Përktheu Rafael Floqi/

Astronautët e misionit Artemis II tashmë kanë kaluar më shumë se gjysmën e rrugës drejt Hënës dhe kanë kapur pa mjet e para të anës së largët të saj.

Në një intervistë nga hapësira për NBC News, astronautja e NASA-s, Christina Koch, përshkroi momentin kur pa Hënën nga dritarja e kapsulës Orion dhe kuptoi se ajo dukej ndryshe nga ajo që ishte mësuar të shihte nga Toka.

“Pjesët më të errëta nuk janë tamam në vendin e duhur,” tha ajo. “Dhe diçka brenda teje e ndien që kjo nuk është Hëna që jam mësuar të shoh.”

Koch tregoi se ajo dhe kolegët e saj, astronautët e NASA-s Reid Wiseman dhe Victor Glover, si dhe astronauti kanadez Jeremy Hansen, krahasuan pamjet që shihnin me materialet e tyre studimore për të kuptuar më mirë atë që po shihnin.

“Kjo është ana e errët. Është diçka që nuk e kemi parë kurrë më parë,” tha Koch.

Wiseman, Koch, Glover dhe Hansen u nisën të mërkurën në një udhëtim 10-ditor rreth Hënës, duke u bërë njerëzit e parë që ndërmarrin një mision të tillë pas më shumë se 50 vitesh. Ata janë gjithashtu të parët që u nisën me raketën Space Launch System dhe kapsulën Orion të NASA-s. Që nga e enjtja në mbrëmje, ata janë zyrtarisht në rrugë drejt Hënës, pasi anija realizoi një ndezje të rëndësishme të motorit që e nxori kapsulën nga orbita e Tokës.

Wiseman e quajti fluturimin një “arritje madhështore” dhe tha se aftësia për të parë njëkohësisht Tokën dhe Hënën nga anija është “vërtet mahnitëse”.

“Toka është pothuajse në eklips të plotë. Hëna është pothuajse në dritë të plotë, dhe e vetmja mënyrë për ta parë këtë është të jesh në mes të këtyre dy trupave qiellorë,” tha ai.

Koch shtoi se, megjithëse astronautët janë të emocionuar, ata kanë mundur të pushojnë dhe të flenë rehat në kapsulën Orion, e cila ka një hapësirë të brendshme të krahasueshme me një furgon kampingu.

Gjumi është vetëm një nga aspektet njerëzore që i shoqëron gjatë udhëtimit në kozmos.

“Të jesh njeri këtu lart është një nga gjërat më të bukura të këtij misioni,” tha Koch. “Ne jemi thjesht njerëz që përpiqemi të përballojmë ditën. Mund të shohim anën e largët të Hënës dhe të admirojmë madhështinë e saj, pastaj të mendojmë: ‘Ndoshta duhet të ndërroj çorapet’.”

Katër astronautët patën kohë të premten dhe të shtunën të flisnin me familjet e tyre, gjë që Wiseman e cilësoi si një nga momentet më të bukura.

“Ishte surreal,” tha ai. “Për një moment u bashkova sërish me familjen time të vogël. Ishte momenti më i bukur i jetës sime.”

Që nga nisja, ekuipazhi ka qenë shumë i zënë. Në orët e para testuan sistemet e jetesës në kapsulë dhe zgjidhën disa probleme teknike, përfshirë defekte në email dhe në tualetin e anijes, por në përgjithësi fluturimi ka shkuar mirë.

Në orën 12:41 të mëngjesit të së hënës, astronautët pritet të hyjnë në zonën e ndikimit gravitacional të Hënës, ku tërheqja e saj bëhet më e fortë se ajo e Tokës.

Fluturimi pranë Hënës do të ndodhë më vonë atë ditë dhe do t’u japë mundësinë të shohin pjesë të sipërfaqes që nuk janë parë kurrë më parë nga njerëzit. Këto zona nuk janë të dukshme nga Toka sepse ajo anë e Hënës është gjithmonë e kthyer larg saj.

Gjatë këtij kalimi, kapsula Orion do të arrijë një distancë rekord prej 252,757 miljesh nga Toka, duke thyer rekordin e Apollo 13.

Astronautët do t’i afrohen deri në 4,600 milje sipërfaqes së Hënës dhe do të bëjnë vëzhgime të detajuara, duke fotografuar kratere, kreshta dhe rrjedha të lashta lave, të cilat mund të ndihmojnë shkencëtarët të kuptojnë më mirë formimin e Hënës dhe të sistemit diellor.

Në fund të këtij vëzhgimi, ekuipazhi do të përjetojë një eklips diellor nga hapësira, kur Dielli do të fshihet pas Hënës për rreth një orë.

Pas kalimit pranë Hënës, astronautët do të nisin kthimin drejt Tokës, i cili do të zgjasë tre ditë. Ata pritet të rikthehen të premten me një ulje në Oqeanin Paqësor, pranë brigjeve të San Diegos.

