Avni Alcani/

Në trevat e Kandavisë antike (Librazhdi i sotëm), si dhe përgjatë luginës së lumit Genesis (Shkumbini i sotëm) ka kaluar një nga rrugët më të vjetra dhe më të famshme në botë, rruga antike me emrin “Via Egnatia”, e cila bashkonte dy pjesët e Perandorisë Romake, atë Perëndimore dhe pjesën Lindore të saj. Rruga zinte fill në qytetin e Romës dhe, nëpërmjet Via Appia-s, lidhte Romën me pjesët lindore të gadishullit Apenin, duke dalë në Adrikatik, në qytetin antik të Dyrrahut. Emrin “Via Egnatia” ajo e mori për nder të konsullit romak Egnatius. Rruga e përshkonte mes për mes të gjithë gadishullin e Ballkanit, nga Durrësi në Kostandinopojë, dhe u shërbente romakëve për lëvizjen legjioneve ushtarake të Romës, për pushtimin e viseve të tjera lindore, si dhe për shkëmbimin e mallrave nga Roma në vendet e pushtuara dhe anasjelltas.

Pjesa më e madhe e kësaj rruge, nga stacioni i Klodianës (Peqini i sotëm) dhe deri në stacionin romak të Tres Tavernas (Qukësi i sotëm), kalonte nëpër luginën e lumit Genesis. Gjatë rrugës ishin ndërtuar disa ura prej guri. Nuk ka të dhëna historike se kur janë ndërtuar këto ura, por gjurmët e disa prej tyre ruhen ende, siç janë disa fragmente muresh dhe urash, si ura në fshatin Çopanaj të Peqinit, ura e madhe e Topçiasit, fragmente muresh në Mirakë, ura e kullimit të ujrave në Dardhë të Librazhdit (fig. 2), disa fragmente urash në fshatin Qukës etj. Ura e Çopanajt, e cila ndodhet mbi përroin me të njëjtin emër, ruhet ende në gjendje shumë të mirë. Ura ka vetëm një hark, i cili ka një formë (konike) mjaft interesante, ndryshe nga urat e tjera prej guri të lumit Shkumbin (fig. 1). Ajo është i ndërtuar me gurë të skalitur, që janë të lidhur me llaç gëlqereje. Pjesa e sipërme e harkut është e ndërtuar me tulla të lidhura gjithashtu me me llaç gëlqereje. Mendohet se ura është ndërtuar rreth shek. të 2- të pas Kr. Në vitet 30-të të shekullit të kaluar mbi urën egzistuese u ndërtua një urë moderne, përmasat e së cilës janë rreth 3.17 metra, e cila, fatmirësisht, e ka mbrojtur urën nga shkatërrimi.

Rruga Egnatia ka ekzistuar përgjatë gjithë periudhave historike. Gjatë pushtimit otoman, përgjatë luginës së Shkumbinit ishin ndërtuar dhe rindërtuar disa ura prej guri, si ura e Polis-Gostimës, ura e Haxhi Beqarit, ura e Kamares, ura e Qukësit, ura e Prenit në Bushtricë dhe ura e Golikut. Këto ura kishin një arkitekturë dhe bukuri të jashtëzakonshme, të cilat patën tërhequr vemendjen e disa prej udhëtarëve të huaj. Një e tillë, p.sh., ishte ura e Qukësit, e memorizuar në vitin 1848 nga piktori anglez Eduart Lir, si dhe ura tjetër (po në Qukës), që ishte fotografuar nga ushtarë austriakë gjatë Lufës së Parë Botërore. Të dy këto ura sot nuk ekzistojnë. Po në këtë periudhë (otomane) është fotografuar dhe pikturuar ura me harqe e Haxhi Beqarit në Mirakë nga autorë anonimë, e cila, gjatë Luftës së Dytë Botërore, u shkatërrua plotësisht nga bombardimet e anglezëve (fig. 3). Gazetari dhe shkrimtari britanik, Bernard Newmen, gjatë viteve ’30 te shekullt të 20-të, ndërmori një udhëtim me biçikletë në disa vënde të Ballkanit Perëndimor. Ai ishte mahnituar nga bukuria e urave prej guri mbi lumin Shkumbin, të cilat i përshkroi në librin e tij me kujtime “Derë e pasme e Shqipërisë”. Ai i përshkruante ato si “ura me një bukuri magjepëse, si në ëndërr” (B. Newmen: “Albanian Back-door”, London 1936).

