Nga Albert Vataj/

Më 12 korrik 1873 u lind në Janjevë të Kosovës, 11 km larg Prishtinës, frati françeskan, veprimtari i shquar i lëvizjes atdhetare, etnografi, arkeologu dhe shkrimtari, Shtjefën Gjeçovin, një ndër gurthemelet më të njimendë të vetëdijes tonë kombëtare. Ai ishte dha një kontribut të vyer jo vetëm si një klerik i devotshëm por dhe veptimtar i pasionuar i vlerave shpirtnore të shqiptarëve, duke u bërë njëherash dëshmues dhe afirmues i asaj pasurie që mbart në vetvete tharmin e ekzistencës së mraztë të këtij populli. Ndonse atë e lidhim vetëm me “Kanunine Lek Dukagjinit” që doli në dritë në vitin 1933, 4 vite pasi ai u pushkatua në Zym të Hasit të Thatë, më 14 Tetor 1929, lëmi i shërbestarisë është tashmë një vlerë e pamohueshme e pasurisë së shqiptarëve. Sigurisht që ndër kontributet më madhore të Shtjefën Gjeçovit është “Kanuni i Lekë Dukagjinit”, botuar në Shkodër. Këtij botimi i paraprin një biografi e shkurtër, shkruar nga padër Pashk Bardhi dhe vazhdon me një parathënie të gjatë nga Gjergj Fishtës, të cilën e mbyll me këto fjalë: “Kaq shkrova jo aq për me shtrî nji parathane kesajë vepre, sa per me diftue mallin e pakufîjshëm qi kam per të paharrueshmin auktorin e saj”.

Duke vazhduar rrugëtimin më tej në veprimtarinë e Atë Shjefen Gjeçovit ndërmendim: “Dashnia e atdheut” (1901), “Jeta e Shën Luçisë” (1904), “Agimi i Gjydetnisë” (1910), “Nji argtim arkeologjik” (1902), “Sebaste s’Armeni apo në Arbëri”(1921), “Trashëgime thrrake-iliriane” (1924), “Trashëgime pellazgenë traditën shqiptare” (1914), si dhe veprat që u botuan më vonë si “Kanuni i Lekë Dukagjinit” (1933), “Shërbyesi i botës ose Jeta e Jezu Krishtit” (1997), apo veprat që ndodhen në dorëshkrim, si “Trashëgime ilire në traditën shqiptare”, “Përrallat popullore”(1903), “Doke e zakone vdekjeje” (1907), “Mënyra e jetës në Malci” (1908), “Doke e zakone dasmash” (1910-1911) si dhe përkthimet e botuara “Atil Reguli” (1912), “Vajza e Orleansit” (1916), “Mark Kuli Kryeqitas” e shumë e shumë të tjera. At Shtjefen Gjeçovi krijoi mbi 10 mijë faqe materiale e krijime të tjeratë fushave të ndryshme. Akti i krijimit të këtij humanisti është vlera sublime që nxit një mirënjohje të përunjur për këtë personalitet, për emrin dhe veprën që la si testamet të amshimit.

Nga jeta

Shtjefën Gjeçovi u lind më 12 Korrik 1874 në Janjevë të Kosovës. Mësimet e para i mori në vendlindje, i vazhdoi në Kuvendin françeskantë Troshanit (Shqipëri), në Dërventë (afër Banja Llukës) dhe në Fojnicë e Kresheve të Bosnje-Hercegovinës. U shugurua prift në Zllakuqan (afër Klinës),më 25 Korrik 1896. Shërbeu në Zllakuqan, Pejë, Gllogjan të Pejës, në Gjakovë e Zym të Hasit të Thatë të Kosovës, si dhe në Theth, Gomsiçe, Rubik të Kurbinit, Vlorë, Prekal të Shalës e vende të tjera të Shqipërisë si edhe në Zarë tëKroacisë e Livno të Hercegovinës. U vra nga pushtuesi serb në Zym të Hasit të Thatë më 14 Tetor 1929.

