ushtarak përballë konkurrencës me Kinën dhe sfidës së Rusisë, vizion i cili nuk mund të ndërtohet më mbi një arkitekturë ku barra mbetet disproporcionale.

Nëse Ukraina është testi i besueshmërisë perëndimore dhe Kina testi i kapacitetit afatgjatë, atëherë projekti i një shekulli të ri nuk mund të mbështetet në një rend ku Amerika mban disproporcionalisht peshën e sigurisë, ndërsa Evropa mban disproporcionalisht peshën e diskursit normativ. Një Perëndim që synon të mbetet faktor përcaktues në ekuilibrin global nuk mund të funksionojë me një krah strategjik të dobët. Nëse Evropa nuk rrit kapacitetin ushtarak, industrial dhe teknologjik, duke e shoqëruar këtë me vullnet politik dhe vetëdije për përgjegjësinë e saj strategjike, atëherë do ta ketë të vështirë të jetë partner i denjë përballë sfidave të mëdha që përkufizojnë këtë epokë, veçanërisht në një moment kur Amerika po bëhet gjithnjë e më selektive në angazhimet e saj globale dhe gjithnjë e më pak e prirur të mbështesë retorikë pa përmbajtje e veprim të njëmendtë.

Në këtë panoramë të re strategjike, Ballkani rrezikon që nga periferi e vëmendjes të rikthehet në periferi të pasigurisë. Historia e rajonit tregon se sa herë ekuilibri evropian është lëkundur, hapësirat e brishta kanë qenë të parat që e kanë ndjerë pasojën. Në një kontekst ku SHBA-ja po zhvendos gradualisht prioritetin drejt Indo-Paqësorit dhe Evropa ende kërkon formulën e autonomisë së saj strategjike, vakuumet e perceptuara të sigurisë mund të nxisin aktorë të jashtëm si Rusia e Kina, apo edhe fuqi rajonale, që të thellojnë ndikimin përmes mjeteve hibride, ekonomike apo politike. Për Ballkanin Perëndimor, kjo nënkupton se integrimi euroatlantik nuk është vetëm projekt normash, por garanci konkrete stabiliteti në një botë gjithnjë e më të polarizuar. Ndërkaq, për shqiptarët në veçanti, çështja e ekuilibrit transatlantik ka dimension ekzistencial. Roli strategjik i Shqipërisë si anëtare e NATO-s, siguria e Kosovës dhe stabiliteti i Maqedonisë së Veriut janë të lidhura drejtpërdrejt me praninë dhe besueshmërinë perëndimore në rajon.

Nëse “shekulli i ri perëndimor” do të ndërtohet mbi një ndarje më të drejtë të barrës strategjike, atëherë shqiptarët, si popull me orientim të qartë euroatlantik, duhet të investojnë jo vetëm në retorikën pro-perëndimore, por në forcimin e institucioneve, kapaciteteve mbrojtëse, industriale dhe teknologjike, si dhe në kohezionin politik ndërshqiptar. Në një botë ku besueshmëria dhe kapaciteti po bëhen monedha kryesore të fuqisë, mbijetesa strategjike e kombeve të vogla varet nga aftësia për t’u ankoruar fuqishëm në arkitekturën e sigurisë dhe për të qenë kontribuues, jo thjesht përfitues të saj.