Saimir Kadiu/

Sot është 91-vjetori i vdekjes së aktorit më të famshëm me origjinë shqiptare dhe një nga zërat ikonë të teatrit botëror të gjysmës së parë të shekullit XX: Aleksandër Moisiu.

Aleksandër Moisiu ishte i madh sepse shndërroi teatrin evropian në një përvojë universale emocionale, duke u bërë një nga aktorët më të respektuar të shekullit XX. Ai u dallua për interpretimet në tragjeditë klasike, për stilin unik të aktrimit dhe për famën ndërkombëtare që e bëri një figurë të përbotshme.

Sipas Erika dhe Klaus Mann: “Vetëm një aktor gjenial si Moisiu bashkonte pikëllimin e Hamletit me sharmin e Romeos…”

Apo sipas Maks Brodit: “Hamleti është shkruar për Moisiun dhe Moisiu ishte lindur unik për të interpretuar Princin e Danimarkës.”

Albert Einstein e quajti Moisiun “aktorin më të madh të kohës së tij”.

Konsiderohej “hyjnori i grave”, për shkak të shikimit të tij të fuqishëm dhe prezencës magnetike në skenë. U martua dy herë me aktore të njohura të kohës: me Maria Moissi, me të cilën kishte një vajzë, Beate Moissi, dhe me Johanna Terwin Moissi (1884–1962), e cila i qëndroi pranë deri në fund të jetës.

Në një intervistë të vitit 1921, Terwin e përshkroi Moisiun si një “fëmijë të madh, ëndërrimtar në tokë, i pafuqishëm në jetën praktike, por i sjellshëm dhe i dashur”.

Aleksandër Moisiu pati edhe një vajzë me aktoren Herta Hambach, Bettina Moissi.

Bettina Moissi (1923–2023), vajza e Moisiut, u bë një aktore e njohur gjermane e teatrit dhe filmit. Ajo u bë e famshme sidomos për rolin kryesor në filmin “Long Is the Road” (1948), filmi i parë gjerman që trajtoi temën e Holokaustit.

Ajo nuk e vizitoi asnjëherë Shqipërinë. Pati tre fëmijë: Nicolas Berggruen (investitor miliarder, lindur më 1961), Olivier Berggruen (historian arti, lindur më 1963), dhe vajza Mikaela (e ndjerë).

Në gusht 2022, djemtë e Bettinës vizituan Shqipërinë, duke u ndalur në Durrës, Tiranë dhe institucione të tjera kulturore. Vizita u cilësua si një “kthim te rrënjët”, pasi të dy janë nipër të Aleksandër Moisiut.

Gedeon Burkhard (lindur më 3 korrik 1969), një aktor i njohur bashkëkohor gjerman, është stërnipi i Moisiut (nga linja e vajzës së tij, Beate Moissi). Ka interpretuar rolin e Corporal Wilhelm Wicki në filmin “Inglourious Basterds” (2009). Nëna e tij, Elisabeth von Molo, është mbesa e Aleksandër Moisiut.

Gjenia e Moisiut vuri në “krizë” edhe “Unazën e Iffland-it”, çmimin më prestigjioz gjerman për aktorin më të madh të botës gjermanike.

Dhe kjo ndodhi në ditën e varrimit të tij, 91 vjet më parë, më 23 mars 1935.

Unaza e Iffland-it është krijuar për nder të dramaturgut dhe regjisorit të shquar gjerman August Iffland, mik i ngushtë i Goethe-s dhe i Schiller-it. Unaza kishte vlerën e një çmimi artistik.

Iffland-i la trashëgimi një nga unazat e tij, që të përcillej nga aktori më i mirë gjerman, i cili do ta zëvendësonte atë sipas vlerësimit të vetë mbajtësit. Kjo traditë vazhdoi dhe unaza kaloi nëpër duart e shtatë aktorëve të famshëm për të përfunduar në gishtin e Albert Bassermann (1867–1952).

Albert Bassermann ishte mbajtësi i kësaj unaze. Ishte 68 vjeç në kohën e vdekjes së Moisiut dhe ndodhej në momentin kur duhej të zgjidhte pasardhësin.

Atij i përkiste detyra delikate për të lënë trashëgimi unazën e Iffland-it. Cili do të ishte fatlumi i zgjedhur?

Disa emra qarkullonin… Dy zgjedhjet e tij të mëparshme, Alexander Girardi dhe Max Pallenberg, kishin vdekur.

