Prof. Dr. Fejzulla Berisha/

Në kontekstin e krijimit të shteteve kombëtare në shekujt XIX dhe XX në Ballkan, themelimi i institucioneve fetare të pavarura ishte vendimtar për ruajtjen dhe forcimin e identitetit kombëtar. Kisha Ortodokse Autoqefale Shqiptare, e themeluar në vitin 1922, nuk përfaqësonte thjesht një akt fetar, por një strategji të vetëdijshme kombëtare për të mbrojtur shqiptarët ortodoksë nga asimilimi kulturor dhe politik. Ky studim shqyrton rolin e saj në mbijetesën kombëtare shqiptare, duke u ndalur te figurat historike, ngjarjet kyçe dhe krahasimet rajonale.

Fakti historik dhe sfida e autoqefalisë.Gjatë periudhës osmane, identiteti kulturor dhe kombëtar shqiptar ishte nën presion të shumëanshëm: nga sundimi osman dhe nga ndikimi i Patriarkanës së Stambollit, si dhe i kishave të tjera etnike, veçanërisht asaj greke. Kontrolli i jetës shpirtërore nga klerikë jo-shqiptarë, predikimi në gjuhën greke dhe mungesa e një kishe shqiptare përbënin një kërcënim serioz për asimilimin e shqiptarëve ortodoksë.

Fan Noli dhe dimensioni kombëtar i autoqefalisë.Fan Noli, një nga figurat më të rëndësishme të historisë shqiptare, e trajtoi çështjen e kishës me një qasje thellësisht politike dhe kombëtare. Në fjalimet pas Kongresit të Beratit, ai theksonte se autoqefalia nuk ishte vetëm reformë fetare, por një instrument jetik për mbrojtjen e ekzistencës kombëtare, përballë pretendimeve territoriale dhe kulturore greke.

Shembuj konkretë: Durrësi dhe Shkodra.Në fillim të shekullit XX, shumë shqiptarë ortodoksë në Durrës dhe Shkodër kishin humbur përdorimin e shqipes në jetën kishtare dhe përballeshin me presione për t’u identifikuar si grekë ose sllavë. Vetëm përmes ndërhyrjes së veprimtarëve shqiptarë dhe, më pas, të Kishës Autoqefale, u arrit ndalimi i këtij procesi të asimilimit.

Mid’hat Frashëri: Gjuha si mjet mbrojtjeje kombëtare.Mid’hat Frashëri theksonte se përdorimi i gjuhës shqipe në jetën shpirtërore ishte më shumë se një çështje kulturore — ishte një akt politik për mbrojtjen e identitetit kombëtar.

Përkthimi i liturgjisë në shqip.Veprimtarë si Kostandin Kristoforidhi u angazhuan në përkthimin e librave liturgjikë në shqip. Kjo nismë ndikoi ndjeshëm në ruajtjen e ndërgjegjes kombëtare, veçanërisht në jug të vendit, ku ndikimi grek ishte i fortë.

Kostandin Kristoforidhi dhe domosdoshmëria e predikimit në shqip.Kristoforidhi, përkthyesi i Biblës dhe mbrojtësi i shqipes në shërbesat fetare, theksonte domosdoshmërinë e lidhjes midis fesë dhe kombësisë përmes gjuhës së popullit.

Shembull konkret: Himara dhe rrethinat.Në Himarë dhe zonat përreth, predikimi në greqisht dhe përdorimi i librave liturgjikë grekë kishin krijuar një boshllëk kulturor, duke ndikuar në identifikimin kulturor të brezave të rinj me Greqinë. Futja e liturgjisë në shqip shënoi një kthesë vendimtare në këtë drejtim.

Kongresi i Beratit dhe shpallja e Autoqefalisë.Në prill 1922, në Kongresin e Beratit, delegatët shpallën autoqefalinë e Kishës Ortodokse Shqiptare. Ky akt ishte një manifestim i fuqishëm kombëtar, që garantonte integritetin shpirtëror dhe kombëtar të shqiptarëve ortodoksë.

Shembull konkret: Shkëputja nga Patriarkana e Stambollit.Pas shpalljes së autoqefalisë, komunitetet ortodokse shqiptare filluan të çliroheshin nga varësia e Patriarkanës së Stambollit dhe Mitropolive greke, duke ndërtuar një administratë shpirtërore të pavarur.