Hansen tha se fluturimi deri tani ka qenë emocional, plot gëzim dhe habi. “Që në fillim ndihesh i përulur,” tha ai. “Fakti që vetëm katër prej nesh jemi këtu të sjell në gjunjë.” Ai shtoi se fotografitë e dërguara në Tokë janë mbresëlënëse, por përvoja reale është edhe më e jashtëzakonshme. “E di që fotot janë të mrekullueshme,” tha ai, “por më besoni, ajo që shohim këtu është në një tjetër nivel mahnie.”

Prend Ndoja/

Ka pasë shkruar një mirditor i madh, me origjinë nga Domgjoni i Fanit, Poeti Kombëtar, At Gjergj Fishta:

Vërtet kemi Bajram e Pashkë,

Por Shqipninë e kemi bashkë.

Me këto vargje prifti patriot e poet dëshmonte jo vetëm përparësinë e atdheut mbi çdo gjë, por edhe bashkëjetesën e harmonishme midis besimeve fetare ndër shqiptarë. Një traditë të tillë kombëtare dhe fetare e vazhduan edhe shumë misionarë të tjerë të besimit katolik, ndër ta ishte edhe prifti, Dom Kelmend Spaqi, që sot është ndarë nga jeta. Dom Kelmendi ishte një misionar i devotshëm, me origjinë nga Spaçi i Mirditës, i cili e kryente me besim e përkushtim detyrën e tij, gjithnjë në shërbim të popullit dhe të ruajtjes së traditave më të mira të kombit dhe të kishës katolike. Edhe për këtë prift me ndjenja të thella atdhetare e humane, besimtarët myslimanë e katolikë ishin vëllezër, ishin përpara së gjithash shqiptarë.

Këtë e dëshmon edhe një episod që ai e ka treguar vetë e që e kanë dëshmuar sa e sa besimtarë të Gllogjanit e të fshatrave përreth. Dom Kelmendi tregonte: Ishte data 4 prill i vitit 1999, koha e luftës së fundit në Kosovë, kur serbët mundoheshin ta zhduknin e ta zhbënin racën arbërore. Paramilitarët kishin marrë 12 burra dhe i shtynin me pushkë që t’i çonin tek vendi i pushkatimit. Dom Kelmendi shkoi drejt tyre e u doli përpara. “Nuk e di se si e gjeta forcën e guximin, – tregonte ai, – dhe ia mora serbit automatikun duke i thënë: Ti s’ke zemër me i vra. Ose do më vrisni edhe mua, ose asnjë”. Ata e panë sa i vendosur ishte, i lanë 12 burrat të ktheheshin në kishë dhe i thanë priftit: Ti dhe besimtarët e tu rrini në kishë. Myslimanët na i jep ne, e dimë ne se çka bëjmë me ta.

Në kishë ishin strehuar qindra besimtarë myslimanë e katolikë, burra, gra, fëmijë, të plagosur e të lodhur nga lufta. Pranë tyre ishin motrat e nderit, që u shërbenin me përkushtim. Por përgjigjja e priftit qe e prerë: Kurrën e kurrës. Këtu nuk ka as katolikë e as myslimanë. Ka shqiptarë, të gjithë njerëz të pafajshëm. Pushkatomëni së pari mua e motrat shërbyese të Zotit. Vetëm pasi të kaloni mbi trupat tanë mund t’i prekni ata.

Por nuk është vetëm ky episod që tregon integritetin atdhetar e fetar të këtij misionari të shenjtë. Traditën shqiptare dhe dashurinë për vëllezërit myslimanë ai e kishte treguar edhe në një rast tjetër, në muajin e Ramazanit. Njerëzit, të lodhur e të çorientuar nga lufta, e kishin humbur orarin kur duhej të bënin faljen sipas ritit mysliman. Aq më tepër që afër fshatit Gllogjan nuk kishte xhami. Dom Kelmendi u interesua dhe siguroi oraret e sakta të faljeve. Dhe kur vinte ora e faljes së iftarit dhe syfyrit, ai i binte me përpikmëri këmbanës së kishës, duke i njoftuar besimtarët se tani ishte ora e saktë. Me këtë gjest, sa fetar aq njerëzor, ai u thoshte vëllezërve të besimit tjetër: “Nuk jeni vetëm”.

Mbrojtja që iu bënte Dom Kelmendi besimtarëve myslimanë dhe kundërshtimi që u bëri serbëve duke mos i lënë të hynin në kishë, i tërboi forcat serbe. Ata e dinin mirë se po të vrisnin priftin dhe motrat që shërbenin në kishë, do të bënin jehonë në opinionin ndërkombëtar, sidomos tek Amerika dhe NATO-ja. Ndaj u tërhoqën. E keqtrajtuan priftin, por ai u rezistoi, duke treguar që përpara popullit nuk i dhimbsej jeta e tij, se i bindej vetëm misionit të tij të shenjtë dhe ndërgjegjes së tij shqiptare.