Në drejtim të rrjedhës së lumit Bushtrica, rreth 3 kilometra sipër urës së Bushtricës, ndodhet “i fshehur” një kanion madhështor me një bukuri të jashtëzakonshme, me emrin “Kanioni i Menikut”. Ky kanion është monumenti natyror më i bukur dhe më veçantë që ndodhet në trevat e rrethit të Librazhdit. Veç bukurisë magjepëse ky kanion mbart një monument të jashtëzakonshëm, siç është ura antike, që quhet “Ura e Prenit”. Nuk dihet se si dhe kur është ndërtuar dhe as përse quhet me këtë emër. Ajo është e ndërtuar sipër kanionit, në një lartësi prej 50 metrash. Ura ka qenë pjesë e një degëzimi të rrugës antike “Egnatia”. Sipas arkitekturës së saj dhe mjeshtërisë (teknikës) së ndërtimit, ajo duhet të jetë ndërtuar para shumë vjetësh. Ura ka një mjeshtëri ndërtimi dhe një bukuri të jashtëzakonshme, që e bën atë që të jetë për nga ndërtimi monumenti më i veçantë dhe më original në Shqipëri. Rreth viteve 60-të të shekullit të kaluar mbi urën egzistuese u ndërtua një urë moderne, e cila shërbente për shfrytëzimin e mineralit të hekur-nikelit, e cila e ka mbrojtur urën nga shkatërrimi i saj (fig. 6).

Jo të gjitha urat prej guri të i patën rezistuar kohës dhe shkatërrimit të tyre të plotë. Vetëm shumë pak prej tyre kanë mbijetuar deri në ditët tona. Fati i disa prej urave prej guri të rrugës “Egnatia” në lumin Shkumbin, si djegia dhe shkatërrimi i tyre, i ka përndjekur ato ndër shekuj. Dëshminë më të herëmshme e kemi nga një autor i shekullit të 5-të , siç është historiani bizantin Malhu, i cili ka përshkruar djegien e një ure mbi lumin Shkumbin. Gjatë një beteje që zhvilluan bizantinët kundër gotëve në vitin 459, shkruan ai, mbreti i gotëve, Teodoriku i Madh, u ndesh me Adanadin, të dërguarin e Perantorit bizantin, i cili e sulmoi ushtrinë gote në urën e Mirakës. Për të shpëtuar ushtrinë dhe familjen e tij nga gotët, ai e dogji urën mbi lumin Shkumbin (“Ilirët dhe Iliria tek autorët antikë”, 2002, f. 409). “Ndërkohë ushtria bizantine, – shkruan arkeologu Neritan Ceka, – e goditi në befasi praparojën e ushtrisë gote, e cila po zbriste përgjatë rrugës Egnatia, ndërmjet të cilëve gjendej nëna dhe vëllai i Teodorikut. Familja mbretërore shpëtoi duke djegur urën mbi lumin Shkumbin, sigurisht në Mirakë” (N. Ceka: Ilirët, Tiranë 2000, faqe 274).

Në të gjithë gjatësinë e lumit Shkumbin sot ruhen të plota vetëm dy ura me harqe prej guri të periudhës osmane: ura e Golikut (Monument Kulture e kat. I) në Mokër të Pogradecit (fig. 5) dhe ura e Kamares (Monument Kulture e kat. I) në fshatin Mirakë të Librazhdit. Ura e Kamares është ura më e madhe prej guri mbi lumin Shkumbin dhe një nga urat më të bukura në Shqipëri (fig 4). Kurse urat e tjera, si ura e me harqe e Qukësit, e pikturuar nga Eduart Lir, sot nuk egziston. As ura prej guri, e rindërtuar po në atë vënd, nuk ekziston. Ato ruhen vetëm në pikturën e Lirit dhe në një fotografi e bërë nga ushtria austriake. As ura e famshme me harqe, e quajtur Ura e Haxhi Beqarit në Mirakë, sot nuk ekziston (fig. 3). Disa foto të Luftës së Dytë Botërore dëshmojnë se në këtë periudhë ajo ka qenë e shkatërruar pjesërisht. Fati i kësaj ure u vendos gjatë Luftës së Dytë Botërrore, gjatë dimrit të vitit 1943-1944, e cila u bombarduar nga avionët luftaranë të ushtrisë aleate (britanike), të cilët sulmonin ushtrinë gjermane.