Përvoja krahasimore ballkanike.Në të gjithë Ballkanin, krijimi i kishave kombëtare ishte i lidhur ngushtë me formimin e identiteteve kombëtare:Greqia: Në vitin 1833, krijimi i Kishës Autoqefale Greke ndihmoi në konsolidimin e identitetit kombëtar dhe në shkëputjen nga Patriarkana e Stambollit.Serbia: Rikthimi në pavarësi i Kishës Ortodokse Serbe në shekullin XIX luajti rol kyç në organizimin e rezistencës kundër Perandorisë Osmane.Bullgaria: Shpallja e Exarkatit Bullgar më 1870 ishte vendimtare për emancipimin kombëtar dhe përgatitjen e pavarësisë.

Shembull konkret: Lufta për gjuhën në Bullgari.Bullgarët motivuan krijimin e kishës së tyre me argumentin se predikimi në greqisht po asimilonte kulturën bullgare, një situatë me ngjashmëri të qartë me rastin shqiptar.

Roli i diasporës shqiptare në Amerikë.Një faktor kyç ishte veprimtaria e komunitetit shqiptar në SHBA. Fan Noli, së bashku me bashkatdhetarë të tjerë, themeloi kishën e parë ortodokse në gjuhën shqipe në Boston më 1908, duke e kthyer atë në një qendër të rëndësishme të organizimit kombëtar.

Shembull konkret: Kisha “Shën Gjergji” në Boston.E themeluar nga komuniteti shqiptar, kjo kishë u shndërrua në simbol të ruajtjes së gjuhës dhe identitetit kombëtar përtej Atlantikut dhe kontribuoi ndjeshëm në konsolidimin e autoqefalisë në Shqipëri.

Rasti i shqiptarëve ortodoksë dëshmon qartë se pa një institucion të pavarur fetar dhe pa përdorimin e shqipes në jetën shpirtërore, vetë ekzistenca e kombit do të vihej në rrezik. Kisha Ortodokse Autoqefale Shqiptare ka qenë dhe mbetet një shtyllë thelbësore e mbijetesës kombëtare shqiptare.

Fjala e Fan Nolit, “Pa Kishën Ortodokse Shqiptare, kombi rrezikon zhdukjen”, mbetet një thirrje e fuqishme jo vetëm për të kaluarën, por edhe për të ardhmen.

Sot, Maqedonia e Veriut ndodhet në një udhëkryq ku shumëçka duket e qetë në sipërfaqe, por shumëçka lëviz nën të. Në këto rrethana, vetëm ata që dinë ta lexojnë këtë qetësi jo si paqe, por si sfidë, mund të ndërtojnë politika që qëndrojnë përtej të përditshmes. Shqiptarët janë ndër ata që mund ta bëjnë këtë – nëse zgjedhin të jenë faktor i qëndrueshmërisë dhe jo thjesht pjesë e ekuilibrave të përkohshëm

Nga Prof.dr. Skender ASANI

Koha, si gjithmonë, është një aktor i heshtur, por thellësisht i drejtë. Ajo nuk mbështet asnjë agjendë dhe nuk jep paralajmërime për vendimet që dikush duhet t’i marrë sot për të mos paguar çmime nesër. Në shoqëri të ndjeshme si Maqedonia e Veriut, ku pluralizmi etnik është pasuri por edhe provë e vazhdueshme pjekurie, kjo heshtje e kohës mund të bëhet gjykim i ashpër për ata që nuk arrijnë të kuptojnë drejt drejtimin e saj. Në një sfond ku zhvillimet globale kërkojnë pozicionime të qarta, dhe rajoni më shumë se kurrë ka nevojë për vlera të përbashkëta, fragmentimi politik i brendshëm mbetet një luks i padurueshëm. Për vendet që nuk e kanë ende të konsoliduar arkitekturën e tyre të brendshme demokratike, mungesa e një vizioni gjithëpërfshirës nuk është vetëm dobësi taktike – është një rrezik strategjik.

Në këtë mozaik politik, shqiptarët nuk janë më thjesht një “pjesë integrale e sistemit”. Ata janë një shtyllë që ndihmon në ekuilibrimin e gjithë ndërtesës. Por kjo shtyllë nuk mund të qëndrojë fort nëse e përbëjnë pjesë që lëvizin në drejtime të ndryshme. Sot, më shumë se kurrë, shqiptarët nuk kanë luksin të jenë spektatorë të një loje politike që shpesh zhvillohet pa ta, por në emër të tyre.