Por Albert Bassermann, në momentin e vendosjes së arkivolit, hodhi unazën mbi trupin e të ndjerit Moisiu dhe tha: “– Skena gjermane vdiq! Unë nuk do t’ia jap askujt këtë unazë…”

Drejtori i Burgtheater-it, Hermann Röbbeling, e mori unazën nga arkivoli duke thënë se ajo i jepet vetëm aktorit më të mirë që është gjallë.

Kjo ngjarje bëri që unaza e Iffland-it të harrohej për 11 vjet. Bassermanni kurrë nuk e mbajti në gisht këtë unazë dhe në vitin 1938 emigroi në Amerikë. Edhe kur u kthye në Vjenë në vitin 1946, ai refuzoi ta rimerrte.

Bassermann mendonte se Moisiu ishte një “hebre i teatrit gjerman”.

Aleksandër Moisiu u konsiderua mbajtësi i fundit i saj. Pas vdekjes së tij në vitin 1935, tradita u ndërpre, duke e kthyer unazën në një mister historik.

Askush nuk e dinte origjinën e vërtetë të Moisiut, madje as miqtë e tij të ngushtë si Franz Kafka apo Stefan Zweig. Ata e konsideronin hebre, si një formë vlerësimi të madh ndaj tij.

Stefan Zweig e quajti “qytetar nga Trieste” dhe shpesh Moisiu konsiderohej si një artist “pa atdhe”, për shkak të mungesës së një shtetësie të qartë.

Gjatë gjithë jetës, Moisiu pati telashe me përkatësinë nacionale dhe vendlindjen. Më në fund, për ta bërë publike dhe i shtyrë nga atdhedashuria, iu drejtua Konsullatës Shqiptare për pranimin e shtetësisë shqiptare.

Mbreti Zog dhe Aleksandër Moisiu kishin një marrëdhënie të ndërlikuar: Moisiu kërkoi nënshtetësinë shqiptare, por Zogu fillimisht e refuzoi për arsye politike.

Nuk ka dokumente zyrtare që shpjegojnë plotësisht refuzimin, por mendohet se Moisiu kishte një qëndrim kritik ndaj regjimit të Zogut. Pas debatit në shtypin ndërkombëtar, Zogu u detyrua të shqyrtonte kërkesën, por procesi u zvarrit.

Moisiu kishte kërkuar edhe shtetësinë italiane. Ai u takua me Benito Musolinin më 20 prill 1934. Sipas burimeve, lajmi për nënshtetësinë italiane i mbërriti disa orë para vdekjes dhe ai i tha gruas: “Molto tardi! Molto tardi!” (“Shumë vonë!”).

Kjo ishte arsyeja që arkivoli i tij u mbulua me flamurin italian, për shkak të origjinës së nënës së tij, Amalia De Rada.

Nëna e Aleksandër Moisiut, Amalia, nuk ishte arbëreshe dhe as shqiptare. Origjina e saj është keqinterpretuar shpesh, duke u lidhur gabimisht me familjen De Rada. Babai i tij, Konstandin Moisiu, ishte shqiptar.

Aleksandër Moisiu jetoi dhe punoi në Itali gjatë kohës së Musolinit. Ai interpretoi në Romë, Milano dhe Torino, duke fituar një reputacion të jashtëzakonshëm si aktor tragjik.

Publiku italian e adhuronte për rolet në Hamlet, Edip dhe tragjedi të tjera klasike. Lidhja e tij me Musolinin ishte indirekte: regjimi përdorte famën e tij për prestigj kulturor, por Moisiu mbeti një figurë e artit, jo e politikës.

Intervistoi: Sokol Paja/

1 – Z.Gurabardhi si ka nisur rrugëtimi juaj në Artin e Pikturës, frymëzimi artistik, pengesat dhe emocionet e para.

Jam rritur në një mjedis të qetë qytetar me nënë qëndistare dhe babain orëndreqës. Prirja mori rrugë natyrshëm, nga ku fillova të vizatoj që herët. Në klasën e pestë kjo prirje ra në sy të mësuesit të vizatimit, Artistit të merituar Agim Faja. Hyrja në Liceun Artistik “Jordan Misja” hapi një etapë të re në jetën dhe formimin tim. Tashmë kjo shkollë, me një staf të duhur pedagogjik, kishte hyrë në rrugën e konsolidimit.

2- Me ndryshimin e viteve, cilat tematika e motive kanë udhëhequr krijimtarinë artistike?