Qëndrimi i tij stoik na kujton Dom Luigj Palajn dhe plot martirë të tjerë të kishës katolike, që nuk u trembën edhe kur jeta e tyre ishte në fije të perit.

Nesër mbrëma Dom Kelmend Spaqi do të bënte ritin e Udhës së Kryqit, udhës së kalvarit të Krishtit, që e çonin drejt kryqëzimit. Kurse të dielën do të festonte tok me besimtarët Pashkën e ringjalljes së Krishtit. Por zemra e tij pushoi dhe shpirti i tij mori udhën e amëshimit pikërisht në këto ditë festash për të mbetur gjithnjë i paharruar në kujtesën e besimtarëve të tij dhe të popullit shqiptar të zonës ku jetoi e shërbeu me devotshmëri e atdhetarizëm.

-Sipas shkrimit të saj “Albania “më 1941 kundër pushtimit italian.

Nga Rafael Floqi

Edith Durham mbahet mend kryesisht për botimet e saj të rëndësishme në formë librash, veçanërisht për veprën e saj “High Albania” (1909), por ajo ishte gjithashtu autore e një numri të madh artikujsh dhe “letrash për redaktorin”, në të cilat përpiqej të paraqiste çështjen shqiptare para publikut britanik dhe të korrigjonte pikëpamjet e gabuara. Shumë prej këtyre artikujve janë botuar më vonë në vëllimin Albania and the Albanians: Selected Articles and Letters, 1903–1944.

Në vitin 1941, pas pushtimit italian të Shqipërisë, Durham një përmbledhje mbi Shqipërinë në Proceedings of the Royal Institution of Great Britain, e cila pasqyron angazhimin e saj të thellë për fatin e Shqipërisë. Ajo vdiq në Londër më 15 nëntor 1944.

“Unë do të kërkoja drejtësi për një nga popujt më të lashtë dhe tani një nga më të pafatët e Europës. Simpatia është e madhe për polakët, por shqiptarët, të cilët kanë vuajtur një copëtim edhe më brutal nga fqinjët e tyre më të fuqishëm, janë sot fushëbeteja e dy fuqive rivale dhe kërcënohen me zhdukje në një konflikt që nuk është i tyre.

Shqiptarët rrjedhin nga fiset që banonin në kohët parahistorike përgjatë anës perëndimore të gadishullit Ballkanik — ilirët dhe epirotët — përpara ardhjes së romakëve apo sllavëve. Ata nuk kanë qenë dhe nuk janë grekë. Pas disa analizave historike ajo ndalet tek disa aspekte te luftës me shqiptarëve turqve dhe sllavëve të cilën ajo e njihte mirë.

“Unë u interesova për çështjen shqiptare në vitin 1903. Një kryengritje e bullgarëve të Maqedonisë, që dëshironin të bashkoheshin me Bullgarinë e lirë, u shtyp ashpër nga turqit, duke lënë pas fshatra të djegura dhe njerëz të uritur. Duke qenë se kisha udhëtuar shumë në Ballkan, më kërkuan nga Komiteti Britanik për Ndihmën e Maqedonisë të veproja si përfaqësuese e tyre në zonën e Ohrit dhe Prespës.

Qeveria turke dha leje dhe lehtësi. Selia jonë ishte në Manastir (sot Bitola), i cili atëherë nuk kishte serbë. Ndihmësit tanë, rojet dhe përkthyesit ishin kryesisht shqiptarë, të marrë nga Shoqëria Biblike Britanike dhe e Huaj. Prej tyre mësova për frymën e fortë nacionaliste që po zhvillohej.

Pa stafin tonë shqiptar të aftë dhe të ndershëm, puna jonë do të kishte qenë shumë më e vështirë. Edhe guvernatori i Ohrit, Mehdi Bej Frashëri, ishte shqiptar, një njeri i drejtë dhe i mirë, që më ndihmoi shumë. Më vjen keq të them se ai tani është internuar në Itali sepse kundërshtoi pushtimin italian; shpresoj të jetojë për të parë vendin e tij të lirë.

Kur përfundoi puna e ndihmës në pranverën e vitit 1904, miqtë e mi shqiptarë më lutën të mos kthehesha në Angli, por të udhëtoja nëpër Shqipëri dhe të shihja vetë gjendjen. Në atë kohë, qeveria turke, e frikësuar nga rritja e ndjenjës kombëtare shqiptare, u përpoq ta shtypte atë duke ndaluar shtypjen dhe mësimin e gjuhës shqipe nën dënime të rënda. Faik Konica botonte një gazetë shqiptare në Londër, e cila futej fshehurazi në vend.