Fatkeqësisht, në vend që të vlerësohet investimi historik i shqiptarëve në ndërtimin e një shoqërie stabile dhe funksionale, në disa raste, kjo pjesëmarrje po devalvohet përmes një narrative të rrezikshme që tenton t’i paraqesë ata si faktor destabiliteti. Po abuzohet me deatomizimin e politikës shqiptare – një dukuri që mund të jetë pjesë e një pluralizmi të brendshëm, por që sot po përdoret për të fragmentuar imazhin e përfaqësimit dhe për të delegjitimuar kontributin e shqiptarëve në procese shtetformuese.

Kjo qasje është jo vetëm e padrejtë, por edhe kontraproduktive për vetë shtetin.

Në vend që të shfrytëzohej angazhimi i kahershëm i shqiptarëve për stabilitet, për respektimin e identitetit shtetëror të Maqedonisë së Veriut dhe për mbështetjen e proceseve integruese evropiane, po tentohet të ndërtohet një skemë e re faji politik që nuk i ndihmon askujt. Shqiptarët e kanë dëshmuar për dekada se janë faktor lojal dhe shtetformues, dhe në këto momente historike, duhej të vlerësohej ky kontribut – jo të zëvendësohej me aludime që shtrembërojnë të vërtetën.

Ka një moment kur politika ndalon së qeni garë për pozicione dhe fillon të bëhet përgjegjësi për drejtimin. Ky moment ka ardhur. Dallimi midis një përfaqësimi simbolik dhe një bashkëhartimi real të së ardhmes qëndron në thellësinë e reflektimit dhe guximin për të thënë të vërtetën – edhe kur ajo nuk është e lehtë për t’u dëgjuar. Të jesh pjesë e një qeverisjeje nuk është njëherësh të jesh pjesë e një zgjidhjeje. Zgjidhja fillon kur ajo përfaqësim politik arrin të krijojë platforma të përbashkëta, që nuk mbyllen brenda cikleve zgjedhore, por ndërtojnë urë për vizion kombëtar dhe shtetformues. Përndryshe, roli shndërrohet në statist, ndërkohë që vendimmarrja e vërtetë kalon diku tjetër – e padukshme, por shumë reale.

Nëse Marrëveshja e Ohrit e vitit 2001 do të ishte trajtuar me seriozitetin dhe përkushtimin që meritonte, sot, pas më shumë se dy dekadash, diskutimi ynë do të duhej të përqendrohej në avancimin e saj përmes mekanizmave të diskriminimit pozitiv dhe thellimit të barazisë substanciale. Fatkeqësisht, mospërmbushja e afateve të parapara, mungesa e vizionit politik dhe neglizhimi i natyrës së saj si një bazë identitare dhe shtyllë e stabilitetit shtetëror, krijuan hapësirë që kjo marrëveshje të degradojë në një mjet të instrumentalizuar për interesa të përkohshme politike. Në vend që të shërbente si një platformë për zhvillim të qëndrueshëm shoqëror, ajo u banalizua dhe shpeshherë u keqpërdor për arritje të pushtetit, duke e zhveshur gradualisht nga përmbajtja e saj themelore. Përgjegjësia për këtë devijim i takon të gjitha hallkave të politikbërjes që nga viti 2001 e deri më sot, të cilët, me veprime ose mosveprime, kontribuuan në një rrjedhë të pasigurtë, të shoqëruar me tensione ndëretnike dhe ndërfetare që, në vend të kapërcimit, janë thelluar.

Shembujt më të fundit, si shfuqizimi i mekanizmave të balancimit dhe ndërhyrjet në arkitekturën e gjuhës, nuk janë veçse sinjale shqetësuese të një trajektore që, nëse nuk reflektohet me mençuri, rrezikon të godasë vetë themelet e stabilitetit shtetëror dhe të mbyllë horizontet e perspektivës së përbashkët. Është imperative që Marrëveshja e Ohrit të trajtohet jo si një kapitull i mbyllur, por si një proces i gjallë dhe i domosdoshëm për bashkëjetesën, përndryshe pasojat e kësaj moskujdesjeje do të rëndojnë mbi të ardhmen e përbashkët të shtetit.

Nëse politika shqiptare në Maqedoninë e Veriut vazhdon të operojë në logjikën e ndarjes së të njëjtit segment, ajo rrezikon të humbasë mundësinë për të ndikuar në ndërtimin e një shteti ku barazia nuk vjen si kompromis, por si parim. Bashkëhartimi i së ardhmes, në këtë kuptim, nuk është thjesht një ideal – është një përgjegjësi që matet në aftësinë për të bashkërenduar zëra, për të qartësuar qëllime dhe për të mos harruar se koha ecën, por nuk kthehet.