Filluar që në shkollë me bazat e realizmit, ishte gjini kryesore peizazhi dhe portreti. Kompozimi erdhi më vonë, që u bë dhe epiqendra e realizmit socialist. Në ato fillime ishte natyra shqiptare me veçoritë dhe variacionin e saj që inspironte vazhdimisht krijimtarinë. Kodra, lumi, fusha, ura, me prezencën e figurës së njeriut, ishin motivet.

3- Motivet kombëtare dhe cili është raporti i figurave të shquara të shtetformimit të kulturës shqiptare në krijimtarinë tuaj?

Gjatë formimit artistik e shumë pas kësaj periudhe, motivet kombëtare, si dhe figura të shquara (qofshin lokale), me krijimin e personalitetit dhe mëvetësisë morën rol të veçantë, jetuar në realitetin e atëhershëm. Sigurisht kisha shansin që lëvroja dhe gjininë e grafikës, që specifikisht lidhet me këto shprehje.

4- Krijimtaria në emigrim, zhvendosja në USA dhe cili është raporti i mallit, dashurisë dhe jetës larg atdheut në krijimtarinë tuaj?

Kur erdha në Amerikë kishte filluar periudha e pjekurisë. Me koncept të konsoliduar, realiteti i ri më ngjau krejt ndryshe. Edukata personale dhe formimi skrupuloz shërbeu për një ambientim normal. Bile dy vjet pasi arrita në USA, fare i panjohur për mjedisin atje, mora çmim në New York State Fair, me një kompozim modern-simbolik “KOHA”. Një numër i madh punësh të sjella nga Shqipëria krijuan dhe krijojnë atë klimë timen personale që më vlen sot e kësaj dite. Që nga viti 2018 jam i ftuar rregullisht në disa aktivitete “Plain Air” në Shqipëri.

5- Cili është raporti i dritës me errësirën, i jetës me vdekjen, i ferrit me lirinë në krijimtarinë tuaj?

Ndërsa dritën në pikturë e kam pasur dhe e kam preferencë personale timen që në fillimet e mia, ishte kontrasti grafik për të cilin edhe u diplomova në Institutin e Lartë të Arteve. Drita dhe kontrasti janë bashkë, ashtu ia kanë dalë mbi errësirën dhe zbehtësinë në pikturën time. Janë të dy elementë parësorë të pikturës. Në aspektin e jetës së përditshme ato shërbejnë vazhdimisht.

6- Cili është vlerësimi juaj për pikturën shqiptare në tërësi? Cilat janë tendencat?

Piktura shqiptare, arti në përgjithësi, është produkt shoqëror-historik, që lidhet ngushtë me të. Nëse përmendim Rilindjen tonë, edhe në artet figurative shqiptare ka një rilindje në kohë të caktuar që është fundi i shekullit XIX dhe fillimi i shek. XX. Kapërcime fazash apo stanjacione periudhash tashmë janë objekt studimi akoma në proces, pasi për afro 45 vjet sundoi realizmi socialist.

Pikërisht pas ’90-ës, me ardhjen e kohëve të reja, në kaosin e krijuar, modernizmi hyri me ca “nxitim”, amalgam dhe me paqartësi, aq më tepër kur një numër i madh të rinjsh filluan të shkollohen jashtë. Sot në artin shqiptar globalizmi mbarëbotëror ka sjellë çoroditje. Në zhvillimin kombëtar sot arti ynë ka rol të kufizuar dhe s’ka se si, përderisa drejtime të tjera jo të vogla si urbanistika, arkitektura etj. (që nuk kanë plane afatmesme apo afatgjata), dominohen nga specialistë të huaj, por turistë ama, në aspektin e studimit në thellësi të problemeve qenësore të vendit tonë. Pavarësisht këtij kaosi në zhvillim, arti shqiptar ka një numër jo të vogël talentesh. Zhvillimi i madh botëror sot është aq i shpejtë, aq dhe i paparashikuar, aq më tepër shkolla shqiptare në përgjithësi dhe ajo e artit në veçanti, që ndodhet para plot sfidash.

7- Si pasqyrohen në krijimtarinë tuaj datat dhe ngjarjet e mëdha kombëtare? Arti si zhvillim, emancipim dhe frymëzim kombëtar?

Në realitetin e këtushëm (prej më se 28 vitesh), datat dhe ngjarjet kombëtare ndiqen brenda mundësive, ndërsa arti si zhvillim dhe emancipim kombëtar është prezent dhe shfaqet në forma specifike. Konkretisht, kur në një muze (Nutley Museum Historical) prezantimi si artist shqiptar la një mbresë të paprovuar më parë tek një numër amerikanësh që morën pjesë në event, bile ata kanë kërkuar një tjetër aktivitet.