Por fati i keq po i ndjek urat prej guri deri në ditët tona. Ura më fundit e shkatërruar është ura me një hark mbi lumin Gostimë, e cila kishte një pamje të mrekullueshme dhe shumë të bukur. Për fat të keq, ura u shkatërrua plotësisht në vitin e afërt 2024 nga vërshimet e lumit Gostimë (fig. 5). I bëj thirrje organeve shtetërore përgjegjëse, pushtetit lokal, si dhe të gjithë komunitetit dhe banorëve të fshatrave të Polisit, që ta ringrejnë përsëri urën ashtu siç ka qenë, pasi ajo është një vepër e mrekullueshme monumentale e trashëgimisë sonë kulturore dhe historike. Të gjitha mundësitë janë, pasi gurët dhe një pjesë e urës janë ende aty (sa pa i rrëmbyer lumi edhe ato). Të njëjtin fat i keq mund ta ndjekë edhe urën e Prenit mbi kanionin e mrekullueshëm të lumit të Bushtricës, i cili, jo vetëm duhet të shpallet menjëherë Munument Kulture i mbrojtur nga Shtetit Shqiptar, por duhet urgjentisht t’i bashkohet në administrim Parkut Kombëtar të Maleve të Kuqe (Shebenikut).

Aleksandër Çipa/

Arti popullor, sidomos dhe ai qytetar, në kohën e kësaj shoqërie, të krijon atë lehtësim ajerngopes që të shkaktojnë lartësitë në malet e natyrës.

Asosacionin dhe perceptimin e mishërimit të identitetit tënd kombëtar, si asgjë tjetër ta dhuron dhe të ben rob jo pengmbajtës por bukurisht pushtues, pikërisht ky art.

Nata premierë e Asamblit Shtetëror të Këngëve dhe Valleve Popullore “Ku ka si Tirona” shumëkujt që pati rastin ta përcjellë, sidomos të huajve apo turistëve të rastësishëm, u ploteson dicka qe nuk gjendet guide me e mire per tua rrefyer. Kenget dhe vallet e Tiranes te bindin per nje metropol qe ekziston ne kete forme, por nuk ekziston si deshmi urbane apo arkitekturale sikunder jane kryeqytetet e rajonit e me gjetke….

Urime kesaj trupe qe fatmiresisht ka mbetur, pamvaresisht se ndjell frike cilesimi “ shteteror”!…. Kjo eshte trupe e thesareve dhe visareve te etnokultures dhe sidomos etnofolklorit, te cilat i sjell cilesisht dhe me elegancen e profesionisteve te adhurueshem.

Urime drejtuesit te kesaj trupe qe eshte institucion gjallues! Urime kompozitorit dhe drejtuesit artistik, Mjeshter Sokol Marsi!!

Kostumografia, atmosfera melodite dhe eleganca me gjithe artin e selektuar koreografik nga mjeshtri Genci Kastrati, jane shumeçka e kristalte qe kemi ne institucionin aq te dashur popullor. Ky institucion qe na ka mbetur dhe (lusim Zotin te mbetet), si karakoll i fundit i artit dhe muzikes kombetare ne kete Shqiperi qe mpaket e mpaket nga shpirti dhe shtohet nder shume te keqia…!

Arben Iliazi/

Mё 18 janar 1569 në Horën e Arbëreshëve, Palermo, Sicili, lindi poeti Lekё Matrënga. Pasi përfundon studimet filozofike e teologjike në kolegjin e Shën Atanasit në Romë në vitin 1582, ku i ishte dhënë edhe titulli “ Mësues”, kthehet në Horën Arbëreshe, më 1587, dhe emërohet prift në Piana degli albanesi. Shpejt vë re se lutjet fetare në latinisht nuk kuptoheshin mirë nga popullsia homogjene arbëreshe, dhe nis e përkthen në gjuhën shqipe “Doktrina e Krishterë”, vepёr e teologut jezuit At Ledesma, (teoria e të cilit u përhap në shumë shkolla dhe u përgatitën jezuitë nëpër Europë). Vepra e Matrëngës, e quajtur “Embsuame e krishtertë”, e njohur dhe si Dottrina Christiana, përmban një leksik të përgjithshëm prej 450 fjalësh, kështu që ai rriti numrin e leksikut tek nxënësit. Matrënga sjell me këtë vepër, poezinë e parë në gjuhën shqipe. Ajo përbën dokumentin e parë filologjik të toskërishtes së shkruar dhe të dytin të shqipes, fill pas “Mesharit” të Gjon Buzukut. Kjo vepër, në 28 faqet që ka, me përmbajtje shpirtërore e katekistike, tejet e rëndësishme për kishën arbëreshe, përfshin edhe një vjershë me tetë vargje, me titull ” Këngë e përshpirtshme”, që përbën vargëzimin e parë të shkruar shqip. Vepra “Embsuame e krishtertë” është një doracak fetar për doktrinën e krishterë në formë pyetje-përgjigje. Ideja e Matrëngës ishte gjeniale, sepse ai jo vetëm e përktheu dhe iua shpjegoi shqip përmbajtjen e doktrinës, por edhe iua mësoi këtë gjuhë (shqipen) si ta shkruajnë.

