Nue Oroshi/

Tash e nëntëmbëdhjetë vjet me radhë Republika e Dardanisë u nda nga kryetari i saj historik dr.Ibrahim Rugova. Për veprimtarinë e dr.Rugovës tash janë botuar libra, janë thurur këngë dhe janë botuar me mijëra shkrime, studime nga studiuesit shqiptarë dhe të  huaj. Tash nga veprimtaria politike e Presidentit historik dr.Ibrahim Rugova janë duke u munduar të përfitojnë vota edhe kundërshtarët më të mëdhenj politik te tij. Më një fjalë ata tash pas vdekjës po e pranojnë një fakt se Presidenti historik Ibrahim Rugova ishte më i madhi politikan i Dardanisë. Por ajo që sot dëshiroj ta shkruaj nuk është historia politike dhe atdhetare e Presidentit historik dr.Ibrahim Rugova. Sot do të analizoj disa çështje se çka është dashur të mësoj politika shqiptare nga veprimet politike të Presidentit historik dr.Ibrahim Rugova.

1.Miqësia me Amerikën dhe shtetët e Evropës që e përkrahën Pavarsinë e Dardanisë

Presidenti historik i Dardanisë dr.Ibrahim Rugova me një çantë dokumentësh në dorë  loboj për ta fituar Pavarësinë e Dardanisë. Ai u prit në Administratën Amerikane dhe atë Evropiane duke marrë një përkrahje masive që më pas reflektoj edhe në përkrahje luftarake që na bënë shtetet mike të Dardanisë e qëndresës dhe rezistencës luftarake të djemve dhe vashave shqiptare të UÇK-së, nga të gjitha trojet etnike. Dardania u lirua.Në këtë pikë politikanët post rugovian u munduan të hanë me dy lugë apo te ulën në dy karriga. U munduan që ta mashtronin Amerikën, Evropën dhe politikën e bënin me lindjen. Ata refuzonin dhe vazhdojnë të refuzojnë investimet strategjike më Amerikën dhe Evropën dhe e dorëzuan thuajse komplet ekonominë dhe resorset kryesore të Republikës së Dardanisë në duart e turqve. Pra, refuzuan rrugën e Shkabës dhe e morën rrugën e Babës. Është fjala për atë moton e vjetër të disa politikanve neotoman se nuk duam shkabën por e duam babën. Nuk e duam shqiponjën dykrenare por e duam baba sulltanin. Në këtë rast sulltani u zëvëndësua me Erdoganin.

2.Orientimi ideologjik dhe kombëtar

Presidenti historik i Dardanisë orientimin ideologjik e kishte të djathtë. Të kesh një orientim të djathtë politikë domëthanë me dashtë vendin,me dashtë shtetin dhe me dashtë kombin por duke i respektuar edhe miqtë tradicional shqiptar me moton: “ Se shpia është e Zotit dhe e Mikut ” . Këto veprime dr.Rugova i realizoj në vepër. Ai duke u mishnue në veprën e Pjetër Bogdanit, arriti që ta njoh palcën ashtnore të kombit shqiptar. Kurse urrejtjen për komunizmin e mori që në fëmijëri ku ishte rritur jetim sepse komunistët në mesin e 47.300 shqiptarëve kishin vrarë edhe tre anëtar të familjes se ngushtë të Presidentit Rugova: babanë,gjyshin dhe një anëtar tjetër të familjes.Në këtë pikë politikanët e Dardanisë nuk mësuan asgjë! Ata më ndonjë përjashtim në vend që të forcojnë miqësinë e trashëguar shumica prej tyre e vazhduan kokëfortësinë e tyre me idetë Staliniste-Titiste dhe Enveriste se dy milion jem, që e hamë bukën për dyqind ,e kapim pushkën.

Dhe deri sa e këndonin këtë këngë popullata ju vdiste  uni në kampet e përqendrimit të Spaqit dhe Tepelenës dhe kampe të tjera. Kurse politikanëve të sotëm popullata nuk po ju vdes uni por po e braktisin vendin duke ikur në mërgim dhe duke e lanë Dardaninë pa rini. Dhe pikërisht kjo ideologji komuniste Shqipërinë e Mustafa Krujës prej 74 mijë kilometër katror e zvogëloj në 28 mijë kilometër katror

.

3.Krijoi unitetin ndërpartiak

Presidenti historik i Dardanisë në rrethana shumë të vështira ku shumë lehtë dhe për një fije kashte ka mundur të ndiët një luftë civile në Republikën e Dardanisë ai e krijoj unitetin ndërpartiak aq sa ishte i mundshëm në ato rrethana politike. Ai kur ishte çështja e bisedimeve me Serbinë pa hezituar fare e merrte edhe pozitën edhe opozitën dhe të gjithë së bashku e krijonin një strategji të përbashkët të bisedimeve në të mirë të Dardanisë. Nuk ishte i lehtë edhe në bisedime më ndërkombëtarët. Ishte shumë i prerë sidomos në mbrojtjen e Pavarsisë së Republikës së Dardanisë që e thoshte se është kompromisi më i madh që kemi bërë ne shqiptarët. Por politika e Amerikës dhe e Evropës e respektonin veprimin e tij politikë për faktin se e shihnin orientimin e tij të sinqertë evropian.Kurse politikanët post rugovian e thyen këtë traditë politike dhe secili që luftonte të vinte në pushtet vraponin me shku në Bruksel,Vjenë e vende të tjera madje pa u konsultuar në të shumtën e rasteve edhe me partinë e tyre e mos të flasim më të gjitha partitë shqiptare.

4.E luftoj neotomanizmin

Presidenti historik ishte i vetmi politikanë i Dardanisë që kurrë nuk ia shkeli pragun Turqisë. Ai në këtë pikë ishte shumë i vëndosur dhe nuk bënte kompromise. Kjartë dhe në mënyrë të prerë ju tha: Orientimi politikë i shqiptarëve është Amerika dhe Evropa e qytetnume. Ne jemi popull Evropian dhe nuk mundemi me u tjetërsu.Kurse në këtë pikë politikanët pas rugovian aq u përkulën para Erdoganit sa që pranuan çdo gjë në dëm të historisë, kulturës,ekonomisë, dhe politikës shqiptare. Ata dhe ato e treguan fytyrën e tyre të vërtetë. Nuk shikuan dhe nuk shikojnë se çka po ndodhë dhe si po tjetërsohet kombi shqiptarë në Dardani, por e mbështollën Dardaninë me pantollona të shkurtër, e shami zeza pa harruar edhe rininë që i bën mish për top në shkrepat e Sirisë, Afganistanit dhe vendëve të tjera të Tokës së Shamit. Si përfundim politikanët që sot e udhëheqin Dardaninë shumica prej tyre pas vdekjes se ish Presidentit historik Dr.Ibrahim Rugova më ndonjë përjashtim të vogël, Republikën e Dardanisë e kthyen në një Republikë komerciale ku shitën çdo gja.E shitën historinë tonë qindravjeçare duke e pranuarë neotomanizmin.E shëndrruan Republikën e Dardanisë në një republikë ku çdo gjë shitët e blehët. Shitët atdhetarizmi, shitet nderi, shitet besa, shitet burrnia. Pikërisht shumica e politikanëve të Republikës së Dardanisë pas vdekjes së presidentit historik dr.Ibrahim Rugova u shëndrruan në tregtarë flamujsh, pikërisht ashtu siç i përshkruante i madhi profesor Ernest Koliqi në veprën e tij“Tregtar Flamujsh“. Ja një shembull të shkurtë: “ Ka katër vite që bëj luftë politike më Komunën e Prizrenit dhe Ministrinë e Kulturës dhe ende ma mbajnë peng lejën për Muranën e Gjergj Kastriotit dhe një herë ma kanë refuzuar. Ta refuzosh Gjergj Kastriotin do të thotë që e ke refuzuar prejardhjën tënde kombëtare  e historike  dhe je mbetur nje neotoman i pavlere. Mos kofsha në lekurën e tyre!