Në veprën e tij “Agimi i Qytetënisë” në kapituj 2 dhe 3 kemi mundësi të njohim më afër disa nga mendimet e tij politike e filozofike-pedagogjike. Kështu në trajtimin e raporteve të “Besimit dhe Atdheut”, Gjeçovi e formulon me figurën e një “peshore”, ku besimi dhe atdhedashuria përbëjnë dy krahët që e mbajnë në drejtpeshim. Rrjedhimisht sipas tij, besimi e feja nuk mund të pretendojnë për përparësi, siç e kërkonte kisha. Madje, Gjeçovi shkonte edhe më tej dhe formulonte kërkesën që një “shenjt” i kishës nuk mund të quhej tillë, po të mos kishte qenë atdhetarë. Në veprimtarin e tij si shkencëtar, Gjeçovi u nis nga parimi thellësisht shkencor e patriotik njëkohësisht, se “një popull që nuk ka histori të vetën, konsiderohet si një popull i vdekun”. Visari ynë i vërtet kombëtar gjendet i mbuluar nën dhe, ose në kujtesën e popullit” shkruan Gjeçovi. Për këtë qëllim ai zhvilloi një veprimtari të dendur për të përshkruar vendin e për të mbledhur si stematikisht këto thesare, qofshin ato objekte arkeologjike, apo materiale etnografike, doke e zakone, norma juridike a dokumente të mirëfillta historike. Me zemërim ai fliste kundër koncesioneve arkeologjike që do t’u jepeshin të huajave dhe u përpoq me forcat e veta të mbushte atë zbraztësi të madhe që përbënte në jetën tonë kulturore mungesa e një muzeu. Është i njohur koleksioni arkeologjik i Gjeçovit, i vetmi institucion i këtij lloji dikur në vendin tonë. Edhe më i pasur ishte materiali etnografik që ai mblodhi sistematikisht, material i cili pasqyron në fakt gjithë jetën e popullsisë së malësisë sonë, qysh nga djepi deri në varr, duke përfshirë këtu material të vyer për institucionet karakteristike të jetës shoqërore si besa, nderi, burrnia etj.

Studiuesi Selim Islami shkruan, se “Figura e Shtjefën Gjeçovit është e madhe dhe veprimtaria e tij e shumanshme, që arkeologët mund të krenohem me të si me të parin arkeolog shqiptar. Me ermin e tij lidhen kërkimet e para arkeologjike të bëra nga një shqiptarë deri më atë kohë”.Gjeçovi vë në dukje rendësin e arkeologjisë si shkencë: “arkeologjia shkruante është e vlefshme sepse qet në dritë visarin e kombit që prej mijëra vjetësh rrifutun nën dhe” “Lajmet mbi arkeologjinë shqipe, shton ai duke iu referua zbulimeve të tij, kanë me pas një rëndësi të madhe për historinë kombëtare”. Mbi fushën e arkeologjisë Gjeçovi jep udhëzimet të karakterit metodik se si duhet të tregohen vendin se ku ka gjet ndonjë objekt të vjetër. Me zemërim të thellë Gjeçovi dënon qëndrimin antikombëtar të qeveritarëve injorantë e tradhtarë të asaj kohe që bëjnë tregti me pasuritë kulturore të popullit tonë. Në koleksionet arkeologjike të Gjeçovit shumë të rëndësishme mund të cekim dy çekanë guri që përbëjnë për atë kohë, mbase dëshminë e parë të neolitit shqiptar, një numër sopatash bronzi të tipit “shkodran” e “dalmate-shqiptare” një përkrenare ilire, maja heshtash, enë balte, zbukurime e monedha të Shkodrës, Gentit dhe Dyrrahit e Apolonisë etj. Interesimi i Gjeçovit për arkeologjinë nuk qe i rastit. I edukuar dhe i brumosur me idetë patriotike të rilindëseve tanë ai iu drejtua arkeologjisë si një fushë që mund të kontribuonte shumë me ndriçimin e historisë kombëtare dhe të traditave të lashta të popullit tonë. Këto kontribute shkencore Gjeçovi i botoi në shkrimet “Trashëgime pellazge” dhe “Trashëgime trako-ilire”etj. Fusha e shkencave arkeologjike që e bëri Atë Shtjefën Gjeçovin të pavdekshëm, qe ajo e etnografisë. Ai grumbulloi aq njohuri mbi traditat e popullit tonë, sa u bë “një arkiv i gjallë etnografikë”.