Arbëreshët nuk arrinin të kuptonin manualët e katekizmit në italisht, për këtë motiv Matrënga më 1592 shkruan: “Desha të bija një version të Doktrinës kristjane, sepse manualët e katekizmit në italisht që qarkullonin nuk ishin të kuptueshme për besimtarët e popullsisë shqiptare”. Përkthimi i doktrinës në shqip do t’iu shërbente arbëreshëve jo vetëm si ushqim shpirtëror për vazhdimësinë e besimit të tyre në ritin lindor, por do t’i bënte ata të dalloheshin nga ajo latine. (Jemi në periudhën shekuj larg krijimit të Eparkive të tyre.) Në këtë formë ata ruanin identitetin shqiptar dhe i shpëtonin asimilimit.

Teksti i autorit arbëresh Lekë Matrënga, në tiparet konstuitive i përngjan, në të shumtën e tij, çamërishtes dhe arvanitikishtes, nëndialektet shumë të ngjashme dhe gati të njëjta të shqipes, që ruhen ende sot.

Shumë historianë janë të mendimit se arbëreshët e Italisë kryesisht kanë emigruar nga zonat shqipfolëse të Moresë në Peleponez dhe viset e tjera shqiptare të Epirit e Çamërisë.

Në hyrjen e veprës studimore “Arvanitika : die albanischen Sprachreste in Griechenland, Wiesbaden, O. Harrassoëitz, 1991, v.1”, Hans-Jürgen Sasse vëren se “Luca Matranga, autori i veprës së parë të letërsisë arbëreshe, Dottrina Cristiana, të shtypur në 1592, i përkiste një familjeje siciliane që ish shpërngulur në Itali nga Peloponezi, në mes të shekullit XVI, dhe se vepra vetë “është shkruar në një gjuhë ende shumë të afërt me arvanitikishten”.

Prejardhjen e arbëreshëve të Italisë e ka trajtuar, nga shumë anë, Prof. Arshi Pipa në monografinë “Ethosi dhe ethnosi në traditën letrare arbëreshe”. Prof. Pipa vëren se “shqiptaro-sicilianët janë në shumicë të origjinës Epiro-moreote (shqiptarë nga Moreja). Prof. Pipa, duke iu referuar përfundimeve të studiuesit K. Sathas, thotë: “Një pjesë bukur e madhe e elementit shqiptar që u shkul për Itali e ka vatrën e vendburimin e saj në trevën e përcaktuar të Shqipërisë Jugore. Shumica e emrave familjare të arbëreshëvet t’Italisë (Bala, Basta, Borsci, Borscia, Carnesi, Dara, Dorsa, Lala, Licursi, Loes, Manes, Nasaracchia, Matranga, Petta, Schiada, Sciales, Scura, Suli, Variboba, etj.)… na shfaqen edhe nëpër krahina të ndryshme të Moresë, si emra vendesh që kanë qenë shqiptare dikur ose që janë edhe sot e kësaj dite; emra qytetesh e katundesh të Moresë, si Nauplia, Koron, Mothon, Misistrá, na dalin edhe nëpër këngët popullore të arbëreshëvet t’Italisë…

Ndërsa Prof. Eqrem Çabej, në kumtesën “Çështja e prejardhjes së ngulimevet arbëreshe të Italisë në dritën kryesisht të gjuhës e të emrave vetiake”, mbajtur në Kongresin VIII Ndërkombëtar të Studimeve Onomastike në Amsterdam, më 28 gusht 1963, shkruan: “Ka indicie, historike, gjuhësore e të tjera, të cilat dëshmojnë se elementit arbëresh të Italisë në prag të kohës së re erdhi e iu shtua edhe një komponente ardhësish të ikur prej Greqie, veçanërisht prej Moreje.”