Skender Karaqica/

(Ngjashmëri jete të poetit të poezisë shqipe të natyrës dhe dashurisë, Lasgush Poradeci me shkrimtarin dhe studiuesin e letërsisë për fëmijë, Ymer Elshani, i masakruar me familje në masakrën e Paklekut(1999) në Drenicë.

Në botën e letërsisë shqipe, Lasgush Poradeci (1899-1987) mbetët një nga poetët më të mëdhenj të poezisë moderne shqipe, që me të drejtë e kanë radhitur në hapësirën e rrafsheve të poetëve të poezisë evropiane. Në koloninë shqiptare ishte në krah me Asdrenin dhe Mitursh Kuteli, që në ketë kohë ishte më i riu.

Me përkrahjen e Nolit, poeti mori bursën për të studiuar në Fakultetin Filologjisë në degën Romano-Gjermane dhe në vitin 1934 Lasgush Poradeci mori gradën shkencore të kohës: Doktor-Profesor. Në të gjitha studimet lidhur me jetën dhe krijimtarinë e poetit, është vënë në spikamë, emri dhe mbiemri i tij i sajuar nga emri i vërtetë (Lazër Satir Gusho):La+S+Gush =Lasgush e si mbiemër e vuri emrin e vendlindjes së tij (Poradeci).

I dhuroi letërsisë shqipe dhe Shqipërisë “Vallen e Yjeve” dhe “Yllin e Zemrës” ndërsa në kohën e regjimit komunist ishte përkthyes me normë, që, siç thuhet në kronikat e kohës e lanë të vdiste i deniguar e i poshtruar nga mendjemadhësia e burokracisë së bulevardit të shtetit.

Poeti Lasgush Poradeci, qysh në vlugun e hapava të rinisë, kërkonte që të kalonte në shkollën shqipe, që asokohe ishte hapur në Pogradec. Me të dëgjuar për dashurinë e zjarrtë për gjuhën dhe shkollën shqipe, dhaskali i veshur në të zeza dhe me kryqin në gjoks, e pati detyruar Lasgushin të ulej në gjunjë, përdhe, e i ra disa herë me thupër në kokë. Me këtë veprim dhaskali kishte për qëllim ti frikësonte fëmijët shqiptarë në Pogradec, që të heqin dorë nga shkolla në gjuhën e bukur e të lashtë të shqipes.

Poeti Lasgush Poradeci ishte i brymosur me kulturën dhe gjuhën gjermane, që, përmes dijes së tij ai bëri të flasin shqip poetët e letërsisë evropiane-botërore, si: Hajne, Majakovski, Gëte, Lanaut, Brehti,

Hygoi, Myse, Bajroni, Shell, Bernsi, Eminesku.

Në botën e krijimtarisë letrare, të dijes shkencore dhe të mjeshtrit të rrallë të përkthyesit, Lasgush Poradecin, shteti i kohës e pati lutur që, për nevojat e shkollës e të universitetit të përkthejë nga gjuha gjermane librin e gjeometrisë. Për këtë nismë të shtetit, poeti me buzë në gaz u është drejtuar, ashtu siç u ka hije poetëve, pushtetit me fjalët: :Po, unë nuk e di as tabelën e shumëzimit, e unë të përkthejë librin e gjeometrisë, si është e mundur? Poetët dhe fusha e dijes si studiues, përkthejnë letërsi dhe fshehtësitë e gjuhës, është thënë më të drejtë në kritikën e përbotshme letrare.

Po kështu, i pati ndodhur shkrimtarit për fëmijë e të rinj Ymer Elshani (1948-1999) në Drenicë. Në vitin 1981, masat represive antishqiptare dhe për shembjen e arsimit shqip në të gjitha rrafshet deri në tempullin e universitetit në Prishtinë, masat e diferencimit politik serbo-jugosllav, e patën lënë pa punë disa vjet dhe anatemimi i tij në fushën e letërsisë për fëmijë të shkrimtarit Ymer Elshani në Gllogofcin e kohës.

Në përkrahje të udhëheqjes së Ndërmarjes Teknologjike Feronikeli

në Gllogofc, shkrimtarin Ymer Elshani e punësojnë si përkthyes në këtë gjigant të tekologjisë e të përpunimit të nikelit i pari i këtij lloji në Kosovë dhe në Ballkan. Ndonëse, fusha e botës profesionale për shkrimtarin ishte letërsia dhe studimet për ketë krah të letërsisë shqipe, ai pati probleme rreth përkthimeve, në rrafshin e teknologjive të lindjes dhe të përendimit, që ishin vënë në përdorim në shkritorën e Ferronilelit në Gllogofc.

Në drejtorinë e Feronikelit, shkrimtari Ymer Elshani në ngjashmëri me përkthyesin me normë të Lasgush Poradecit në Tiranë, u tha shkurt e zëshëm: Unë po kam problem me përkthimet nga fusha e tekonologjisë në Feronikel. Kjo punë sipas tij ishte larg fushës së letërsisë që shkrimtari e kishte në dijen dhe opusin e tij si shkrimtar dhe studiues i letërsisë për fëmijë e të rinj në Kosovë. Ky është fati i shkrimtarëve në regjimet totalitare të kohës, ndonëse ata më së miri u bën opozitarët dhe ligjvënësit për pushtetet, thoshte poeti Shell në shkrimet e tij.

KEVIN HAXHIU*/

Një vit pas shpalljes së Pavarësisë së Shqipërisë,në vitin 1913 në Konferencën e Ambasadorëve në Londër Fuqitë e Mëdha vendosën copëtimin e territorit të Shqipërisë në favor të vëndeve fqinje.Në vitin 1915 Traktati i fshehtë i Londrës vendosi që territori i Shqipërisë të copëtohej edhe më shumë se në vitin 1913.Në vitin 1918 në Konferencën e Paqes në Paris nga Fuqitë e Mëdha (Blloku i Antantës-fitues të luftës) dhe vëndet fqinje kërkuan që Traktati i Fshehtë i Londrës i vitit 1915 të zbatohej.Delegacioni i dërguar nga qeveria e Durrësit nuk po e përfaqësonte aspak si duhej Shqipërinë duke mos i dhënë asnjë zgjidhje këtij problemi të madh.Gjatë gjithë kësaj kohe Shqipëria ishte në kaos dhe rreziku për copëtimin e saj ende vazhdonte. Ndaj patriotët shqiptar të gjendur në këto rrethana vendosën që në Shqipëri të mbahej një tjetër Mbledhje Kombëtare që të mbronte Pavarësinë e Shqipërisë dhe territorin e saj.Në muajin nëntor të vitit 1919 u mblodh organizata nacionaliste “Krahu Kombëtarë” në shtëpinë e ish Prefektit të Durrësit Abdyl Ypi. 