Trashëgime ilire në tradita shqiptare

Në këtë fushë ai përgatiti për shtyp vëllimet të shumta si: “Përralla popullore”(1903),”

Doke e zakone vdekjeje”(1907), “Mënyra e jetesës në Malci”(1908), ”Doke e zakonesh dasmash” (1910-1911), “Vaje “ në raste vdekjesh (1917-1920). Por mbi të gjitha, është vepra e madhe, “Kanuni i Lekë Dukagjinit”, mbledhjen e të cilit e filloi në vitin 1898 dhe e vazhdoi deri në vrasjen e tij më 1929. Atë Shtjefën Gjeçovi, shkroi edhe disa vepra që mbetën të pabotuara. Përveç këtyre librave, që i la të përfunduara, ai bëri disa përkthime. Në fushën e historisë, në mes të disa punimeve të vogla mbi Skënderbeun, mbi arbëreshët e Italisë, mbi Lekën e Madh, studimet që kanë një vlerë më të madhe janë: ”Trashëgime pellazge në tradita të popullit shqiptar” dhe “Trashëgime ilire në tradita shqiptare”. Këto qenë studime të thella krahasuese, që kanë gjithnjë vlerën e vet. Kanuni i Lekë Dukagjinit u botua si vepër postume (pas vdekjes në vitin 1933). Kjo vepër e bëri Atë Shtjefën Gjeçovin të pavdekshëm. Prej saj mori titullin Doktor i Shkencave in honoriscausa nga Universiteti i Lajpcigut.

Shtjefën Gjeçovi, duke qenë një patriot i flaktë dhe një luftëtari vendosur për çështjen kombëtare shqiptare, gëzonte mirënjohje të veçantë. Këtë e gjejmë të shprehur në letërkëmbimin e pasur dhe në takimet që ka bërë Gjeçovi me Fan Nolin, Luigj Gurakuqin, Nikoll Kaçorrin, Norbert Joklin etj. Letër falënderimi i kanë dërguar Gjeçovit për punët që bënte në të mirë të atdheut edhe pjesëmarrësit në Kongresin e Lushnjës të vitit 1920.

Vështirësitë e punës së tij i ka përshkruar me realizëm eruditi dhe poligloti Faik Konica, i cili më 1930 botoi në gazetën “Dielli” të Bostonit “Kujtime për Sh. Gjeçovin”, shkrim që u përfshi edhe në botimin e veprës “Kanuni i Lekë Dukagjinit”. Në mes të tjerash, autori shkruante: “Më 1913 shkova në Shkodrë… (Ishte një propozim i atë Gjergj Fishtës për t’i bërë një vizitë Gjeçovit, shën. ynë). Mendimi i një vizite tek atë Sh. Gjeçovi në Gomsiqe më pëlqeu pa masë. Ashtu, pa humbur kohë, u nismë. Një gjë për të vënë re dhe që më mbushi me habi dhe trishtim është se nga Shkodra gjer në Gomsiqe, një udhëtim shtatë a tetë orësh me kalë, nuk gjetmë as katunt as shtëpi, veç një hani të varfër, ku qendruam për të pirë një kafe, s’pamë gjëkundi ndonjë shenjë gjallësie; një vënt i zbrazur dhe i shkretë, si i harruar nga perëndia e nga njerëzit. Po mërzia e udhëtimit na u shpërblye përtej shpresës posa arrijtim në Gomsiqe… Famullia një biná prej guri e ndritur dhe e pastër, gjysmë e zbrazur nga plaçkat, po e mbushur dhe e zbukuruar nga zemëra e madhe dhe nga buzëqeshja e të zotit të shtëpisë, qëndronte mikëpritëse dhe e qetë anës së një lumi. Këtu rronte at Shtjefën Gjeçovi. Këtu e çonte jetën mes lutjes e mësimeve, një nga njerëzit më të lartë që ka pasur Shqipëria”.