Prof. Pëllumb Xhufit në studiimin Emigracioni shqiptar në Mesjetë – një vështrim tipologjik”, konfirmon, mes të tjerash, një lidhje mes migrimit shqiptar në Greqi dhe në Itali, në mesjetë, dhe institucionit të stratiotëve të Moresë. Ndërsa, sipas shkrimtarit dhe studiuesit të njohur Luan Rama, “Emri i stratiotëve vjen nga greqishtja “stratiotes” që do të thotë luftëtar, e përdorur nga shqiptarët e Moresë. Venecianët ata i quanin ata “stradioti”. Stratiotët u shfaqën në histori pas epokës së lavdishme të Skënderbeut. Ishte koha kur hordhitë osmane filluan të dyndeshin drejt Ballkanit perëndimor për të dalë në Adriatik dhe për të shkuar gjer ne brigjet veriore të Mesdheut”

Vjersha “Këngë e përshpirtshme”, në original:

Gjithëve u thërres, kush do ndëljesë

Të mirë të krështē, bura e grā

Mbë fjalët të Tinëzot të shihi meshë,

Se s’ishtë njerī nesh çë mkatë s’kā

E lum kush e kujton se kā të vdesë

E mentë bashkë mbë tënëzonë i kā

Se Krishti ndë parrajsit i bën pjesë

E bën për bīr të tij e për vëllā

Vargjet përshtatur në gjuhën e sotme shqipe:

Të gjithëve ju thërres, kush do ndjesë,

Të krishterë të mirë, burra e gra,

me fjalë të Tënzot të shihni Meshë,

se s’është njeri prej nesh që mëkate s’ka.

E lum kush kujton se do të vdesë.

E mendtë bashkë në Tënzonë i ka,

se Krishti në parajsë atij i bën pjesë,

e bën për bir të tij e për vëlla”.

Rafaela Prifti/

Instrumentet frymërore e aerofonike shoqëruar me daulle e tupanë të ritmeve ballkanase kumbuan fort në fundjavën e 16-17 janarit në Golden Festival NYC (Festivali i Artë) 2026 në Astoria. Për mbi 10 orë, gjatë dy netëve, katër sallat e Astoria World Manor buçitën nga muzika dhe vallet e rreth 50 orkestrave, ansambleve dhe bandave muzikore nga mbarë Ballkani e përtej deri në malet e Kaukazit dhe stepat euroaziatike.

Golden Festival, që këtë vit feston 40 vjetorin, është arena më e madhe gjithëpërfshirëse e muzikës zanore, instrumentale dhe valleve nga Ballkani. Pas pandemisë, Festivali ka ardhur në Astoria, lagje e njohur si “mini-Ballkan” për shkak të pranisë numerike të komuniteteve greke, shqiptare, serbe dhe boshnjake.

Natën e 17 janarit kompozitori dhe fizarmonicisti fenomenal Raif Hyseni dhe Merita Halili, “bilbili i Shqipërisë së Mesme” me orkestrën dhe këngëtarët e ansamblit të MSU prezantuan muzikën shqiptare në Festival. Salloni i ballove (Ballroom) për gjysmë ore u ngrit peshë prej tingujve të fizarmonikës së Raifit.

Grupi i tyre ka fituar adhurues qysh në shfaqjen e parë në vitin 1997. Pas një ndërprerje, për shkak të luftës së Kosovës dhe, një shkëputje të dytë, për arsye të angazhimeve profesionale, ata kanë qenë pjesëmarrës të rregullt të festivalit, ku herë pas here janë paraqitur me muzikantë shqiptarë. “Ky është viti i 12-të nga koha e hapjes së Katedrës së Parë për Muzikë Shqiptare në Amerikë,” thotë Raif Hyseni me krenari. “Ne kemi prezentu muzikën shqiptare me studentët e Montclair State University (MSU), në Montclair, NJ , në Festivalin Shqiptar, dhe në Golden Festival. Për ne është krenari dhe kënaqësi që prezantojmë muzikën shqiptare në nivel shumë profesional,” pohon themeluesi i MSU Albanian-Balkan Ensemble.