Gjergj Qiriazi përgatiti disa libra të Biblës në shqip dhe Shoqëria Biblike i botoi ato. Një shpërndarës shqiptar u dërgua për t’i shitur nëpër Shqipëri. A do të shkoja unë me të? U bashkova me të në Leskovik. Ishte një udhëtim frymëzues. Vizitova fillimisht Korçën. Ajo ishte qendra aktive e lëvizjes për pavarësi në Shqipërinë e Jugut, që synonte të çlironte vendin nga çdo ndikim i huaj.

Një motër e Gjergj Qiriazit, një grua e guximshme dhe shumë e aftë, shkoi në Amerikë me ndihmën e misionarëve amerikanë, u arsimua atje dhe, pasi u kthye, u bë drejtoreshë e një shkolle për vajza nën mbrojtjen e misionit amerikan. Ajo përdorte libra amerikanë, jepte mësim në shqip dhe shkatërronte çdo shkrim pas mësimit.

Turqit kërkonin më kot për gjuhën e ndaluar. Vajza të krishtera dhe myslimane u dyndën në shkollë, mësuan të lexonin dhe të shkruanin dhe ua mësonin këtë vëllezërve të tyre.

Ne vazhduam rrugën tonë dhe, kudo që gjenim një guvernator shqiptar, na priste mirë dhe na lejohej të shisnim sa më shumë libra që mundnim. Në Berat, ku guvernatori ishte turk, të gjithë librat tanë shqip u konfiskuan, por kjo nuk kishte shumë rëndësi, sepse kishim një furnizim të fshehtë që na priste më përpara.

Në Berat dëgjova për herë të parë për përpjekjet e priftit Fan Noli për të krijuar një Kishë Ortodokse Shqiptare autoqefale dhe për ta çliruar vendin nga priftërinjtë grekë. Të krishterët ankoheshin se prifti grek denonconte ata që kishin libra shqip. Puna shumëvjeçare e Fan Nolit u kurorëzua me sukses pas pavarësisë së Shqipërisë. Kisha Ortodokse Shqiptare u krijua ligjërisht dhe tani nuk ka më priftërinj grekë në Shqipëri, përveç atyre që mund të kenë ardhur me ushtrinë pushtuese greke. Kleri është shqiptar dhe shërbesat mbahen në shqip.

Dëshiroj të theksoj këtë fakt, sepse disa gazeta i përshkruajnë shqiptarët e jugut si “të kishës greke” dhe besimtarët e saj si “grekë”. Kjo është po aq e gabuar sa të quash të gjithë katolikët romakë “italianë”.

Jo vetëm të krishterët, por edhe myslimanët nxituan të blinin librat tanë. Në Elbasan, brenda rreth një ore, shitëm 70 libra te myslimanët. “Tani,” tha me gëzim një xhandar i ri, “mund t’i mësoj vëllait tim të vogël të lexojë.”

Në Elbasan gjeta gjithashtu një lëvizje për të krijuar një Kishë Uniate, me qëllim për të ndalur ndikimin grek.

Kështu ne shpërndamë libra në të gjitha qytetet e Shqipërisë dhe arritëm në Shkodër, të lodhur nga udhëtimi, por të kënaqur. Atëherë nuk kishte rrugë të ndërtuara; udhëtonim me kuaj, kalonim lumenj ku kuajt pothuaj notonin, kalonim nëpër toka kënetore ku ngecnin deri në shpatulla dhe duhej t’i nxirrnim me lopata, dhe shpesh na duhej të ecnim në këmbë kur rruga ishte tepër e rrezikshme për t’u hipur mbi kalë.

Shkodra ishte qendra e lëvizjes për pavarësi në veri. Atje kishte më shumë mundësi për arsimim. Austria dhe Italia e lakmonin Shqipërinë dhe secila përpiqej të fitonte simpatinë e shqiptarëve duke hapur shkolla. Kishte shkolla për vajza dhe djem, një konvikt për djemtë e maleve, një shkollë teknike dhe një shtypshkronjë, të gjitha nën mbrojtjen austriake ose italiane. Shqiptarët përfitonin dhe studionin me dëshirë.

Pastaj erdhi revolucioni xhonturk në verën e vitit 1908. Ai premtonte liri dhe barazi për të gjithë. Shqiptarët luajtën një rol të madh në sukseset e tij të para. Burrat e Kosovës marshuan drejt Shkupit (atëherë një qytet kryesisht shqiptar), dëbuan guvernatorët e vjetër dhe morën qytetin. Konsulli ynë zëvendësues dëshmoi për sjelljen e mirë të trupave shqiptare.

Kushtetuta u shpall dhe Shkodra u mbush me gëzim. Mijëra malësorë, të veshur me rrobat e tyre më të bukura, marshuan në qytet dhe u pritën me festa. Ne qëlluam me revolverë në ajër (unë kisha nga një në secilën dorë) derisa nuk mbeti asnjë fishek. Nuk ndodhi asnjë aksident dhe asnjë çrregullim.

Zëvendëskonsulli francez tha: “Çfarë populli do të ishte ky me një qeveri të mirë!”