Ky ishte At Shtjefën Gjeçovi, shërbestar i devotshëm, atdhetar i flaktë dhe kontributor i patëdytë i vlerave që pasurojnë dhe e ruajnë identitetin tonë.

SHEMBULL I LUFTËTARIT FRYMËZUES TË LIRISË

Shkruan: Nuhi Bytyçi

Gjatë punës sime si gazetar në periudhën e luftës së lavdishme të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës, kam pasë rastin dhe nderin që të takoj shumë luftëtarë dhe komandantë, të cilët iu kishin bashkëngjitur jo rastësisht kësaj ushtrie vullnetare e përbërë nga të gjitha shtresat e popullit tonë. Njëri ndër ta ishte edhe Shefqet Buçaj, me nofkën e luftës Komandant Mësuesi. Ai ishte vërtetë me profesion mësues i dalluar i shumë brezave në shkollën e fshatit të lindjes në Lladrovc të Malishevës dhe kështu edhe u bë Komandant i famshëm, duke iu dhënë moral të lartë të gjithë luftëtarëve të lirisë, sidomos atyre që ishin më të ri dhe pa përvojë ushtarake.

Nnë qershor të vitit 1998, bashkë me Zenel Kastratin shkuam për të kontaktuar me luftëtarët e Njësitt Pëllumbi, udhëhequr nga Ferat Shala për të realizuar paraqitjen e parë publike të Zëdhënësit të Ushtruisë Çlirimtare të Kosovës Jakup Krasniqit. Nga bregorja e Grykës së Llapushnikut me kamerën e Abazë Zekës kemi xhiruar pamje të disa fshatrave të Drenasit. Aty kemi takuar Shefqet Buçajn-Komandant “Mësuesin” nga Lladrovci dhe Shani Sokol Hotin nga Carralluka e Malishevës. Të dytë i njihsha mirë, sepse Shefqet Buçajn-Komandant Mësuesin e kisha familjar të miqve të vëllait tim Njaziut. Ndërsa, Shaniun e kam djalë të dajës së babait. Komandant Mësuesi u gëzua shumë kur më pa mua si gazetar që isha angazhuar për të raportuar për zhvillimet e hovshme në zonat e luftës dhe për herozmin e luftëtarëve të UÇK-së. Herën tjetër Komandant Mësuesin e kam takuar në malet e Kleçkës dhe në Luzhnicë, ku ishte i angazhuar komandant për moral në kuadër të Njësitit “Çeliku” dhe më vonë të Brigadës 121 të UÇK-së Ismet Jashari – Komandant Kumanova. Më kujtohet përkushtimi i tij i veçantë për të këshilluar luftëtarët e rinj nga të gjitha viset etnike shqiptare, përmes afërsisë së tij si prind, si edukator, frymëzues dhe si prijës luftarak. Me rastin e përgatitjeve për xhirimin e dokumentarit të parë kushtuar Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës, në Luzhnicë, Bajrak të Luzhnicës dhe në Kleçkë në qershor të vitit 1998, Shefqet Buçaj ishte në krye të bashkëluftëtarëve të tij, duke kontribuar që dokumentari të reralizohet sa më mirë dhe për të sensibilizuar opinionin kombëtar dhe atë ndërkombëtar për Ushtrinë Çlirimtare të Kosovës. Ai bashkëpunonte ngushtë me Komandant Fatmir Limajn, me Ismet Jasharin-Komandant Kumanovën, Haxhi Shalën-Komandant Topin, Komandant Agim Çeljan-Colin, Sadik Shalën, Habib Zogajn-Arbërin, Nuhi Mazrrekun, Ibrahim Mazrrekun, Refki Mazrrekun, Ajet Kastratin, Nexhmi Krasniqin, Skënder Hotin, Naser Hoxhën, Çerkin Dukollin, Naser Shalën, Valbona Morinën, Shkëndije Zogajn, Shefkije Zogajn, Velvetije Krasniqin, Naser Krasniqin, Januz Mazrekun dhe luftëtarë të tjerë. Ishte përherë i hareshëm dhe ju jepte kurajo të gjithë luftëtarëve të lirisë se lufta e UÇK-së do të triumfojë dhe një ditë Kosova do të çlirohet nga Serbia. Në këtë kuadër Shefqet Buçaj u angazhua me vullnet të posaçëm në realizimin e suksesshëm të xhiirmit të betimit të parë të UÇK-së në Luzhnicë dhe në Kleçkë më 25 dhe 26 qershor 1998.