Në këtë takim merrnin pjesë patriot shqiptar të cilët diskutuan për mbledhjen e një kongresi kombëtar pasi rreziku për copëtimin e Shqipërisë ishte i madh.Në këtë takim u vendos që t’i bëhej një thirrje Parisë së Lushnjes pasi në qytete të tjera ishin bërë përpjekje por nuk arritën dot të organizonin mbajtjen e një kongresi.Ata iu drejtuan patriotit Sheh Ibrahim Karbunara dhe në 31 dhjetor 1919 patriotë lushnjarë që i përkisnin parisë së qytetit të Lushnjes u mblodhën në Teqenë e Karbunarës.Atje u ngrit edhe Komisioni Nismëtar/Iniciator me 28 Anëtar për Thirrjen dhe Organizimin e Kongresit.Anëtarët e Komisionit Nismëtar për Thirrjen dhe Organizimin e Kongresit të Lushnjes ishin:-“Besim Nuri,Ferit Vokopola,Nebi Sefa,Qemal Mullaji,Eshref Frashëri,Sheh Ibrahim Karbunara,Abedin Nepravishta,Bajram Haxhiu,Taullah Sinani,Llazar Bozo,Emin Vokopola,Zija Mullaji,Mustafa Vokopola,Jonuz Sefa,Skender Pojani,Kadri Jenisheri,Teki Libohova,Filip Papajani,Jakov Bozo,Andrea Papaj,Qerim Arapi,Rasim Hoxha,Arif Kurti,Abdyl Aziz,Muntar Luarasi,Hamit Xheka,Reshat (Hysni) Shazivari,Hasan Islami Like”. Në datën 1 Janar 1920 Komisioni i Posaçëm (Komisioni Nismëtar/Iniciator për Thirrjen dhe Organizimin e Kongresit të Lushnjes) vendosi që me anën e tij por edhe të Katundarisë së Lushnjes të njoftonte nëpërmjet një Letre të gjitha Katundarit e Shqipërisë që të zgjidhnin nga 2 Delegat për në Mbledhjen Kombëtare të Lushnjes (Kongresi i Lushnjes).Në këtë Letër shkruhet: -“Nga shkaku i ngjarjevet të ndryshme këtu  e disa muaj më parë në jetën mbledhore të atdheut ton,po ndihet një prapashti livrimi,pra sikundër q’asht e ditun prej si çdo atdhetari këto prapshti shkaktojnë prishjen e qetësis së rendit,pa dyshim në fund dhe humbjen e atdheut të dashtun,populli Shqiptar që këto vjetët e fundit tue u ndodhun në fushën e propagandavet damsore,ka marrë mësimë të mjaftëshme mbi bazët e shpëtimit të veht, dhe ashtu mbas kësaj për mos me u gabue me thash e theme të kota, e të mshehta ose të veçanta ,ka banun marrëveshje tash së voni, dhe asht e ditun që ka vendosun,për një mbledhje të përgjithshme këtu në qëndrën e Lushnjës,ku si Shqipni e veriut ashtu dhe e jugës mundet lehtazi me i bashkue zanet e bisedimit.Pra ky pëlqim i bashkëatdhetarëvet të ndershëm,prej popullit ton u pritën me nderime,me gëzime krejt të zemërta,dhe në emën të popullit Komisioni i jon sot tue u mbledhun me randësin e posaçme,vendosi që me anën e veht dhe të Katundaris bashkërisht të bahen të ditnur  gjith katundarit e Shqipnis dhe me anën e këtyne populli Shqiptar mbas programit që u paraqitet ngjitun me i dërgue nga dy delegatë fuqiplotë në këtë mbledhje  ku asht për t’u venun i themel i fort një marëveshjes së vërtetë të përjetëshme midis ton.Ky qëllim kaq i shenjt  mvaret  në dëshirat e përgjithshme e jo në mendimet e veçanta.Pra midis personavet  të çdo partie,tue banun  një bashkëpunim vllaznor,dhe tue lanë mënjanë ndryshime mendimesh personale.Delegatët duhet me u emënue me pëlqimin e përbashkët.Atdheu i dashtun po na fton në bashkim,në besë,në vllazni me të cilat kemi me fitue dhe uratën mëshirore  të së Naltës Fuqitarit Krijues.Perëndie. 1.I.920 NË EMËN TË POPULLIT TË LUSHNJES KOMISIONI POSAÇËM BASHKË ME KATUNDARINË E VENDIT  BESIM NURI,SHEH IBRAHIM KARBUNARA,EMIN VOKOPOLA,MUSTAFA VOKOPOLA,ZIJA MULLAJ,RASIM HOXHA,SKËNDER POJANI,ABDYL AZIS,QEMAL MULLAJ,ABEDIN NEPRAVISHTA,BAJRAM HAXHIU,ESHREF FRASHËRI,JONUS SEFA,MUNTAR LUARASI,LLAZAR BOZO, ETJ ”.₍₁₎                                   

Në Drejtorinë e Përgjithshme të Arkivave,AQSH,Fondi 65 (Koleksion fondesh personale (Para vitit 1912)),Dosja 38-2-83 “Projekt-program i Kongresit të Lushnjes nga Abdyl Ypi”,fleta 1,shkruhet:-“Katundarija Lushnjes   Program i Kongresit   Nye-1- qëllimi i mbledhjes së përgjithshme asht sigurimi i vetqeverimit të plotë të shqipnis dhe forcimi i bashkimit shqiptar.Nye -2- në mbledhje kombëtare do të shoshitet gjindja e përbrëndëshme e e përjashtëme  e shqipnisë dhe si në administratën e vendit që siguron baskim e qetësie ashtu dhe në fitim të besimit të fuqive të mbëdhaja të botës do të rëfehet gjallnia kombëtare.Nye -3- mbledhja kombëtare tue marë parasysh të gjithë mendimet e ndryshme qi kanë shkaktue ndarjen në shqipënie do të mundohet t’i largonjë mosmarëveshjet  e të siguronjë bashkëpunimin qi forëcon jetën e atdheut. Nye -4- çdo nënprefekturë do të përfaqësohet prej dy zotnive të zgjedhun prej popullit të qarkut.Nye -5- çdo përfaqësonjës do të ket një dokument përfaqësimi të vërtetuem prej katundarisë së vendit.Mbledhja do të bëhet në Lushnje me 21 të muajit kallnuer 1920 të mërkurën ora më 10 para dreke.   Lushnje më 1 Kallnuer 1920  Letër prej Durrësi,korespondenti ynë na shkruan: sot para dreke mrrivi nj post të posatshme prej Lushne me një shkresë për përlimtaren e Durrësit, me të cilën përlimtarija e Lushnjes  e paria e këti vendi në formë të një komisioni jashtëzakonshëm ftojën Durësin e rrethet e tij me zgjedhë dy delegatë për mbledhjen kombëtare që ka m’u mbajtë në Lushne më 21-1- po ndërgojmë kopjen e kësaj shkrese. ndihet se Fejzi beu ,i vetmi delegatë i qeverisë sotme mendon me i kundërshtue realizimit të këtij mendimi por populli i shqypnisë mesme beson se Fejzi beu nuk ka sesi me i kundërshtue dëshirit të miletit”.₍₂₎

Gjithashtu Komisioni Posaçëm Nismëtar për Thirrjen dhe Organizimin e Kongresit të Lushnjes përgatiti organizimin e mbledhjes,krijimin e kushteve për delegatët gjatë kohës që do të qëndronin në Lushnje,organizmin e forcave vullnetare për të mbrojtur dhe siguruar qetësinë gjatë kohës që do të mbahej mbledhja. 

Kongresi i zhvilloi punimet në Lushnje në shtëpinë e Kaso Fugës në 21-31 Janar 1920.Delegatët e zgjedhur nga Prefekturat për t’i përfaqësuar në Kongresin Kombëtar të Lushnjes ishin:-“-Prefektura Durrës:Abdi Toptani,Irfan Ohri,Mytesim Këlliçi,Rexhep Jella,Shezivar Alltuni,Xhaferr Ypi.-Malësia e Gjakovës:Hasan Batusha,Xhemal Beg Bushati.-Prefektura Dibër:Ahmet Zogu,Dine Dema,Dine Nasuh Maqellara,Ramiz Daçi.-Prefektura Shkodër:Ejup Sabri Bushati,Hoxha Kadri,Mati Logoreci,Ndoc Çoba,Rexhep Shala,Xhemal Naibi.-Prefektura Elbasan:Aqif Pashë Elbasani,Adem Gjinishi,Asllan Shahini,Filip Papajani,Kasem Sejdini,Qazim Dyrmishi,Sali Ceka.-Prefektura Korçë:Beqir Rusi,Eshref Frashëri,Ferid Frashëri,Gjokë Ndini Gusho,Idhomen Kosturi,Koço Kota,Sali Butka,Selaudin Blloshmi.-Prefektura Berat:Bektash Cakrani,Hysen Nikolica,Iliaz Vrioni,Kamber Belishova,Llambi Goxhomani,Llazar Bozo,Spiro Papa,Sheh Ibrahim Karbunara.-Prefektura Vlorë:Dhimitër Qypi,Myqerem Hamzaraj,Qazim Kokoshi,Ymer Ali Radhima.-Prefektura Gjirokastër:Ali Këlcyra,Ali Kumbaro,Arshi Shehu,Dervish Seit Grosha,Kasem Radovicka,Kiço Koçi,Rasim Babameto,Shezai Çomo,Spiro Kosova,Veli Harshova.-Diaspora:Sotir Peçi”.