Ata u kthyen në malet e tyre të lumtur dhe plot shpresë.

U shpall liria e shtypit. Gazetat shqiptare dolën si kërpudhat pas shiut. U hapën shkolla me shpejtësi të madhe. Në Manastir u mbajt një kongres për standardizimin e alfabetit dhe drejtshkrimit dhe u miratua një alfabet i përbashkët.

Rroftë Shqipëria! Ajo më në fund do të kishte shansin e saj. Kurrë nuk do të shoh më një ringjallje kaq të gëzueshme të një populli.

Udhëtova nëpër male drejt Gjakovës, pastaj në Prizren, Prishtinë dhe Mitrovicë dhe u ktheva përmes Mirditës në Shkodër. Kudo shqiptarët donin liri.

Por, për fat të keq, xhonturqit bënë çdo gabim të mundshëm. Po të ishin trajtuar drejt, shqiptarët do t’i kishin mbështetur. Por para se të mbaronte viti, shqiptarët kuptuan se nuk do të kishte liri.

Greqia, Serbia, Bullgaria dhe Mali i Zi ishin të vendosur të mos lejonin suksesin e xhonturqve, sepse kjo do të thoshte fundi i shpresave për zgjerim territorial. Ata krijuan Lidhjen Ballkanike për të rrëzuar qeverinë xhonturke.

Në vitin 1910 shqiptarët e Kosovës u ngritën në kryengritje, të nxitur nga serbët, të cilët u premtuan ndihmë. Ata udhëhiqeshin nga trimi Isa Boletini.

Lajme të mira erdhën në Shkodër: Isa kishte bërë marrëveshje me serbët. Një oficer serb dhe njerëzit e tij e ndihmonin dhe madje banonin me të. Serbia kishte njohur të drejtën e Shqipërisë për pavarësi. Armiqësia shekullore midis serbëve dhe shqiptarëve do të merrte fund. Isa besoi dhe u mashtrua në mënyrë të tmerrshme. Oficeri serb ishte koloneli Dimitrijeviç, një nga organizatorët e vrasjes së mbretit Aleksandër dhe mbretëreshës Draga në vitin 1903 dhe një nga drejtuesit e shoqërisë famëkeqe “Dora e Zezë”.

I maskuar si shqiptar, ai dhe njerëzit e tij kryen shumë vrasje, ndër to edhe të guvernatorit Popoviç. Faji iu hodh shqiptarëve, por e veja e tij deklaroi se ishin serbët që e kishin vrarë.

Kjo kryengritje i largoi përfundimisht shqiptarët nga turqit — ashtu siç kishin synuar serbët.

Në vitin 1911, mbreti i Malit të Zi ofroi të ndihmonte malësorët e veriut për të fituar lirinë. Ata i besuan dhe u ngritën në kryengritje. Unë isha në Kostandinopojë dhe u ktheva me nxitim. Kryengritja ishte në kulm. Mbreti Nikolla më kërkoi të ndihmoja gratë dhe fëmijët që kishin ikur në Mal të Zi në gjendje të mjerueshme.

Mali i Zi furnizonte kryengritësit me armë dhe municione. Ata luftuan me trimëri, por u shtypën nga ardhja e një ushtrie të madhe turke. Qeveria turke i kërkoi mbretit Nikolla të bënte paqe menjëherë. Dëshpërimi i malësorëve, të cilëve u ishte premtuar liria, ishte i madh.

Pastaj erdhën luftërat ballkanike të viteve 1912–1913. Me politikën e tyre dinake, serbët i kishin mashtruar shqiptarët. Ata i kishin ndarë nga turqit dhe i kishin përdorur kundër tyre. Por në vend që t’i ndihmonin për liri, ushtritë serbe dhe malazeze u kthyen kundër tyre me egërsi.

Shqiptarët mbetën të rrethuar dhe pa municione. Serbët masakruan pa mëshirë. Në një tavolinë darke dëgjova një oficer serb që mburrej se njerëzit e tij kishin therur burra, gra dhe fëmijë të fisit të Lumës. “Duhet të vrisni gratë,” tha ai, “sepse ato lindin burra,” dhe qeshi derisa u mbyt me birrë.

Malazezët u prisnin buzët dhe hundët të burgosurve dhe të vdekurve dhe i tregonin si trofe. Ata digjnin dhe plaçkitnin dhe mburreshin se, kur të merrnin Shkodrën, do të prisnin fytet e banorëve të saj.

Në këtë kohë erdhi lajmi se Janina kishte rënë. Ismail Qemali shpalli pavarësinë e Shqipërisë më 28 nëntor 1912 në Vlorë. Fuqitë e njohën Shqipërinë dhe i urdhëruan malazezët të tërhiqeshin nga Shkodra.