Kam shumë kujtime nga periudha e luftës me Komandant Mësuesin. Ndër to po veçopj edhe atë me rastin e shënimit të 28 Nëntorit të vitit 1998 në malet e Divjakës, afër Shtabit të Përgjithshëm të UÇK-së, duke e udhëhequr manifestimin solemn, parakalimin e njësive elite të Zonës operative të Pashtrikut dhe të SHP të UÇK-së. Ai këtu bashkë me Haxhi Shalën e ngrisin flamurin kombëtar, duke qenë i bindur se festën tjetër kombëatre do ta festojmë në liri. Po ashtu do të veçoj edhe vizitën që ia bëmë luftëtarëve të Brigadës 121 të UÇK-së natëne vitit të ri 1999 bashkë me Abaz Zekën dhe djalin tim Arianitin. Me këtë rast bashkë me drejtuesit e SHP të UÇK-së dhe të Brigadës 121, Fatmir Limajn, Rexhep Selimin, Haxhi Shalën, Shefqet Buçajn-Mësuesin dhe luftëtarët e tjerë vizituam familjet e dëshmorëve Habib Zogaj, Ali Zogaj, Afrim Buçaj, Avni Buçaj dhe Nuhi Mazrreku, si dhe Batalionit të UÇK-së “Sadik Shala në Javur dhe Batalionit të UÇK-së në Terpezë dhe Banjë të Malishevës. Komandant Mësuesi ishte ai që krijonte atmosferën pozitive te luftëtarët e lirisë, duke iu shprehur ngushëllimenë mënyrë të veçantë familjarëve të dëshmorëve se “gjaku i tyre do të jetë bazament ni fuqishëm për lirinë e Kosovës”. Optimizmi i tij për përfundimin e luftës me fitoren e UÇK-së, ishte gjithmonë frymëzim për vashat, djemtë dhe mabrë popullin shqiptar të rajonit të Llapushës dhe të mbarë Kosovës.

Pas përfundimit të luftë dhe realizimit të ëndrrës shumëshekullore – çllirtimit të Kosovës dhe largimit përfundi8mtar të forcave serbe dhe të administratës serbe nga Kosova, Shefqet Buçaj-Mësuesi ishte i angazhuar me përkushtim në udhëheqjen e manifestimeve përkujtimore në territorin e Kllapushës. Mbaj mend udhëheqjen, konferancën nga Shefqet Buçaj me shumë emocione të manifestimit përkujtimor më 25 gusht të vitit 1999 në Kleçkë me rastin e shënimit të 1-vjetorit të parë të rëneis së dëshmorëve të Brigadës 121 të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës “Ismet Jashari”. Ai me konferancën e tij në këtë manifestim e bëri edhe më amdhështor atë, duke sjellë emocione të veçante te pjesëmarrësit e shumtë, sidomos te famuiljarët e dëshmorëve të lriisë dhe të bashkëluftëtarët e tij. Bashkëpunimi i tij me regjisorët e manifestimit Sadedin Prekazin dhe Çerkin Dukollin, si dhe me luftëtarët e tjerë, që kishin prirje artistike, bëri që ky manifestim të jetë vërtetë madhështor, si kurorëzim i suksesit të luftës së UÇK-së ndaj Serbisë dhe hapejs së një kaptine të re për popullin shqiptar të Kosovës. Ai ka udhëhequr edhe shumë manifestime tjera përjkujtimore pas çlirmit të Kosovës për dëshmorët në komunën e Malishevës. E mbaj mend në mënyrë të posaçme edhe pjesëmarrjen e Komandant Mësuesit në promovimin e memoareve të mia si gazetar të publikuara në “LIBRIN E LUFTËS”, më 4 mars trë vitit 2019 në Hotel Grand Prishtina. Kur e pa këtë libër ai më përgëzoi përzemërsisht dhe më inkurajoi që të punoj edhe më shumë në pasqyrimin e sakrificës së popullit tonë në rrugëtimin e tij drejt lirisë dhe pavarësisë, sidonos në prezentimin e kontributit të dëshmorëve të lirisë.