Sot, Maqedonia e Veriut ndodhet në një udhëkryq ku shumëçka duket e qetë në sipërfaqe, por shumëçka lëviz nën të. Në këto rrethana, vetëm ata që dinë ta lexojnë këtë qetësi jo si paqe, por si sfidë, mund të ndërtojnë politika që qëndrojnë përtej të përditshmes. Shqiptarët janë ndër ata që mund ta bëjnë këtë – nëse zgjedhin të jenë faktor i qëndrueshmërisë dhe jo thjesht pjesë e ekuilibrave të përkohshëm.

Sepse historia nuk e ka zakon të presë ata që vonohen.

Shkup, 28 prill 2025

Dr. Dorian Koçi/

Mos pandeh se u harrove, lule o Avni Rustemi! – Populli

Hyrje

—————-

Shkrimtari francez Anatole France, në veprën Krimi i Sylvestre Bonnard, vëren me ironi se “historia, dikur një art që lejonte të gjitha fantazitë e imagjinatës, sot është bërë shkencë, në të cilën duhet të ecet me një metodë të përpiktë.” Kjo reflektim, ndonëse letrar dhe jo metodologjik, shpreh një ndjeshmëri të përbashkët në mendimin evropian të kohës mbi nevojën për ta trajtuar historinë si një disiplinë më të rreptë dhe objektive. Këto prirje do të artikuloheshin më vonë në mënyrë të strukturuar nga Shkolla Franceze e Annales, themeluar nga Marc Bloch dhe Lucien Febvre, e cila vuri theksin mbi analizën sociale, strukturat afatgjata dhe ndërlidhjen ndërdisiplinore në historigrafi. Në Shqipëri, ndikimi i këtyre qasjeve filloi të ndjehet vetëm pas viteve 1990, kur historiografia shqiptare u shkëput nga modelet dogmatike marksiste-leniniste dhe nisi të hapet ndaj metodologjive bashkëkohore perëndimore.

Historia si instrument ideologjik: rasti i Avni Rustemit

————————————————————–

Para viteve 1990, historia shqiptare shpeshherë shërbente si një instrument ideologjik, ku kufiri mes faktit dhe mitit ishte i paqartë. Koncepti i Anatole France për “fantazitë e imagjinatës” reflektonte realitetin historik të periudhës, ku historitë e ndërtuara shpesh mund të ishin të mbushura me mitizime dhe romantizime të periudhave të caktuara. Historia e përshkruar nga regjimi komunist, në veçanti, ishte e ngarkuar me vlera marksiste-leniniste dhe e shfrytëzonte për të konsoliduar legjitimitetin e pushtetit. Kjo historiografi kishte tendencën të krijonte heroizmin e atyre që kishin bashkëpunuar me regjimin dhe të demonizonte kundërshtarët, një praktikë që shpesh binte ndesh me pasqyrën e vërtetë të ngjarjeve dhe figurave historike.

Pas viteve 1990, ky proces rishkrimi u shoqërua me një përpjekje për të rivlerësuar dhe rishkruar figurat historike, por jo gjithmonë në mënyrë objektive. Shpesh, rishkrimi i historisë pas komunizmit ka qenë një përpjekje për të krijuar një narrativë të re, por shpesh me përmbajtje të kundërt ideologjike. Ky proces, megjithatë, nuk ka arritur gjithmonë të arrijë një qasje të thelluar dhe të saktë. Në këtë kontekst, figura e Avni Rustemit është një shembull tipik i trajtimit historiografik të deformuar në këtë periudhë.

Figura e Avni Rustemit dhe kujtimet e Eqerem Bej Vlorës

—————————————————————–

Një nga aspektet më të kontestuara të vlerësimit të figurës së Avni Rustemit ka qenë përfaqësimi i tij në kujtimet e Eqerem Bej Vlorës. Këto kujtime, të botuara pas vitit 1990, e portretizojnë Rustemin si një “kriminel dhe karagjoz”, duke e shndërruar vrasjen e tij në një akt hakmarrjeje të lavdërueshme. Ky gjykim është një shembull tipik i rishkrimit të historisë në mënyrë të njëanshme dhe të pasaktë, që e zbeh imazhin e një figure të rëndësishme si Avni Rustemi, i cili ishte një aktivist demokratik dhe një nismëtar i përpjekjeve për reforma sociale.