Por ata arritën ta merrnin qytetin me tradhti. Esad Pashë Toptani, një njeri i urryer nga shumica, tradhtoi. Ai vrau komandantin turk dhe lejoi malazezët të hynin në qytet. Malazezët dogjën pazarin dhe plaçkitën.

Fuqitë i detyruan të largoheshin. Një flotë ndërkombëtare hyri në lumë dhe ushtria malazeze u tërhoq. Shqipëria u shpëtua.

Unë kalova dimrin duke ushqyer dhe veshur popullsinë e uritur të Shkodrës dhe malësorët.

Malet ishin plot me refugjatë myslimanë që kishin shpëtuar nga territoret e pushtuara nga serbët dhe malazezët. Ata tregonin histori tmerri: burra të pjekur mbi zjarr për t’i detyruar të pagëzoheshin, gra të detyruara të hynin në kishë, të dhunuara dhe të rrahura.

Dy gra më treguan se si serbët u kishin prerë damarët e burrave të tyre dhe kishin kërcyer rreth tyre ndërsa ata gjakoseshin deri në vdekje.

Kjo ishte ajo që serbët e quanin “pastrim i tokës”.

Unë përpiqesha gjithashtu të ruaja paqen midis ushtrive të huaja që kishin ardhur dhe kishin juridiksion në zonën përreth Shkodrës. Më vonë udhëtova nëpër Shqipëri dhe gjeta rend të plotë në qytete, të mbajtur nga një qeveri e përkohshme. …

Në vitin 1914 erdhi Princi Wied. Ai ishte një njeri me qëllime të mira, por nuk iu dha mundësia të qeveriste. Ai ra në duart e Esad Pashës, i cili e tradhtoi.

Zbrita në Durrës dhe gjeta një vorbull intrigash. Fuqitë e mëdha ndërhynin në çdo aspekt të politikës shqiptare.

Esad Pasha organizoi një kryengritje kundër princit. Ai u arrestua, por u lirua për shkak të presionit ndërkombëtar.

Duke përfunduar shkrimin me pushtimin italian fashist të Shqipërisë ajo e përmbyll, me njё apel fuqive të Mëdha.

“Kjo është, shkurt, historia e dhimbshme e një populli të vogël dhe fisnik që kërkon vetëm të jetojë në tokën e vet.

Në vitet që jetova mes tyre, i gjeta shqiptarët besnikë, mirënjohës dhe të sjellshëm. Ata janë shumë inteligjentë. Punimet e tyre në argjend dhe qëndisjet tregojnë se janë artistët e Ballkanit.

Mos lejoni që ata të ofrohen si një sakrificë njerëzore — as për të qetësuar armiqtë tanë, as për të kënaqur aleatët tanë.”

Përfundim

Teksti i Edith Durham për Shqipërinë nuk është vetëm një dokument historik, por një tekst me dimension të fortë etik. Durham përfundon me një vlerësim njerëzor:

“Gjatë viteve që jetova mes tyre, i gjeta shqiptarët besnikë, mirënjohës dhe të sjellshëm… Ata janë shumë inteligjentë.” Dhe përmbyll me një thirrje që mbetet aktuale për kohën.

Ai kombinon analizën historike me një kritikë të ashpër ndaj padrejtësive ndërkombëtare dhe një mbrojtje të qartë të së drejtës së shqiptarëve për ekzistencë dhe vetëvendosje. Ne shkëputëm njё pjesë të historisë të tekstit për ta lidhur më shumë me kryengritjet për pavarësi dhe Kryengritjen e Malësisë së Madhe, si ilustrim.

Në këtë kuptim, ai mbetet një burim i rëndësishëm jo vetëm për historiografinë shqiptare, por edhe për studimet mbi drejtësinë ndërkombëtare dhe nacionalizmin. Ky shkrim i Edith Durham është më shumë se histori. Është një dëshmi. Është një ndërgjegje.

Dhe mbi të gjitha, është një kujtesë se Shqipëria nuk ka kërkuar kurrë më shumë se atë që i takon: të jetojë e lirë në tokën e vet.

Kostandin Anastas “Kosta” Çekrezi lindi më 31 mars 1892 në Ziçisht, në Korçë. Pasi mbaroi shkollën 5-vjeçare në fshatin e tij të lindjes, ai vijoi studimet në shkollën e mesme greke në qytetin e Korçës më 12 qershor 1910. Dokumentet e shkollës tregojnë se ai u vlerësua si “nxënës i shkëlqyeshëm në të gjitha lëndët” dhe fitoi një bursë nga qeveria osmane për të ndjekur shkollën juridike në Selanik, të cilën e ndërpreu më 1912-n, për shkak të fillimit të Luftës I Botërore.

Pasi Shqipëria u shpall e pavarur, më 1912-n deri në vitin 1914 Çekrezi punoi në Vlorë si sekretar Gjykate, pastaj si përkthyes i Komisionit Ndërkombëtar të Kontrollit pranë qeverisë së Ismail Qemalit dhe në administratën e Princ Vidit.