Kongresi i Lushnjes Seancën e Parë e hapi në datën 21 janar 1920,ditën e mërkur,në orën 10 para dreke.Në Seancën e Parë merrnin pjesë delegatet që kishin mbërritur në Lushnje,ndërsa pjesa tjetër e delegatëve nuk kishin mundur të vinin në datën 21 janar,kjo për shkak të vonesës së njoftimit të leter-thirrjes së Komisionit të Posaçëm Iniciator të Lushnjes.

-“Sot dit e mërkurë 21.I.920,ora më 10 para dreke tue qënë dita e caktueme për çeljen e Mbledhies Kombiare, me gjith që ,nga vonesa e , Letër-thirrjevet,nuk kan arritun shumica e delegatëvet,delegatët e arritun u mblodhën në Sallën e Mbledhies në Shtëpi të Z.Kaso be Fugës ……”.₍₃₎

Mbledhjen e ka hapur me një lutje kleriku patrioti Sheh Ibrahim Karbunara ndërsa më pas Anëtari i Komisionit te Posaçëm Iniciator të Lushnjes Ferit Vokopola ka mbajtur një fjalim në emër të komisionit për t’i uruar mirsëardhjen delegatëve dhe kësaj ligjërate Aqif Pashë Elbasani i është përgjigjur me fjalë patriotike të flakta.Pas kësaj Komisioni Posaçëm Iniciator i Lushnjes është larguar nga mbledhja dhe delegatët e pranishëm kanë nisur punën.Sekretar i Mbledhjes Kombëtare përkohësisht u emërua Ferit Vokopola ndërsa për të kontrolluar letër përfaqësimet e Delegatëve u ngrit një Komision i përbërë nga 5 Anëtar: -“Irfan bej Ohri, Qazim Kokoshi, Kostaq Kota, Fazlli Frashëri dhe Adem Peqini/Gjinishi”.Mbledhja vendosi ti pezullonte punimet e saj deri sa të mbërrinin në Lushnje shumica e Delegatëve.

Kongresi i Lushnjes pas gati 1 jave ndërprerje i rifilloi përsëri punimet në datën 28 janar 1920,në orën 2 pas dreke ,duke qënë se kishin arritur në Lushnje shumica e Delegatëve. Në Seancën e Dytë të Mbledhjes Kombëtare puna nisi duke u kryer fillimisht verifikimi i letër-përfaqësimeve të delegatëve nga ana e komisionit si dhe sigurimi pjesëmarrjes në mbledhje të shumicës së delgatëve.

-“Cohet Zotni Xhavid Leskoviku e n’emën të grupit inisjator mbanë një ligjerat tue kallzu shkaqet që prunë nevojën e kësaj Mbledhje Kombiare,e u heq vrejtjen delegatëvet përmbi gjëndjen kritike të Atdheut”. ₍₄₎

Kryetar i Mbledhjes Kombëtare të Lushnjes u zgjodh Aqif Pashë Elbasani ndërsa Nën/Kryetar Sotir Peci dhe Sekretar Kostaq Kota e Ferit Vokopola.

-“Për nderimin e të ndjerit Abdyl Be Ypit, që u asasinua mbi qëllim të ndalimit të Mbledhjes Kombiare ,u vendos që t’i pushojë Kuvëndi punët në këtë ditë e, t’i shkruhet familjes së ndjerit një letër ngushëllimi nga ana e Mbledhjes”. ₍₅₎

Në datën 28 janar 1920 Mbledhja Kombëtare e Lushnjes i dërgoi në Durrës një letër ngushëllimi Familjes së të ndjerit inisiatorit  Abdyl bej Ypi.Në këtë Letër të firmosur nga Kryetari i Mbledhjes Kombëtare të Lushnjes Z.Aqif Pashë Elbasani,ndër të tjera shkruhej se:-“Mbledhia Kombiare,për nderin e të ndyerit inisiator,vendosi pushimin e bisedimevet të ditës sotshëme tue ndehun për mbi tryezën e Kryesisë nji napë Zije dhe n’emën t’atdheut  mu tregu ngushëllimet ma të lotushme Z.suaj qi jeni shejat e vlefshëme t’ati patrioti të ndjer ,po i pa harruem  midis shqiptarvet ”.₍₆₎

Seanca e Tretë e Mbledhjes Kombëtare u zhvillua në datën 29 janar 1920.Kuvendi i hapi punimet në orën 9 para dreke,ku u kontrollua fillimisht prezenca e nevojshme e delegatëve për zhvillimin e seancës,u lexua procesverbali i mbledhjes së kaluar dhe më pas Nën/Kryetari i Mbledhjes Sotir Peci i parashtroi kuvendit urdhërin (rendin) e ditës të kësaj mbledhje. 

-“Urdhni i ditës 20.I.1920  1)Besedim përmbi masat që duhen marrë kundër vendimit të tri fuqivet t’Entantës për coptimin e Shqipnies si mas paktit të Londrës 1915.   2)Besedim për mbi sjelljen e qeverisë në pikpamje politike të përbrendëshme e të përjashtme si mas programit të dhanë prej Mbledhjes Kombiare të Durrësit.   3)Regjimi që do të ketë përkohësisht Shteti Shqiptar.   4)Bisedim mbesimi ose mos mbesimi i Mbledhjes Kombiare tek Qeveria e përkohëshme.   5)Zgjedhjet e autoritetevet  si mas vendimit që do të jepet”. ₍₇₎

Në lidhje me pikën e parë të rendit të ditës së mbledhjes pas shumë bisedimeve  vendosën që të bëheshin kundërshtime të rrepta dhe për të kryer këtë u zgjodh një komision i përbërë nga 10 anëtar. 

-“Nyji i dytë të urdhënit të ditës,që përbanë sjelljen e Qeverisë në pikpamje të përbrendshëme e, të përjashtme,si mas programit të dhanun prej Mbledhjes Kombtare të Durrësit.Nga bisedimet e fjalët q’u mbajtën u provue sheshazi se: I. Qeveria ka veprue jasht tagrit dhe programit qi i asht dhanë prej Kongresit të Durrësit; II. Qeveria ka prue pengime në mbështjelljen e Senatit të vendosun prej Kongresit të Durrësit; III. Me administratë të keqe të sajë ka shkaktue anarqi në gjithë anët e Shqypnisë; IV. Tue u mbështetun në politika të veçanta shtini në një situacion të keqë gjindjen politike të Shqipnisë e, V. Tue përdorë gjithë fare intrigash u mundue me çdo mënyrë që të ndalin Mbledhjen Kombëtare,që kishte për qëllim shpëtimin e Atdheut nga reziqet e kërcënime”. ₍₈₎

Kongresi i Lushnjes për këto arsye si dhe të tjera vepra anti-kombëtare vendosi rrëzimin e Qeverisë së Durrësit.Ne këtë seancë Kongresi zgjodhi edhe delegacionin e ri pranë Konferencës së Paqes të përbërë nga:-“Imzot Luigj Bumçi,Mehmet Konica,Dr.Mihal Turtulli”, ndërsa sa i përket kryesisë së tij u la të zgjidhej midis tyre.  

Seanca e Katërt e Mbledhjes Kombëtare u zhvillua në datën 30 janar 1920 punimet u hapën në orën 9 para dreke.Në këtë seancë komisioni i zgjedhur për përgatitjen e protestave paraqiti përpara delegatëve nga një formulë protestimesh për të cilat ishte ngarkuar. 

-“Së pari u bisedue protestimi q’i drejtohej Konferencës së Paqit dhe,mas një kundërshtim mendimesh u pranue si u hoqë frazi “Kur ka me kjenë nevojë,organizatorët kemi me i zgjedhë vetë”.Mas këti u bisedue shkresa,q’u drejtu Senatit t’Amerikës,e cila u pranue duke iu shtu tekstit fjalët “Kufit ethnografikë”,Të e mbramja këndohet shkresa për Parlamentin Italjanë, por , mbi tekstin e kësaj shkrese passi u banë shumë kundërshtime, u vendosë  që kjo të rrëzohet e të formohet një Komision i ri  për me ba një tjetër me mënyrë ma të rreptë”. ₍₉₎

Kuvendi pas 10 minutash pushimi filloi përsëri punën ku vazhdoi me diskutimin e pikës Nr.4 të Rendit të Ditës. Kongresi vendosi që përveç Kabinetit (Qeveria) e Këshillës Kombëtare (Senati) të krijohej dhe një Këshillë e Naltë e përbërë nga 4 anëtar, e cila do të funksiononte duke u bazuar në Bazat e Kanunores dhe për këtë të fundit u ngrit një komision prej 10 anëtarësh.