Kujtimet e Vlorës, megjithëse ofrojnë një pamje të ndodhiave të periudhës dhe janë një burim dytësor i vlefshëm, janë të mbushura me paragjykime dhe qëndrime politike të thella. Ato tentojnë të ndajnë shqiptarët në dy grupe të kundërta, “Esatistët” dhe “Zogistët”, duke e injoruar bashkëpunimin pragmatik mes këtyre dy fraksioneve në momentin e likuidimit të Rustemit. Ky trajtim historiografik është një shembull i shpërfilljes së një qasjeje të thelluar dhe objektive, për t’i dhënë hapësirë narrativave politike të njëanshme.

Ndjeshmëria popullore ndaj Avni Rustemit dhe kthimi në atdhe

———————————————————————

Pas lirimit nga gjykata franceze në dhjetor 1920, kthimi i Avni Rustemit në Shqipëri u prit me një entuziazëm të jashtëzakonshëm nga populli. Gazeta “Drita” e Gjirokastrës e përshkruan këtë ngjarje me një ngarkesë emocionale dhe me një theks të qartë në përkrahjen popullore të tij. Populli shqiptar nuk e pa vetëm si një figurë të luftrave ideologjike, por si një protagonist të shpresës për një Shqipëri të modernizuar dhe të demokratizuar. Ky moment i kthimit nuk mund të kuptohet plotësisht pa pasur parasysh kontekstin e periudhës dhe lidhjet e ngushta që ai krijoi me grupet progresiste të kohës. Avni Rustemi ishte një përfaqësues i një lëvizjeje demokratike që kërkonte të krijonte një shtet shqiptar më të drejtpërdrejtë dhe më të drejtë për qytetarët e tij. Aktivitetet e tij për organizimin e arsimtarëve, themelimin e shoqërisë “Bashkimi”, dhe përpjekjet për reforma në arsim dhe bujqësi, gjithashtu dëshmojnë për një angazhim të sinqertë për modernizimin e shoqërisë shqiptare. Ky dimension i figurës së tij duhet të merret parasysh për të kuptuar kontributin e tij në formimin e një Shqipërie të re.

Avni Rustemi dhe modernizimi shqiptar

———————————————–

Në periudhën 1921–1924, Rustemi ishte një nga figurat kryesore të një grupi të njohur si grupi i reformistëve, që përfshinte personalitete si Fan Noli, Luigj Gurakuqi, dhe Ali Këlcyra. Ky grup u angazhua për një platformë reformiste që synonte të shkëputej nga strukturat feudale dhe të avanconte reforma ekonomike, agrare, juridike dhe arsimore. Përpjekjet e tij për një sistem të drejtë agrare, përmes miratimit të “kontratës tip”, dhe për ndarjen e tokave për kolonët shqiptarë të shpërngulur nga Kosova dhe Çamëria, ishin hapa konkretë drejt realizimit të reformave që do të ishin të rëndësishme për zhvillimin e shtetit shqiptar.Në fushën kulturore dhe arsimore, aktiviteti i Avni Rustemit kontribuoi në themelimin e arsimit kombëtar dhe në krijimin e një shkëputjeje të dukshme nga ndikimi osman, një element kyç për emancipimin e shoqërisë shqiptare.

Vrasja e Avni Rustemit dhe pasojat politike

————————————————-

Vrasja e Avni Rustemit më 22 prill 1924 nuk shënoi vetëm një humbje për lëvizjen demokratike, por gjithashtu përshpejtoi ndryshimet politike në Shqipëri. Ajo çoi në një valë protestash masive në qytetet si Vlorë, Gjirokastër, Shkodër dhe Tiranë dhe shërbeu si një katalizator për Lëvizjen e Qershorit 1924, e cila synonte të rrëzonte strukturat e pushtetit të vjetër dhe të ndihmonte krijimin e një qeverie më demokratike në Shqipëri.

Përfundime

——————————-

Figura e Avni Rustemit është shumë më shumë se një simbol i dhunës apo një protagonist në një histori të rreptë ideologjike. Ai përfaqëson një periudhë tranzicioni dhe një brez që e shihte Shqipërinë të emancipuar përmes reformave politike dhe sociale. Rishikimi i historisë nuk duhet të bëhet përmes prizmave të urrejtjes klasore apo nostalgjisë për regjimet e vjetra, por me një qasje të drejtë, kritike dhe mbi të gjitha, me qëllim të zbardhjes së së vërtetës.