Lajmi për vdekjen e Shefqet Buçajt-Komandant Mësuesit për mua, si mik i tij, por edhe si bashkëluftëtar i tij në periudhën e luftës, ishte ndër lajmet më tronditëse. Me shkuarjen e tij në amshim, Kosdova humbi njërin prej edukatorëve, luftëtarëve dhe komandantëve më të shquar të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës, si dhe njërit prej kontribuesve të mëdhenj të ndërtimit të shtetit të ri të Kosovës. Do ti duhej shumë edhe sot Kosovës një persdonalitet si Shefqet Buçaj. Vepra e tij do të përkujtohetn përherë me pietet të lartë nga familja, nga bashkëluftëtarët dhe miqtë e shumtë që kishte ai në Llapushë dhe në mbarë Kosovën dhe në viset e tjera etnike shqiptare. Lavdi e përjetshme jetës dhe veprës së Komandant Mësusi!

Prof. dr. Bardhosh Gaçe

Në dekadat e fundit, në sfondin kulturor dhe historik, para lexuesit, janë shfaqur një varg veprash studimore e monografike, në të cilat hidhet dritë për traditat kulturore e historike të fshatrave e krahinave, si pjesë e etnokulturës mbarëkombëtare.

Publicisti dhe historiani Enver Memishaj, me hulumtimet dhe botimet e tij, i ka dhënë kulturës shqiptare mjaft vepra të spikatura për epopenë e Luftës së Vlorës dhe protagonistët e saj, ushtarakët Ahmet Lepenica e Hysni Lepenica, për ngjarje e tablo historike të Vlorës dhe Labërisë, duke gërmuar në kujtesën popullore, arkivat e shtetit, dëshmi e dokumente autentike, të cilat përbëjnë një pasuri të veçantë për botën shqiptare.

Libri i ri monografik “Lepenica – shënime historike”, i studiuesit Enver Lepenica shpalon një punë të gjerë shkrimore e dokumentare, me anën e të cilit, E. Lepenica zbulon thellësitë e shekujve të vendlindjes së tij, por edhe marrëdhëniet e këtij vendbanimi të lashtë me Lumin e Vlorës dhe Labërisë. Në sfondin historik dhe kulturor, fshati Lepenicë i Vlorës, zbulohet qysh në kohët prehistorike e ato lirike me mjaft gjurmë arkeologjike, siç është edhe Shpella e Shkruar, një nga dëshmitë më të hershme të jetës së banorëve.

Duke u mbështetur në një varg arkeologësh e studiuesish me emër, që nga Karl Patç, L. Ugolini, Milan Shuflaj, Shtjefën Gjeçovi, Llambi Durolli, Damian Komata, Muzafer Korkuti, Ilir Gjipali, Aleks Trushaj etj., autori ka sintetizuar traditat dhe kulturën, historinë dhe kushtet klimaterike tokësore, zhvillimin e blegtorisë dhe bujqësisë, florën dhe faunën e pasur, gjuetinë e kafshëve të egra, si dhe pasurinë shpirtërore e zakonore të lepeniciotëve.