Kjo nuk është thjesht në aspektin patriotik, por i kalon caqet, pasi përcillet nëpërmjet emocionit.

8- Çfarë këshille ke për piktorët e rinj?

Duke qenë për 12 vjet mësues arti në shkollën artistike “Jan Kukuzeli”, Durrës, mendoj se formimi me vlera të plota është rruga më e mirë për të përballuar sfida të së ardhmes. Vite më parë, në një takim me piktorin e famshëm amerikan të tanishëm, profesor arti në Syracuse University për 45 vjet, kur i thashë se artist bëhesh pasi mbaron shkollën, ai tha: Është shumë e vërtetë.

9- Pas disa dekadave karrierë, arritje e vlerësime artistike, çfarë ju ka mbetur ende peng, dëshirë apo një amanet?

Në rrugën apo vorbullën e madhe të krijimtarisë ku zhytesh, konkluzione apo pengje përthithen dhe aq sa do të qartësohesh, aq edhe humbesh në to.

Por më shumë se pengje nxirren mësime nëse do realizohen…

10- Kush është artisti Dashamir Gurabardhi? Jetëshkrimi, ekspozitat, çmimet dhe vlerësimet ndër vite.

Lindur në Shijak më 1954, vazhduar studimet në Liceun Artistik “Jordan Misja” dhe mbaruar Institutin e Lartë të Arteve në Tiranë më 1978. Që nga viti 1971 pjesëmarrës në ekspozitat në Durrës, deri në vitin 1989. Në vitin 1978 për herë të parë pjesëmarrës në Ekspozitën e 100-vjetorit të Lidhjes së Prizrenit. Që nga viti 1979 deri më 1989 pjesëmarrës në të gjitha ekspozitat kombëtare, organizuar nga GKA.

1996 Ekspozitë personale në GKA

1996 Në ekspozitën në Barletta, Itali

1999 Në ekspozitën “New York State Fair”

2000 Në ekspozitën “New York State Fair”

2003 Në ekspozitë “Everson Museum”

2009 Në “Everson Museum”

2010 Në ekspozitën “In honor Steve Jobs”

2014 Në “Everson Museum”

2019 Ekspozitë “Historical Nutley Museum”

2021 Ekspozitë në Hotel Adriatik, Durrës

2023 Ekspozitë në Galerinë e Vlorës

2025 Në ekspozitën e Galerisë Durrës

Në vitet 2017-2025 pjesëmarrës në aktivitetet e “Plain Air, Albania”

Fitues:

1984 Çmim kombëtar në konkursin e 40-vjetorit

1988 Medaljen “Naim Frashëri”

1996 Çmim në Barletta, Itali

2000 Çmim në “New York State Fair”

2002 Medalje “Honorable Mention”, New York State.

Join us on Saturday, March 28 at 12:30 pm for an afternoon dedicated to history and reflection and give a warm welcome to Ambassador Walker.

Documentary Screening – Witness the moment the world could not look away through the documentary screening. The firsthand survivor accounts and rare archival footage bring a turning point in history to life. Racak put the war on the map and became the ultimate catalyst for 1999 NATO bombing campaign, the moment that forced the West to act. While the conflict has ended, and Kosova is triumphantly independent, the search for justice remains unfinished.

Presentation and Signing – An exclusive 45 minute structured presentation with the Ambassador Walker, a celebrated personality and author of the book Racak – Story of a War Crime.

Books will be available for signing. Don’t miss this historic event!

Përjetoni një moment të historisë në vizitën e parë të Ambasadorit Walker në Katedralen Ortodokse të Shën Gjergjit dhe Qendrën Kulturore Fan Noli

Të shtunën më 28 mars në 12:30 pasdite ju ftojmë të përjetojmë historinë dhe reflektojmë së bashku duke i uruar mirëseardhjen Ambasadorit Walker.

Shfaqje Dokumentari – Pamjet që bota nuk mund t’i harronte mund t’i ndiqni në dokumentarin kushtuar diplomatit Walker. Reçaku e bëri luftën të njohur botërisht dhe krijoi momentin që detyroi Perëndimin të vepronte. U bë katalizatori kryesor për bombardimet e NATO-s në vitin 1999. Ndonëse konflikti ka përfunduar, drejtësia ende ka mbetur e parealizuar.

Prezantimi ekskluziv i librit rreth 45 minuta me Ambasadorin Walker, autor i librit “Reçaku Historia e një krimi lufte” dhe personalitet i përmasave të jashtëzakonshme për shqiptarët.