Akad. Gjovalin Shkurtaj/

Punimi që po i paraqitet lexuesit përbën një korpus të plotë të studimeve në lidhje me një kategori leksikore të larmishme, siç është përemri, përkatësisht përemri i pacaktuar. Në të koncepti i përemrit të pacaktuar diskutohet si në rrafsh diakronik ashtu edhe sinkronik. Një gjë ë tillë bëhet e mundur qoftë edhe duke dhënë karakterizimet këtij koncepti në një numër të madhe gramatikash që i para prijnë Gramatikës I të Akademisë së Shkencave të Shqipërisë (2002), e cila vazhdon akoma të mbetet e fundit në këtë fushë studimesh.

Kështu autorja fillimisht jep një pasqyrë të përgjithshme në lidhje me vendin e përemrit të pacaktuar në studimet tona, duke vënë në dukje se për larmishmërinë dhe problematikat që ai shfaq, duke vënë në dukje edhe faktin se ai duhet studiuar nga ana “morfologjike, nga fjalëformimi, nga sintaksa e përdorimit të tyre dhe nga semantika”(Hasani, 2024:2).

Në këtë mënyrë, ajo mëton hulumtimin e kësaj njësie në të gjitha rrafshet kryesore të studimit gjuhësor në lidhje me të.

Duke pasur parasysh numrin e madhe të gramatikave pararendëse, duhet thënë se korpusi për t’u hulumtuar është relativisht i konsiderueshëm dhe në përgjithësi pa të dhëna të shumta teorike. Në këto kushte, puna vështirësohet dhe indukton edhe metodën e studimit. Kështu mund të themi se në shumicën e punimit kemi gërshetim të metodës përshkruese me atë kontrastive.

Në këtë kontekst në kreun I identifikohen përdorimet e përemrave të pacaktuar që nga tekstet e para të shqipes e deri te ato më bashkëkohoret, duke përfshirë edhe rrafshin diakronik , edhe atë sinkronik. Duhet thënë se korpusi referues që lidhet më ato që mund të quhen sinkroni janë pjesë tekstesh artistike, të cilat në fakt në studimet gjuhësore duhen marrë me rezervë, pasi shihen si pjesë e korpusit personal të autorit specifik, po në mungesë të korpuseve ligjërimore për shqipen, një gjë e tillë është e pashmangshme.

Në kapitullin II bëhet diskutimi në lidhje me emërtimet në lidhje me këtë kategori , duke specifikuar si më të zakonshmet “përemër i pacaktuar” dhe “përemër i pakufishëm”. Pasi jep referencat të shumta , duke filluar që nga gramatika e Paninit , Trakasit, Varronit e mjaft gramatika tona, ajo përkrah emërtimin përemër i pacaktuar. Një gjë të tillë e argumenton duke hyrë vetë në analizë fjalëformuese të dy temave jo të parme të mbiemrave përkatës (i pacaktuar dhe i pakufishëm ), duke argumentuar se “Në të gjitha gramatikat që kemi marrë në shqyrtim, përkufizimi i kësaj klase përemrash nuk lidhet me semantikën e mbiemrit i pakufishëm, por me paraqitjen e sendeve a të frymorëve në mënyrë të pacaktuar apo të papërcaktuar.”(Hasani, 2024: 7). Natyrisht nuk mungojnë referencave nga trajtimet pararendëse.

Kreu III përbën identifikimin e trajtimit të përemrit të pacaktuar në shumicën e gramatikave të vjetra . Ky identifikim jepet në mënyrë përshkruese, po pa lënë pas dore dhënien e ndikimeve të një autori te një tjetër (Për përemrin e pacaktuar shohim të përdorur një nga termat e krijuar nga Jani Vreto njëzet vjet më parë. Hasani, 2024: 12). Një gjë e tillë dëshmon thellimin e autores në këto trajtime dhe një formim të plotë në lidhje me këtë koncept.

Në kreun IV hulumtohen kategoritë leksiko-gramatikore dhe funksionet sintaksore të përemrit të pacaktuar. Në jo pak raste ajo del nga trajtimit i përemrit të pacaktuar thjesht në korpusin e standardit. Këndvështrimi zgjerohet me shembujt të dialekteve të marra edhe nga autorë të tjerë. Në këtë kontekst ajo nuk ngurron të japë sugjerimin e saj (Përemri tjetër shfaqet me disa veçori. Ai ka kategorinë gramatikore të numrit dhe të gjinisë. Në numrin shumës ky përemër del me nyjën të (të tjerë, të tjera) dhe lakohet sikurse mbiemrat e nyjshëm. Të tjerët heshtën pa fjalë. Por në traditën letrare të gegërishtes është përdorur si i panyjshëm: tjerë, tjera. Mendojmë se kjo formë, për shkak të mbështetjes së gjerë në gjuhën e folur dhe të traditës, mund të pranohet si dysor normativ. Hasani:2024, 25.).