-“ -Bazët e Kanunores së Këshillës Naltë-   I. Këshilla e Naltë,detyrohet të pëlqejë (aprovojë) çdo projekt që do t’i paraqitet prej Kabinetit i vërtetuem nga ana e Senatit.   II. Ka të drejtë në kohën e krizit ministruer të zgjedhë një Krye Ministrë për formimin e Kabinetit të rie,i cili hyn në fuqi kur se të pëlqehet prej Senatit.   III. Të zgjedhunit të Kryetarit të Kabinetit në kjoftë se refuzohet prej Senatit tri herë rresht Këshilla e Naltë detyrohet të mbështjellë Mbledhjen e Kombit.   IV. Këshilla e Naltë nuk ka të drejtë me përnda Senatin dhe, në kjoftë se u dalën midis tyne kundërshtime,Mbledhja Kombëtare e përgjithëshme,e rrëzonë Këshillën e Naltë ose përndanë Senatin.   V. Në kjofte se njëni nga gjymtyrët e K. së Naltë jep dorheqjen,tre të tjerët vijojnë në detyrë;në dhançin dorëheqjen dy,Senati do të zgjedhin dy të tjerë.   VI. Me t’arthmen e Mbretit në Fronin e Nalt mbretrurë Këshilla e Naltë njifet vetvetiu e rrëzueme ”. ₍₁₀₎

Statuti ose Kushtetuta e Parë e shtetit Shqiptar është “Bazat e Kanunores së Këshillës së Naltë” e njohur ndryshe si “Statuti i Lushnjes 1920”.Ky Statut përfaqëson kushtetutën e parë Shqiptare për faktin se ky ligj themeltar i shtetit u hartua dhe u miratua nga një Mbledhje Kombëtarë siç ishte Kongresi Kombëtarë i Lushnjes (21-31 Janar 1920) ku delegatët që merrnin pjësë në këtë mbledhje të rëndësishme për fatet e shtetit Shqiptarë ishin përfaqësues të zgjedhur nga populli shqiptarë në çdo Prefekturë të Shqipërisë.Statuti i Lushnjes ishte i përkohëshëm pasi Statuti përfundimtar do të miratohej nga Asambleja Kushtetuese.Statuti i Lushnjes qëndroi në fuqi rreth dy vite pasi më pas Këshilli Kombëtarë (Parlamenti) në dhjetor 1922 do ta zgjeronte këtë statut dhe statuti i ri do të emërtohej  “Statuti i Zgjeruar i Lushnjes”.Statuti i Lushnjes kishte një përmbajtje të shkurtër vetëm me 6 nene si dhe ishte i përkohshëm por ai ka vend të veçantë në historinë e të drejtës kushtetuese në Shqipëri.

Mbledhja Kombëtare zgjodhi me votim të hapur Imzot Luigj Bumçi,Aqif Pashë Elbasani,Abdi bej Toptani dhe Dr.Mihal Turtulli për Anëtar të Këshillës së Naltë/Lartë, të cilët ishin propozuar nga Delegati i Beratit Iliaz bej Vrioni.Gjithashtu Kongresi vendosi që Imzot Luigj Bumçi e Dr.Mihal Turtulli të qëndronin në Paris dhe punët e Këshillës së Naltë ti kontrollonin dy të tjerë.Këshilla e Naltë ishte një organ kolegjial me atributet e kreut të shtetit/presidentit.

Pas zgjedhjes së Këshillës së Naltë, u  vendos me shumicë votash që të ishin 6 Ministra si dhe u propozua Kabineti (Qeveria).Kongresi vendosi që Qeveria të zgjidhej me votim të hapur.

-“Nën kryetari thot të propozohen personet e Kabinetit,Ngrihet z.Bektash Cakrani D. i Mallakastrës e propozonë këta: Zotni Sulejman bej Delvina,Ilias Vrioni,Z.Ahmet bej Zogolli,Sotir Peci,Ndoc Çoba,Mehmet bej Konica. Massi Zotni Ilias bej Vrioni për shkaqe të veçanta nuk e pranojë, u propozu Hoxha Kadriu i cili dhe u pranu”. ₍₁₁₎

Mbledhja Kombëtare vendosi që Këshilli i Lartë të betohej përpara Mbledhjes Kombëtare,Qeveria të betohej përpara Këshillës së Lartë si dhe Delegatët të betoheshin përpara Këshillës së Lartë.

Formulat e betimit ishin:-“BETIMI I DELEGATËVET   Mbledhja Kombëtare jep fjalën e nderit dhe Besën Shqiptare,tue u betu n’Emën të Perëndis se, deri sa Këshilla e Naltë vepronë mas ligjet e shtetit,tue ruajtun Independencën e plottë të Shqypnies,me mish e me shpirt do të jetë Mbrojtës e përkrahës i gjithhershëm i kësaj Këshille”.                                                                                                                                             -“BETIMI I KËSHILLËS SË NALTË   Betohem n’emën të Perëndis,tue dhanë Besën Shqiptare e fjalën e nderit para Mbledhjes së Kombit se, do t’i shërbej popullit e shtetit Shqiptar drejtësisht e do të mprojë ligjet dhe Independencën e plottë t’Atdheut shejtë”. ₍₁₂₎

Pas kryerjes së betimeve kongresi filloi procedurën për zgjedhjen e Këshillës së Kombit (Senatit). Kongresi zgjodhi një Komision prej 8 anëtarësh i cili do të caktonte numrin e senatorëve për çdo Prefekturë. 

Seanca e pestë e Mbledhjes Kombëtare u mbajt në datën 31 janar 1920.Në këtë seancë Kuvendi i hapi punimet në orën 9 para dreke ku  si gjithmonë fillimisht u kontrollua kuorumi ku të pranishëm ishin shumica e delegatëve si dhe u lexua proceverbali i mbledhjes së kaluar.

-“Mer fjalën Zotni Eshref bej Frashëri D. i Korçës e thot se,meqën që, mas disa lajmeve të marruna prej Kavaje Durrësi ka mbetë pa Qeverie, duhet sa ma parë Kabineti m’u nisë për Durrës e me marrë frenat e sundimit në dorë.  Zotni Ilias bej Vrioni D. i Beratit mer fjalën e thotë meqën se shumic e ministavet të zgjedhun nuk ndodhen këtu,e asht nevojë për njëherë Kabineti me fillu nga puna,prandaj duhet të mejtohemi fort”. ₍₁₃₎

Fjala e Iliaz Vrionit u përkrah e mbështet dhe pas shumë bisedimesh e shkëmbim mendimesh,Kongresi për të shmangur një krizë ministrore të mundshme vendosi të zgjedhë vetëm për këtë herë me propozim të Këshillës së Naltë e me pranim të Mbledhjes Kombëtare të dy Drejtorët e Përgjithshëm të Degëve për Punët Botërore dhe Post-Telegrafit si dhe një Zëvëndës Ministër,duke i dhënë të drejtat që këta zëvëndesisht të merrnin pjesë në Këshillën e Ministrave. Kongresi zgjodhi në këto detyra të propozuarit prej Këshillës së Naltë pra Zëvëndës Ministër Hysen bej Vrioni,Drejtor i Përgjithshëm për Punët Botërore Eshref bej Frashëri dhe Drejtor i Përgjithshëm për Post-Telegrafet Idhomen Kosturi.