Çekrezi emigroi në SHBA kur ishte 23 vjeç. Ai u bë redaktor i gazetës “Dielli” në Boston dhe kryeredaktor i saj nga vitet 1915 – 1919. Gjatë kësaj kohe studioi për histori, ekonomi, administratë publike dhe gjuhë angleze në Universitetin e Harvardit, Boston. Dha leksione për histori në Universitetin Kolumbia, Nju Jork. Sipas Robert Elsie në vitin 1920 Çekrezi erdhi në Shqipëri për të marrë pjesë në Kongresin e Lushnjes.

Në vitet 1920-1922 u caktua përfaqësues i Shqipërisë në Uashington. U kthye sërish në Shqipëri, ku punoi si këshilltar në qeveri, ndërsa mori pjesë aktive dhe si organizator në kryengritjen anti-zogiste të Fierit, 1935, e cila u shtyp dhe Kosta u dënua me vdekje në mungesë. Ai shkoi në Francë, “ku u mbajt për ca kohë në kampin e përqendrimit “Vernet de l’Aiege”. Këtu, u njoh me vullnetarët shqiptarë të Luftës së Spanjës, Skënder Luarasin, Mehmet Shehun, Hulusi Spahiun, me të cilët nuk pati marrëdhënie të mira, për shkak të ideologjizmit ekstrem marksist të tyre.”

Në gjysmën e dytë të viteve 1940, Çekrezi si shumë atdhetarë të tjerë shqiptarë jashtë, të djathë a të majtë, u dënua me mërgim të përjetshëm. Ai u la në hije dhe nuk u përfill nga qeveria e Shqipërisë së pas luftës.

Pjesa më e madhe e veprave të tij janë botuar në SHBA (Boston, New York), ku ai jetoi dhe veproi gjatë emigracionit si: “Albania Past and Present” (1919) – një nga librat e parë për Shqipërinë i shkruar nga një shqiptar në anglisht; “Albania and the Balkans (1917)”; “Histori e Shqipërisë” (1921); “Histori e vjetër që nga kohërat e pellazgëve deri në rënien e Perandorisë Romake” (1921) “Histori e re e Europës” (1921); “Historia mesjetare e Europës” (478–1453) (1921). Ai shkroi veprën politike “The Third Plan for Partitioning Albania” (1951). Çekrezi ka shkruar edhe libra shkollorë si; “Letra, shkresa, fjalëtorë” (1917). Ai është autor i njërit prej fjalorëve të parë të hershëm anglisht–shqip “English-Albanian Dictionary” (1923).

Kostandin Anastas “Kosta” Çekrezi u nda nga jeta në Arlington, Virginia, pranë Washingtonit, më 10 janar 1959, në moshën 67-vjeçare.

www.akad.gov.al

Sporti, dhe në veçanti futbolli, duhet të lexohet si një mekanizëm kompleks i ndërtimit të identitetit dhe i promovimit të interesit shtetëror. Nga fushat e konfliktit të shekullit XX te stadiumet e shekullit XXI, rrëfimi i Kosovës ka kaluar nga tragjedia në afirmim, nga izolimi në përfaqësim. Sot, përmes këtyre sportistëve, ajo artikulon një gjuhë universal, gjuhën e meritës, profesionalizmit dhe dinjitetit.

Nga Prof.dr Skender Asani

Në horizontin e një rendi ndërkombëtar gjithnjë e më të ndërlikuar, ku shtetet e reja përballen me sfida të shumëfishta të legjitimitetit dhe dukshmërisë, ndeshja e fazës së eliminimit (play-off) ndërmjet Kosovës dhe Turqisë, e paraparë të zhvillohet më 31 mars për kualifikim në kampionatin botëror në Shtetet e Bashkuara të Amerikës, tejkalon kufijtë e një eventi sportiv. Ajo shfaqet si një tekst i heshtur, por i fuqishëm, i diplomacisë publike, ku sporti artikulohet si një formë e rafinuar e ndikimit ndërkombëtar një manifestim konkret i konceptit të Soft power.

Në këtë plan, fusha e lojës nuk është më vetëm një hapësirë konkurrimi fizik, por një arenë simbolike ku projektohen aspiratat shtetërore dhe ndërtohet narrativa e sovranitetit. Përmes performancës, disiplinës dhe etikës së lojës, Kosova synon të afirmohet si një subjekt politik i besueshëm, duke e shndërruar reputacionin në kapital diplomatik. Kjo është një formë e komunikimit ndërkombëtar që nuk mbështetet në imponim, por në tërheqje; jo në forcë të ashpër, por në bindje përmes shembullit.