Në kreun V autorja parashtron pasqyrimin e përemrit të pacaktuar në fjalorë të ndryshëm. E quajmë një punë mjaft të vlefshme këtë kapitull, duke pasur parasysh se në jo pak raste ndryshon trajtimit i mjaft koncepteve nga gramatikat në fjalorë. Këtu ajo fillon hulumtimin që nga fjalorët më të hershëm si ai i Kristoforidhit e deri te ato më të fundit, botime të Akademisë së Shkencave të Shqipërisë. Kapitulli shoqërohet me tabela klasifikuese sipas fjalorëve të ndryshëm, duke na dhënë edhe prirjet drejt diakronisë së një pjese prej tyre.

Kreu VI merret me çështje që kanë të bëjnë me probleme preskriptive, pra që kanë të bëjnë me normën. Nga korpusi i konsiderueshëm i mbledhur në kapitujt paraprirës merren në shqyrtim përemrat pjesë të standardit dhe ato përdorime që ngelen jashtë tij.

Kreu VII merret me anën semantike, përkatësisht me teorinë e fushave semantike, të përemrave të pacaktuar, që përbën edhe kriterin kryesor të klasifikimit në Gramatikën e Akademisë (2002). Ai nis me një pohim i cili ngelet aktual akoma edhe sot “Studimet gjuhësore bashkëkohore në rrugën e çelur nga gjuhësia strukturaliste nuk mund të çojnë në përfundime plotësisht të sakta, apo në ato të dëshiruarat nëse njësitë apo dukuritë që trajtohen nuk vështrohen në sistem, në lidhje e në marrëdhënie të ndërsjella, por edhe brenda sistemit. ” (Hasani, 2023:39).

Pas dhënies së referencave të studiuesve ne lidhje me konceptin e fushës semantike, në punim gjenden edhe skema klasifikuese në lidhje me të. Përveç kësaj autorja dallon edhe grupime në varësi të marrëdhënie sinonimike dhe antonimie të përemrave të pacaktuar.

Gjatë kësaj pune në jo pak raste bëhet edhe krahasimi i trajtimeve, duke vënë në dukje edhe prirjet tipologjike të ndryshme të tyre (Te FGjSSh (1980) jo vetëm është zgjeruar ndjeshëm i gjithë korpusi leksikor e frazeologjik e brenda këtij procesi edhe ai i përemrave të pacaktuar, jo vetëm zgjerimi i makrosistemeve dhe mikrosistemeve kuptimore, është rritur në mënyrë të ndjeshme edhe cilësia e shpjegimeve të kuptimeve. Krahasuar me FGjSh (1954), këtu bie në sy prirja për shpjegime tipologjike. Dallojmë dy lloje kryesore shpjegimesh: me perifrazim dhe me sinonimi. Hasani, 2023: 46).

Kreu VIII i sheh përemrat e pacaktuar në rrafsh fjalëformues dhe jep edhe modelet fjalëformuese të përemrit të pacaktuar në formimin e fjalëve të tjera. Ai përbën një ndihmesë veçanërisht në hulumtimin specifik të përngjitjes.

Në kreun X jepen përemrat e pacaktuar siç gjenden në tekstet e para të shqipes, pra të autorët e vjetër. Mbase ky kre mund të ishte përfshirë në kreun e parë ku jepen raste ilustruese në lidhje me këta autorë. Gjithsesi duhet të shtojmë se në këtë kre hulumtimi është i detajuar dhe shterues dhe nuk përsërit atë që është dhënë në kreun I.

Në përfundim mendojmë se ky punim jep një pasqyrë të plotë të një koncepti mjaft të larmishëm, siç është ai i përemrit të pacaktuar. Ai dëshmon një njohje të plotë e të thelluar të autores në lidhje më diskutimet në shumicën e rrafsheve gjuhësore që lidhen me të.

Duhet shtuar se problematikat e trajtuara në këtë punim në përgjithësi diskutohen në kuadrin e gramatikës tradicionale, po ka raste (teoria e fushave semantike) ku ajo e vë re se kjo teori nuk i jep dot kriteret dhe argumentet e nevojshme për deduktime specifike.