Në këtë seancë u krye edhe ndarja e portofolëve të Këshillit të Ministrave ku Kryeministër ishte Sulejman bej Delvina dhe Zëvëndës Kryeministër Eshref bej Frashëri,ndërsa Ministrat ishin:-“Ahmet bej Zogolli/Zogu-Ministër i Punëve të Brendshëme; Mehmet bej Konica-Ministër i Punëve të Jashtme; Sotir Peci-Ministër i Arësimit; Hoxha Kadri/Prishtina-Ministër i Drejtësisë ndërsa zëvëndës Hysen bej Vrioni; Ndoc Çoba-Ministër i Financave ndërsa zëvëndës Idhomen Kosturi”.

Seanca e pestë e Mbledhjes Kombëtare rifilloi punën  përsëri mbas dreke pas pushimit.Në këtë seancë u zgjodh Senati ku si fillim komisioni përkatës parashtroi përpara mbledhjes raportin e përgatitur dhe pas dikutimeve Kongresi vendosi që Gjirokastra,Korça,Vlora,Berati,Elbasani,Durrësi,Drini,Shkodra të kishin nga 4 mandate senatori ; Mat,Has e Krasniq 3 mandate senatori, ndërsa Lezha 2 mandate në senat.Senati/Këshilli Kombëtar gjithsej do të përbëhej nga 37 senator.

-“Mas këti Vendimi z.Xhafer Ypi D. i Durrësit propozon që, meqënëse Lushnja mori inisjativën për këtë Kongresë ,t’i jepet për nderim e drejta m’u përfaqësu veçanërisht në Senatë. D. i Lushnjes i përndershmi Sheh Ibrahim Karbunara,tue iu falenderit mbledhjes së Kombit,thotë se Lushnja nuk e bani për shpagim por e qujti për detyrë,atherë Z.Eshref Frashëri  D. i Korçës propozon t’i shkruhet popullit Lushnjes një falenderim prej anës së Mbledhies Kombëtare,që të mbetet për kujtim në arqiv të Katundaries së Lushnjes pranohet me trokitje durësh.Mas këtyne Nën Kryetari kërkonë që të paraqiten prej delegatëvet të secilës Prefekturë personet për Këshillën e Kombit,që, tue u shoshitun, t’aprovohen nga Mbledhja Kombëtare”. ₍₁₄₎

Senatorët e zgjedhur nga Kongresi për në Këshillin Kombëtar ishin:-“BERAT:-“Hysen bej Vrioni;Llambi Goxhomani;Bektash bej Cakrani,Spiro (Pilo) Papa”. GJIROKASTËR:-“Beqir bej Rusi (i cili rrogen ia fali qeverise);Kiço Koçi;Dhimiter Kacimbra;Neki Ruli”. KORÇË:-“Qani bej Dishnica;Kostaq (Koço) Kota;Sejfi Vllamasi;Thimi Çikozi”. VLORË:-“Qazim Koculi;Spiro Jorgo Koleka;Sadullah Tepelena;ndersa senatori i 4 u la qe te zgjidhej ne vend”. ELBASAN:-“Shefqet bej Verlaci;Visarion Xhuvani;Adem Peqini/Gjinishi;Qazim Durmishi”. DURRËS:-“Mytesim ef. Tirana/Kelliçi;Ymer bej Shijaku;Irfan bej Ohri (i cili rrogen ia fali qeverise),Veli bej Kruja”. DRIN:-“Dine Dema;Dine bej Mashllara;Ramiz Daci;Osman Mustafa Lita”. MAT,HAS E KRASNIQE:-“Abdurahman Krosi (MATI);Halim bej Çela;Bajram bej Curri””.

Kongresi në lidhje me senatorët e Shkodrës dhe të Lezhës vendosi që ata të zgjidheshin në Prefekturat e veta,duke qënë se delegatët e këtyre prefekturave nuk kishin mundur të vinin në Mbledhjen Kombëtare në Lushnje.

-“Mas aprovimit të Këshillës së Kombit, nënkryetari n’emën të Këshillit Nalt e të Kabinetit iu falë nderit delegatëvet,tue i sigurue se do t’mundohen me çdo therori për me kry barren e randë qi u asht ngarku për shpëtimin e Atdheut e të Kombit”. ₍₁₅₎

Mbledhja Kombëtare i mbylli punimet e saj pasi u përmendën të gjitha pikat e programit të caktuar në rendin e ditës dhe pasi vendosi që delegatët të mos largoheshin nga Lushnja deri sa Qeveria e re të merrte drejtimin e vendit.Senati dhe “Bazat e Kanunores së Këshillës së Lartë” të miratuara nga Kongresi i Lushnjes përfaqësojnë i pari Parlamentin dhe e dyta Kushtetutën e Parë Shqiptare sepse u zgjodhën e u miratuan nga një kuvend kombëtar (Kongresi i Lushnjes) që përfaqësonte vullnetin e popullit shqiptar.Shqipëria që prej kohësh ishte e pushtuar dhe në rrezik nga planet grabitqare të fuqive të mëdha për ta coptuar edhe më shumë territorin e saj,tashmë nga vendimet që u morën në Kongresin e Lushnjes do të ishte e lirë dhe me institucionet e saj sovrane,të ligjshme dhe demokratike.

REFERENCAT:

1.     DPA (Katalogu Online),AQSH,Fondi 149 (Kryeministria (Para 7 Prill 1939)),Dosja I-I-48;

2.     DPA (Katalogu Online),AQSH,Fondi 65 (Koleksion fondesh personale (Para vitit 1912)),Dosja 38-1-82;

3.     DPA (Katalogu Online),AQSH,Fondi 149 (Kryeministria (Para 7 Prill 1939)),Dosja I-I-2225 “Procesverbal i mbledhjes së Kongresit të Lushnjes”, fq.11;

4.     Po aty,fq.12;

5.     Po aty,fq.12;

6.     DPA (Katalogu Online),AQSH,Fondi 65 (Koleksion fondesh personale (Para vitit 1912)),Dosja 38-2-83;

7.     DPA (Katalogu Online),AQSH,Fondi 149 (Kryeministria (Para 7 Prill 1939)),Dosja I-I-2225 “Procesverbal i mbledhjes së Kongresit të Lushnjes”, fq.13;

8.     Po aty,fq.14;

9.     Po aty,fq.15;

10.   Po aty,fq.16-17;

11.   Po aty,fq.17-18;

12.   Po aty,fq.18-19;

13.   Po aty,fq.19;

14.   Po aty,fq.21-22;

15.   Po aty,fq.24.

*KEVIN HAXHIU – I diplomuar në Master i Shkencave në Drejtësi në “E Drejtë Publike” , si dhe ka fituar titullin AVOKAT me Nr.License:13081,Datë 01.11.2024. Stërnip i Nismëtarit të Kongresit të Lushnjes,Patriotit Bajram Haxhiu. 

Mark Gjonaj/

Today, we gather not only to remember but to honor the lives lost, the voices silenced, and the immense suffering endured by the people of Kosova during the horrific genocide that ravaged their land. We stand united in solemn remembrance of the victims—the 13,950 killed, the 20,000 raped, and the 1,600 who remain missing to this day. We recognize the deep and lasting scars left upon the families and communities torn apart by one of the darkest chapters in recent European history. In 1999, the world witnessed the brutal actions of the Serbian regime, as they launched a systematic campaign to eradicate the Albanian population of Kosova. 

It was an act of violence driven by hatred, aiming to exterminate, displace, and destroy a people. Thousands of innocent men, women, and children were murdered. Entire villages were burned to the ground. Families were torn apart, and countless women were subjected to sexual violence and trauma that will echo through generations. 

These acts were not isolated or random—they were the deliberate actions of a state seeking to erase an entire ethnic group. The violence was calculated and carried out with the full force of the Serbian military, police, and paramilitary forces. It was a crime against humanity, a crime that cannot and will not be forgotten. 

We must name it as it is: genocide.

And we must say, without hesitation, that we condemn these actions with all the strength of our shared humanity. In the face of this brutality, the people of Kosova did not surrender. As we stand here today, we must commit to remembering not just the tragedy, but the strength of the Albanian people in Kosove. We must honor their bravery, their fight for freedom, and their resilience in the face of an unimaginable nightmare. It is also essential that we recognize the importance of Kosova’s independence, the right of its people to determine their own future, and the need for justice and accountability for the victims of the genocide.