Në thelbin e kësaj narrative qëndron një gjeneratë futbollistësh që përfaqëson më shumë sesa një ekip kombëtar ata janë një trupë simbolike e një identiteti në formim. Të rritur dhe të formuar në akademitë dhe ligat e Perëndimit, këta sportistë mishërojnë një kulturë të re të profesionalizmit, meritokracisë dhe përgjegjësisë kolektive. Ata janë produkt i sistemeve funksionale, ku suksesi ndërtohet mbi rregulla të qarta dhe standarde të larta, por mbi të gjitha, ata janë dëshmi e një lidhjeje të pashkëputshme me origjinën.

Kjo lidhje shndërrohet në një akt të vetëdijshëm përfaqësimi: veshja e fanellës kombëtare nuk është thjesht një detyrim sportiv, por një deklaratë identitare. Në mungesë të një investimi të drejtpërdrejtë shtetëror në formimin e tyre, përkushtimi i tyre merr një dimension moral, duke dëshmuar se identiteti kombëtar nuk është produkt i strukturave, por i ndërgjegjes. Kësisoj, ata ndërtojnë një urë midis diasporës dhe shtetit, midis përvojës individuale dhe aspiratës kolektive.

Në këtë kontekst, sportistët e Kosovës duhet të lexohen si bartës të një etike të re shtetformuese. Ata ofrojnë një model funksional të bashkimit përtej fragmentarizimit politik dhe social. Në lojën e tyre, individualiteti nuk zhduket, por vihet në funksion të kolektivit; talenti nuk absolutizohet, por harmonizohet me disiplinën; suksesi nuk është rastësi, por rezultat i një vizioni të përbashkët. Kjo është pikërisht ajo që shpesh mungon në praktikën politike: koherenca midis qëllimit dhe veprimit.

Prandaj, dimensioni normativ i kësaj analize është i qartë dhe i pashmangshëm: elitat politike të Kosovës duhet të reflektojnë mbi këtë model. Në një kohë kur ndarjet e brendshme dhe mungesa e meritokracisë shpesh e dobësojnë funksionalitetin institucional, përvoja e kësaj gjenerate sportive ofron një leksion të drejtpërdrejtë. Bashkimi rreth një objektivi të përbashkët, ndërtimi i besimit të ndërsjellë dhe funksionimi mbi baza profesionale janë parime që në sport prodhojnë fitore dhe që në politikë do të mund të prodhonin stabilitet dhe zhvillim.

Në një rrafsh më të gjerë analitik, kjo ndeshje hap edhe një reflektim mbi pozicionimin e Kosovës në atë që mund të quhet “tregu global i shteteve”. Në këtë hapësirë konkurruese, ku shtetet matin veten jo vetëm përmes fuqisë ekonomike, por edhe përmes reputacionit diplomatik dhe kapitalit kulturor, hyrja në “ligën e madhe” kërkon më shumë sesa ekzistencë formale. Kërkon performancë të qëndrueshme, standarde të larta dhe aftësi për të ndërtuar besueshmëri në kohë.

Analogjia me futbollin është këtu më shumë se metaforë: ashtu si një ekip që synon të kualifikohet në një kampionat botëror, edhe një shtet që synon integrimin ndërkombëtar duhet të përmbushë kritere të qarta dhe të dëshmojë konsistencë në veprim. Në këtë kuptim, gjenerata aktuale e futbollistëve të Kosovës përfaqëson pikërisht këtë potencial: një kombinim të profesionalizmit, disiplinës dhe aftësisë për të konkurruar në mënyrë të barabartë me aktorë më të konsoliduar.

Kjo trajektore nuk mund të kuptohet jashtë kontekstit historik dhe gjeopolitik që e ka formësuar Kosovën si subjekt politik. Roli i NATO’s dhe ndërhyrja vendimtare e Shteteteve të Bashkuara të Amerikës gjatë Luftës së Kosovës përbëjnë themelin mbi të cilin është ndërtuar liria dhe mundësia për afirmim ndërkombëtar. Nga një realitet i mbijetesës, Kosova ka kaluar në një fazë të re atë të konkurrencës, ku sfida nuk është më ekzistenca, por performanca.

Në përmbyllje, kjo analizë synon të artikulojë një tezë të qartë: sporti, dhe në veçanti futbolli, duhet të lexohet si një mekanizëm kompleks i ndërtimit të identitetit dhe i promovimit të interesit shtetëror. Nga fushat e konfliktit të shekullit XX te stadiumet e shekullit XXI, rrëfimi i Kosovës ka kaluar nga tragjedia në afirmim, nga izolimi në përfaqësim. Sot, përmes këtyre sportistëve, ajo artikulon një gjuhë universal, gjuhën e meritës, profesionalizmit dhe dinjitetit.

Kjo gjuhë nuk është vetëm për publikun ndërkombëtar; ajo është një thirrje e heshtur për vetë elitën politike. Sepse nëse shteti dëshiron të jetë i qëndrueshëm, dinjitoz dhe konkurrues në skenën globale, ai duhet të mësojë nga ata që, në heshtje dhe me përkushtim, tashmë po e përfaqësojnë atë në mënyrën më të mirë të mundshme.