Personalizojeni momentin me një libër të nënshkruar nga autori.

Prof.Dr. Zymer Ujkan Neziri

Lahutari rugovas, Rrustem Bajrami, i vëllazërisë së madhe Nikçi, vdiq në moshën 94-vjeçare. Lahutën, që i ra rreth 80 vjet pa u ndalur, sidomos në kohën e robërisë, ua la pasardhësve. Ishte i lindur në katundin Shtupeq i Madh, Rugovë, në lagjen Imeraliaj, më 1932. Rrjedh prej një familjeje të madhe e të njohur dhe me lahutarë ndër pesë breza. Edhe i ati i tij, Bajram Rrustemi, ishte lahutar. Lahutar ishte edhe gjyshi i tij, Rrustem Bajri, martir, që u vra mizorisht nga kriminelë të Malit të Zi, 70 vjeç, më 1930. Brezat vijues të kësaj familjeje po e vazhdojnë traditën. Edhe i biri, Sylë Rrustemi, është lahutar, po edhe i biri i të birit, Gani Syla, është lahutar, që janë po ashtu në projektin e dosjes Eposi i Kreshnikëve,  për UNESCO.

Rrustemi nuk ka qenë në shkollë. Këngët i mësoi nga i ati dhe të tjerët. I lavdëronte lahutarët shtupeqas, Metë Rrustemi-Nilaj dhe Eles Mahmuti-Ibërdemaj. Lahutës i ka rënë në Rugovë e në Rrafsh të Dukagjinit. –“Me ra n’flakë t’barutit, nuk t’rrudhet syni mas kang’s  lahut’s’’. Ashtu më tha, më 8 gusht 1986, në Frashën, në familjen e tij shumë mikpritëse, kur tërë natën këndoi dhe i ra lahutës derisa doli drita. Aty isha për incizim me magnetofon, me shoqëruesin e pandarë në terren, me nipashin Zymer Syla i Sylë Mehmetit, në kuadër të realizimit të projektit tim “Epika legjendare e Rugovës”, 1979-1988, që ka pesëmbëdhjetë vëllime me mbi njëqind mijë vargje.

Rrustem Bajrami ishte anëtar shumëvjeçar i ansamblit folklorik autokton “Rugova,” pasuri monumentale e trashëgimisë sonë kulturore. Për nga pamja dhe veshja rugovisht ishte  ndër lahutarët më epikë të Rugovës. Kishte fuqi kreshniku. Si kreshnik i binte edhe lahutës dhe këndonte për kreshnikët. Ka marrë pjesë në shumë festivale dhe në manifestime brenda e jashtë vendit, me ansamblin “Rugova.”

Për repertorin e tij të kreshnikëve ka pasur interesim nga disa mbledhës. Ka një këngë të botuar në Tiranë, në Institutin e Kulturës Popullore, më 1983, Muji msyn kullat e Mehmet Agës, 1979, mbledhës Agron Xhagolli. Ka edhe një motërzim të kësaj kënge, me titull Muja m’syn kullat e Mehmet Agës, e mbledhur nga Sadri Fetiu, që ruhet në Arkivin e Institutit Albanologjik të Prishtinës.

Këngët e Rrustemit të Eposit të Kreshnikëve, që i incizova në gusht 1986, në Shtupeq të Madh, janë shtatë: Ali Bajraktari, Deli Rizvan Aga, Muja e Halili zëhen ropë, Tridhet’ ag i liron Halili, Arrnaut Osmani, Gjelina e Bardhë, Paun Harambashi. Këngët e tij do të botohen në librin me këtë titull: Zymer Ujkan Neziri, Epika legjendare e Rugovës, këngë të  kreshnikëve dhe ba­la­da, lahutariRrustem Bajrami- Imeraliaj.

Rrustem Bajrami-Imeraliaj vdiq më 2 mars 2026, në Prishtinë. Varrimi i tij u bë në varrezat e katundit Dardan (Zllapek) të Pejës, të nesërmen, më 3 mars, kurse e pamja për kryeshëndosh u mbajt në Pejë. Na la të pikëlluar dhe e la thatë vendin e nderit që kishte ndër lahutarët e Rugovës dhe të Shqipërisë së Veriut.

Në Tiranë u zhvillua koncerti “Me Zanin e Bjeshkëve” i këngëtarit Gëzim Nika “Mjeshtër i Madh”, bashkë me Ansamblin Kombëtar të Këngëve dhe Valleve Popullore.

Foto: Presidenca