Let us not forget the innocent lives taken too soon, the children who never got to grow up, 

the fathers who never came home, 

and the mothers who still mourn their lost families. 

Let us not forget the names of those who are missing, whose families are still left without answers, whose graves remain unmarked, whose memories are still hidden beneath the rubble of a war that should never have happened. In honoring them, we must also call for justice. The perpetrators of these heinous acts must be held accountable for their crimes. And we must stand in solidarity with the people of Kosova, ensuring that they are never again subjected to such horrors, that their sovereignty and their right to live in peace are respected by all.

To the survivors, to the families, and to the people of Kosova—your pain is not forgotten, your voices are not silenced, and your struggle for freedom will always be remembered. Today, we say with unwavering conviction: We stand with you. We will continue to fight for justice, for truth, and for the recognition of the horrors that took place on your soil. 

We will not allow the memory of these atrocities to fade. The genocide in Kosova is a stark reminder of the horrors that can unfold when hatred and violence are allowed to reign unchecked. But it is also a testament to the power of the human spirit to resist, to fight, and to rise again. May the souls of the victims rest in peace, and may we, as a global community, vow to ensure that their suffering was not in vain. 

Paulin Zefi/

Kisha e Shën Gjon Pagëzorit, e quajtur nga banorët vendas si Kisha e Shën Gjon Kryepremit, ndodhet në lindje të fshatit Mërqi dhe në prehrin e malit homonim. Mendohet se faza më e hershme e ndërtimit i përket fundit të shek. XIII. Mirëpo, për herë të parë në burimet historike, “Kisha e Shën Gjonit në Mërqi (Sanctu Johanis in Merchina)”, përmendet nga vetë Papa Gregori XII në letrën e tij drejtuar Arqipeshkvit të Tivarit (Archiepiscopo Antibarensi) më 23 maj të vitit 1407 (1), të cilit i kërkon të marrë masa për lirimin e 12 kishave të zaptuara nga Ipeshkvia e Lezhës në territorin e Ipeshkvisë së Arbnit, ku në këtë vendim të Atit të Shenjtë kishte ndikuar ndjeshëm edhe letra e Gjon Kastriotit dërguar Republikës Veneciane që më 3 prill 1407, me lutjen për të ndërmjetësuar pranë Atit të Shenjtë me qëllim për të shuar grindjen midis dy ipeshkvive në favor të asaj të Arbnit (2).

Më vonë, Kisha e Shën Gjonit të Mërqisë (S.Gio. di Merchigna) përmendet si rezidencë ipeshkvnore gjatë kohës së verës (residenza episcopale in tempo di estate) në relacionin e ipeshkvit të Lezhës, Benedikt Orsini, në vitin 1629 (3). Në fakt, pas rënies të Lezhës në duart e turqve osmanë në vitin 1478, rezidenca ipeshkvnore e Lezhës, për pjesën më të madhe të periudhës së pushtimit osman ka qëndruar kryesisht pranë kësaj kishe (4). Më 24 prill dhe 20 dhjetor të vitit 1638, Kisha e Shën Gjonit të Mërqisë (Sanctus Joannes de Merchigne), përmendet në dy letra të Kongregacionit të Shenjtë të Propagandës Fide, ku bëhet fjalë për përcaktimin e kufijve të Dioqezës së Lezhës (5). Në letrën e tij drejtuar imzot Ingoli-t, më 15 korrik 1644, arqipeshkvi i Tivarit, Gjergj Bardhi, nuk e përmend Kishën e Shën Gjon Pagëzorit, por shkruan se ipeshkvi i Lezhës (Benedikt Orsini – P.Z.) është tërhequr dhe ka ndërtuar shtëpitë ndër male, duke e braktisur selinë që pat bërë në Mërqi (6).

Kisha e Shën Gjonit në Mërqi (San Ioanni di Merchigna) përmendet mjaft shpesh nga ipeshkvijtë e Lezhës, për gjendjen në Dioqezën e tyre. Gjergj Vladanji e përmend më 1663 e 1672 dhe Nikollë Vladanji më 1694 (7). Më herët, më 1668, kjo Kishë përmendet në njoftimin e Antonio di Spoleto mbi gjendjen e Dioqezave të Arbërisë dhe në vitet 1671-1672 nga vizitatori apostolik, Stefano Gaspari (. Në hartën e punuar në vitin 1688 nga Vincenzo Maria Coronelli (1650-1718), në Mërqi del e shënuar vetëm “Selia e Ipeshkvit të Lezhës (Seggio del Vesc: d’Alessio)” dhe një vit më vonë, më 1689, Giacomo Cantelli da Vignola (1643-1695), paraqet vetëm emrin e fshatit të Mërqisë (Marchigna). Mirëpo, Kisha e Shën Gjon Pagëzorit merr një rëndësi shumë të veçante për historinë e Dioqezës së Lezhës, Kishës Katolike Shqiptare dhe atë të Popullit Shqiptar, pasi këtu, më 14 dhe 15 janar të vitit 1703, mbahet “Koncili Kishtar i Arbërit” ose “Kuvendi i Arbnit”, me iniciativën personale të Papës me origjinë arbëre/shqiptare, Klementi XI (Giovanni Francesco Albani) dhe nën drejtimin e arqipeshkvit të Tivarit, imzot Vinçenc Zmajeviç (9).

Ky Koncil Provincial ose Kombëtar Shqiptar, është kuvendi i dytë më i rëndësishëm pas atij të Besëlidhjes së Lezhës së 2 Marsit të vitit 1444 (10). Në relacionet e viteve 1702-1703, është pikërisht arqipeshkvi i lartpërmendur i Tivarit, imzot Vinçenc Zmajeviç (1670-1745), i cili shkruan se në Mërqi (Merchigna): “Është kisha me pajtor Shën Gjon Pagëzorin, në të cilën u celebrua sinodi krahinor (provincial). Ka sakrestinë të veçuar dhe varrezat të mbuluara. Është shumë mirë e furnizuar me orenditë e shugurueshme, me tre këlshejta, katër pianeta të mira, një kambanë të madhe, një kryq argjendi. Altari, me kzadron (ikonën) e shenjtorit, mbahet mirë. Ka 30 ara të lërueshme, 24 shata vresht dhe 22 pemë ulliri të mëdha me 5 livadhe (11).” Kisha Famullitare e Shën Gjon Pagëzorit e fshatit Mërqi (Chiesa Parochiale di S.Giovanni Batista della villa Mercigna) përmendet nga ipeshkvi i Dioqezës së Lezhës, Gjon Gallata, në vitet 1730 dhe 1735; nga Simon Negri më 1743 dhe 1747; nga Anton Kryeziu më 1753; nga Giorgio Junchi më 1785; nga Mikel Kryeziu më 1787, 1789 dhe 1792 (12).

Në relacionin e tij të vitit 1795, arqipeshkvi i Durrësit, Tommaso Mariani, i drejtohet Kongregacionit të Shenjtë të Propagandës Fide mbi nevojën urgjente të rindërtimit të Kishës së rrënuar të Shën Gjon Pagëzorit në Mërqi (13). Nga relacioni i ipeshkvit të Lezhës, Nikollë Malçi, që daton në vitin 1800, mësojmë se falë ndërhyrjes së arqipeshkvit të lartpërmendur të Durrësit, Tommaso Mariani, Kongregacioni i Shenjtë ka dhënë 29 dukatë romakë (Zecchini Romani 29), me të cilët Kisha e Mërqisë është ngritur e re nga themelet (è stata da fondamenti eretta nuova), por duke qenë se paratë nuk janë shpenzuar në mënyrën e duhur, Kisha ka mbetur e zbuluar pa çati (14). Mirëpo, në relacionin e vitit 1801, vetë Nikollë Malçi, thekson se tashmë, Kisha, jo vetëm u rindërtua tërësisht nga themelet me mure të forta (la Chiesa è stata dalle fondamenta rifabbricata tutta nova di sode muraglie)”, por gjithashtu, se: ajo është e mbuluar mirë (15). Të njëjtin njoftim e ndeshim edhe në relacionin e tij të vitit 1807 (16). Kisha e famullitare e Mërqisë me pajtor Shën Gjon Kryepremin (S.Giovanni Decollato) përmendet nga ipeshkvi i Dioqezës së Lezhës, Nikollë Malçi, në vitet 1817 e 1821 dhe nga Ivan Topich më 1844, i cili shkruan se Kisha është e plasaritur nga të gjitha anët dhe rrezikon të rrënohet për herë të dytë (17). Në relacionin e tij të vitit 1846, Ivan Topich rrëfen se Kisha e Mërqisë (Chiesa di Merchigna) i është nënshtruar një rindërtimi të pjesshëm, ku përveç sakristisë, i janë shtuar edhe dy dritare të mëdha me xhama (18). Në vitet 1864-1865, nga ipeshkvi i Lezhës, Pal Dodmasej, mësojmë se: “la chiesa è nuova, e bellissima, dalle fondamenta fabbricata coi sussidii dell’Austria [Kisha është e re, shumë e bukur, e ndërtuar nga themelet, me financimin e Austrisë] (19).