Gjurmët e vendbanimeve të lashta në këtë mjedis natyror, si varri monumental, ai në Shënkoll, në Krivovë dhe buzë Lumit të Bardhë (Shushicës), tregojnë se banorët e Lepenicës janë marrë me mbarështimin e blegtorisë, bujqësisë, zejtarisë (endjes e thurjes së veshjeve, qilimave e sixhadeve) gdhendjes në gurë e në dru, por edhe në rritjen e bletëve dhe gjuetinë e kafshëve të egra.

Krahas bujq e blegtorë të zotë, ata kanë qenë edhe luftëtarë e ushtarakë të zotë në përpjekjet dhe luftërat për liri e pavarësi të Atdheut. Lepeniciotët, sipas pamjeve që na sjell studiuesi Enver Lepenica, u përfshinë në kryengritjet antiturke në krah të Gjergj Arianitit (1431), të princeshës Rugjina Balsha, në kuvendet dhe kryengritjet e Labërisë dhe të Himarës 1481, 1492, 1537, në qëndresën kundër pushtuesit otoman, si dhe letrat dërguar Papës së Romës dhe careshës Elisabeta Petrovna, 1759, për ndihmë, në luftërat kundër Perandorisë Otomane.

Studiuesi Enver Memishaj, ka meritën që krahas dokumenteve arkivale të kancelarive të Europës, regjistrat kadastralë të Turqisë, atyre në Arkivin e Shtetit, e ka pasuruar studimin e tij monografik edhe me dëshmi e rrëfime autentike nga më të moçmit e vendlindjes, duke dritësuar edhe më mirë ngjarje e personazhe historike, që kanë lënë gjurmë në historinë dhe kulturën e Labërisë. Në mjaft dëshmi dhe dokumente, studiuesi Enver Memishaj, me skrupulozitetin e vet, nxjerr në dritë edhe kontributin e lepeniciotëve në kryengritjet antiturke të shek. XIX, sidomos ato të vitit 1834 dhe 1847, ku luftëtarët e Lepenicës morën pjesë në betejat e përgjakshme me taborët turke në Mallakastër, Berat, Tepelenë, Delvinë, Bregun e Detit dhe Mesaplik në krahë të Zenel Gjolekës, Cane Miftarit, Rrapo Hekalit, dhe Çelo Picarit, shpirti atdhedashës e liridashës i lepeniciotëve shfaqet në këtë botim edhe në shek. XX, në mbështetje të Qeverisë së Vlorës dhe Ismail Qemalit, në epopenë e Luftës së Vlorës 1920, si dhe në Luftën Antifashiste Naçl. Në këto përpjekje të mëdha, autori vizaton me penelata, të forta, disa nga personazhet historikë, që kanë lënë gjurmë në historinë kombëtare shqiptare, si: Major Ahmet Lepenica, “Nderi i Kombit”, Hysni Lepenica, Fejzo Tafili, Hano Rexhepi, Adem Islami, Isa Ngucaj, mësuesi atdhetar, Selam Musa Hitaj, luftëtari i shquar popullor, Sheme Jazo, Veledin Hadëri, Xhelal Hoxha etj., të cilët, në bashkëveprim me krahinën e Mesaplikut, u gjendën në ballë të përpjekjeve për çlirim kombëtar.

Në vitet e Luftës së Dytë Botërore, krahas Lëvizjes Antifashiste Naçl, ku anëtari i Çetës Plakë, Hano Rexhepi, ra dëshmor, një kontribut të veçantë dha edhe çeta nacionaliste “Shqiponja” me komandant Hysni Lepenicën, “Nderi i Kombit”, në betejat kundër pushtuesve fashistë në Gjorm, Tragjas, Selenicë e gjetkë.

Një kapitull më vete, përbën edhe jeta e fshatit Lepenicë, nën sistemin totalitar 1945-1990 dhe zhvillimet demokratike në kohët më pas. Zhvillimet ekonomike, kulturore dhe historike të fshatit Lepenicë në Labëri, në penën e “Mjeshtrit të Madh”, Enver Memishaj, hedhin dritë për një etnokulturë të lashtë e të re të banorëve të kësaj treve, duke përcjellë mesazhe të mëdha edhe për kohët moderne.

Vlorë, shtator 2023.