Nga ky parashtrim, mendojmë se punimi i prof.asc. Monika Hasanit përbën një trajtim referues dhe një ndihmesë për studiuesit e fushës që identifikon, po edhe sugjeron trajtime të mëtejshme në kuadrin e teorive bashkëkohore.

Besim NDREGJONI/

Lajmi i ndarjes nga jeta i shenjtërisë së tij Papa Françeskut ne të mbijetuarit e diktaturës komuniste ishte një lajm i kombëshëm dhe shum tronditës, se humbi Papa që deshi paqen dhe vlazërimin në mes popujve dhe Avokatin e padiskutushëm të mbrotjes së lirisë dhe dashurisë njerëzor.

Patëm fatin dhe privilegjin, që të ftoheshim në Vatikan direkt nga shenjtëria e tije Papa Francesku me rastin e 50 vjetorit të revoltës antikomuniste të Spaçit një përfaqësi e Unionit Mbarkombëtar Integrimit të Burgosurve dhe të Përndjekurve Politikë të Shqipërisë të kryesuar nga pnjoll i një familje që kishte përballuar tre diktatura fashiste, naziste dhe diktaturën komuniste.

Kjo vizitë historike e përfaqësisë tonë konsakron rëndësinë e të kaluemes tonë tragjike, dhe synojn njëkohësisht , përkrahjen e Selisë së Shenjtë ndaj shqiptarve antikomunistë, që përballuan terrorin psikologjik, fizik të diktaturës enveriste e cila gjatë gjithë sundimit të saj përdori në mënyrë ekstreme ideologjinë staliniste me reprezalje në shkatrimin e jetëve njerzore. të shoqërisë shqiptare me ringjall një Shqipëri me Zotin e për njeriun! Përfaqësia në Vatikan ishin dëshmitarët okular të epokës komuniste që jetuan, ata ishin shqiponjat e lirisë që në mes plumbave, torturave dhe terrorizmit sadist enverist, ngritën flamurin pa yll  në revoltën 

antikomuniste të Spaçit duke mbrojtur itenditentin kombëtar. Këta ishin dëshmitar okular të epokës komuniste në takimin historik me Papa Franceskun. Ne i treguam shenjtërisë së tij  vuajtjen e pamerituar dhe forcën e karakterit  me i qëndrue besnik vetes, tu përfshi edhe atë të jetës. Ne i përsëritëm Papa Franceskut , se në katastrofën komuniste, ka pasë një element që ka mbajtur  nji qëndrim frymëzues  për ne  e për breznitë e ardhshme. Ky element ka qënë popullsia me besimin katolik dhe udhëheqësit e saj shpirtnor kleri katolik. Dhe emocionet e veçanta ishte kur i dorzova letrën e At Patër Mëshkallës këtij gjikandi fetar e atdhetar, në kohën që diktatura po shembte  kisha e xhamia, ai kishte guximin me i shkruar  Kryeministrit sadist kriminelit  Mehmet Shehu sepse ju po e ktheni Shqipërinë, me tre besime fetare shekullore, në një vend atesit në rang botëror. Binomi “Fe e Atdhe”gjatë viteve të diktaturës së kuqe , u tregua  fortesë e pathyeshme , dhe e papërkulshme! Kjo ishte e vërteta që ja përsëritëm shenjtërisë së tij që Shqipëria ishte një shtet burg ku akuzoheshin pa faj, arrestoheshin pa faj,  torturoheshin pa faj, por ata i qëndruan besnik fesë që besonin dhe nuk e harruan asnjëherë  Nanën Shqipëri. Para skuadrave të pushkatimit  thirrshin Rroftë Shqipnia, Rroftë Krishti Mbret. Rroftë Papa

Vizita historike, bekimi dhe mbështetja e Shenjtërisë së juaj Papa Francesku për ne të mbijetuarit e diktaturës është këmbanë alearmi  për ju politikan shqiptar që kërkoni  përjetsimin e figurës së diktatorit.

Bekimi i Papa Franceskut  me 25 tetor 2023 për kombin shqiptar është lumturia shpirtnore për  demokracinë dhe paqen. Nuk ka paqe pa drejtsi, nuk mund të ketë drejtsi pa kërkuar t”falun, nuk mund të ketë falje  pa të vërtetën.U PREHSHË NË PAQE O ATI I SHEJTË !