Në relacionin e tij të vitit 1912, ipeshkvi i Lezhës dhe patrioti i shquar, Mons. Luigj Bumçi, nuk e përmend gjendjen e Kishës, por shkruan se: “Banesa e Famullisë së Mërqisë u dogj dhe u shkatërrua më 19 mars 1912 (fu incendiata e distrutta nel giorno 19 Marzo 1912). Shkaku i zjarrit, i qëllimshëm apo aksidental, mbetet për t’u përcaktuar (20). Pas Revolucionit Kulturor Ateist të vitit 1967 Kisha kthehet në stallë dhe më vonë përshtatet si magazinë duhani. Për herë të parë pas 24 vitesh, ajo rihap dyert për nesimtarët dhe këtu kremtohet mesha e shenjtë nga ipeshkvi i Dioqezës së Lezhës, imzot Nikollë Troshani, më 6 janar 1991. Kisha e Shën Gjon Pagëzorit, me orientim te saktë lindje-perëndim, ka një planimetri të thjeshtë drejtkëndore dhe përmasa të mëdha: 25.40 m gjatësi x 9.10 m gjerësi. Përpara hyrjes kryesore, ka një oborr të shtruar me blloqe guri, në trajten e një portiku me planimetri më përmasa: 9.10 m x 4.5 m (21). Kisha është e pajisur me 8 dritare të mëdha me xhama të ngjyrosur dhe në anët veriore dhe jugore.

Po ashtu, me dy kamare të mëdha dhe me statujat monumentale të Papa Klementit XI – Albani dhe Imzot Vinçens Zmajeviç, të realizuara në mermer. Në pjesën ballore të kishës, hyrja kryesore është organizuar me dy dyer me arkada të bukura prej guri të gdhendur dhe sipas traditës gojore të banorëve, njëra prej portave është përdorur historikisht për burrat dhe tjetra për gratë. Kisha është rindërtuar në fillim të shek. XX, nën perkujdesjen e veçantë të austriakëve dhe ndërsa restaurimi i saj ne formën që është ruajtur deri vonë është kryer në vitin 1996 (22). Mirëpo, kohët e fundit, falë iniciativës së klerit katolik me në krye Dom Nikë Ulgjinin, dhe banorëve vendas, ky monument i është nënshtruar sërish një restaurimi tjetër dhe rehabilitimi të plotë, duke i shtuar absidën në pjesën lindore, një hajat në pjesën perëndimore mbi dy portat e kishës dhe disa elementë të tjerë. Po ashtu, krahas anës jugperëndimore të kishës, ku në vitin 1996 ishte lënë një pjesë muri e pasuvatuar për të na kujtuar hershmërinë e saj, po e njëjta ndërhyrje është reailzuar edhe në të gjitha anët e tjera.

BIBLIOGRAFIA:

1) A.Meksi, Peshkopata Arbanense, Gjon Kastrioti dhe grindja për kufijtë me peshkopatën e Lezhës, në: ResPublica, 27 shtator 2018.

2) Š.Ljubić, Listine: O odnošajih izmedju Južnoga Slavenstva i Mletačke Republike, Knjiga V, Od godine 1403 do 1409, in: “Monumenta Spectantia Historiam Slavorum Meridionalium”, u Zagrebu, 1875, f. 94-95; L.Thallóczy & K.Jireček, Zwei Urkunden aus Nordalbanien, në: Illyrisch-Albanische Forschungen, I. Band, München und Leipzig: Verlag von Ducker & Humblot, 1916, f. 138.

3) P.Bartl, Albania Sacra: Geistliche Visitationsberichte aus Albanien, 1: Diözese Alessio, f. 86; Shih edhe I.Zamputi, Relacione dhe dokumente për historinë e Shqipërisë (1610-1650) / Relazioni e documenti per la storia dell’Albania (1610-1650), (Transkriptuar e perkthyer nga – Trascritti e tradotti da Injac Zamputti), (Ribotim i perpunuar nga – riedizione elaborata da Jozef Zamputti), St. Gallen: Alarische Institut; Prishtinë: Faik Konica, 2018, f. 331.

4) E.Coli, Kallmeti: Fakte dhe gojëdhëna, f. 236.

5) D.Farlatus & J.Coletus, Illyricum Sacrum, Tomus septimus, Ecclesia Diocletana, Antibarensis, Dyrrachiensis, et Sirmiensis, cum earum suffraganeis, Venetiis: Apud Sebastianum Coleti, Superiorum permissu ac privilegio, MDCCCXVII (1817), f. 204, 286.

6) I.Zamputi, Relacione dhe dokumente për historinë e Shqipërisë (1610-1650) / Relazioni e documenti per la storia dell’Albania (1610-1650), (Transkriptuar e perkthyer nga – Trascritti e tradotti da Injac Zamputti), (Ribotim i perpunuar nga – riedizione elaborata da Jozef Zamputti), St. Gallen: Alarische Institut; Prishtinë: Faik Konica, 2018, f. 660.

7) P.Bartl, Albania Sacra: Geistliche Visitationsberichte aus Albanien, 1: Diözese Alessio, f. 93, 125, 149.

E.Armao, Località, chiese, fiumi, monti, e toponimi varii di un’antica carta dell’Albania Settentrionale, Publicato sotto gli auspici della Reale Società Geografica Italiana (Con annesso fac-simile della carta), Roma: Istituto per l’Europa Orientale, MCMXXXIII-XI, Tipografia del Senato del dott. G. Bardi, 1933, f. 82; P.Bartl, Albania Sacra: Geistliche Visitationsberichte aus Albanien, 1: Diözese Alessio, f. 105, 116.

9) Më gjerësisht shih: V.Malaj, Kuvendi i Arbënit 1703, Botimi i dytë, Ulqin-Tuz, 1999.

10) P.Zefi, Rëndësia historike e Kuvendit të Arbërit, në: DardaniaPress, 15 Janar 2021.

11) V.Zmajevich: P.Bartl / I.Zamputi, Relacion i gjendjes së Shqipërisë e Serbisë / Relazione dello stato d’Albania e Serbia (1702-1703), (Përgjegjës të këtij botimi: Albert Ramaj, Zef (Ahmeti) Noka), Prishtinë: Faik Konica, 2022, f. 114, 267-268.

12) P.Bartl, Albania Sacra: Geistliche Visitationsberichte aus Albanien, 1: Diözese Alessio, f. 185-186, 188, 192, 195, 212, 233-234, 243, 248-249, 264-265.

13) Ibidem, f. 271, 276-277.

14) Ibidem, f. 286.

15) Ibidem, f. 291.

16) Ibidem, f. 303.

17) Ibidem, f. 313, 321, 329-330.

18) Ibidem, f. 346-347.

19) Ibidem, f. 389.

20) Ibidem, f. 450.

21) G.Hoxha-L.Përzhita-F.Cavallini, Monumente Historike të Kultit të Krishterë në Dioqezën e Lezhës / Monumeti Storici di Culto Cristiano della Diocesi di Lezha, Lezhë: Botimet Françeskane, 2007, f. 104.

22) E.Coli, Kallmeti: Fakte dhe gojëdhëna, f. 237.

Mërqi, Lezhë: 14.01.2025.