Hareja e Festivalit të Artë Golden Festival NYC 2026 arriti kulmin me programin e Raif Hyseni, Merita Halili dhe ansamblit MSU, nga më të kërkuarit e grupeve muzikore shqiptare në Amerikë. Muzikanti Raif Hyseni solli aranxhime krijuese dhe autentike nga Balkani dhe Shqipëria, ndërsa zëri i kulluar i Merita Halilit, pasur nga tre duete me Eva Primack u shoqëruan edhe nga publiku.

Netët e muzikës tradicionale ballkanike të Golden Festival i përngjajnë një dasme masive të popujve dhe kulturave të gadishullit të Evropës Juglindore. Gazeta New York Times (Nju Jork Tajms) dhe publikime të tjera kanë vlerësuar ndikimin kulturor të Festivalit, që sjell “nën një kulm” grupe të ardhura nga afër e larg, nga Texas si Texas University Balkan Ensemble (grup bullgar) në Filadelfia si West Philadelphia Orchestra. Gjatë pushimeve në program, pjesëmarrësit, disa me kostume popullore, disa me jelek temini, disa me foshnje në duar, të tjerë që e kanë Festivalin vendtakimn e tyre vjetor, shijonin edhe gatimet tradicionale tek charshiya (marketi) si edhe specialitete vendase krahas punimeve artizanale me dizenjo dhe stile të spikatura.

Festivali lindi në vitin 1986 si një nismë e dëshirë e instrumentistëve të apasinouar pas muzikës ballkanike për tu mbledhur dhe luajtur bashkë në Nju Jork. Nisma e dalë nga një kamp muzikor u rrit duke përfshirë çdo vit grupe dhe ansamble të muzikës ballkanase. Lane Harris, trumpetist amerikan, është pjesë e Festivalit për 39 vjet rresht Vëllai i tij, Drew Harris është nga themeluesit e kësaj maratone festive të të gjitha moshave. Muzikantët, këngëtarët, valltarët dhe personeli japin kohën dhe kontributin e tyre krejt vullnetarisht.

Festivali i Artë mund të quhet me të vërtetë Woodstock-u i muzikës së Ballkanit.

Dr. Afrim Shabani/

Kur flasim për muzikën, zakonisht themi se ajo na pëlqen, na qetëson, na emocionon. Këto janë përgjigje të vërteta, por jo të mjaftueshme. Si pedagog, unë do të doja t’ju ftoja të ndalemi një hap më thellë dhe të pyesim: çfarë është në të vërtetë muzika që na jep kaq shumë kënaqësi, dhe çfarë kërkon ajo nga ne si dëgjues?

Së pari, duhet ta kuptojmë një gjë themelore: dëgjimi muzikor nuk është një akt pasiv. Kur ne dëgjojmë muzikë, truri ynë nuk është në pushim. Përkundrazi, ai është jashtëzakonisht aktiv. Ai parashikon se çfarë do të vijë më pas, krahason atë që dëgjon me atë që ka dëgjuar më parë, dhe reagon kur pritshmëritë tona përmbushen ose thyhen. Pikërisht këtu lind kënaqësia muzikore: në këtë lojë të vazhdueshme mes pritjes dhe realizimit.

Tani, le të mendojmë për mënyrën se si dëgjojmë sot. Shumica prej nesh dëgjojmë muzikë ndërsa bëjmë diçka tjetër. Drejtojmë makinën, punojmë, shfletojmë telefonin. Muzika bëhet sfond. Dhe unë nuk po them se kjo është gabim. Por duhet të jemi të vetëdijshëm për një gjë: muzika, si art, nuk është krijuar për të qenë sfond. Ajo është art i kohës. Ajo kërkon vëmendjen tonë, sepse ekziston vetëm sa kohë ne jemi të gatshëm ta ndjekim.

Këtu hyn koncepti i dëgjimit të edukuar. Të dëgjosh në mënyrë të edukuar do të thotë të mësosh të ndjekësh rrjedhën e muzikës, të dallosh momentet që kthehen, të vëresh kontrastet, të kuptosh se si një ide muzikore zhvillohet dhe transformohet. Nuk ka nevojë të jeni muzikant për këtë. Duhet vetëm të jeni të pranishëm mendërisht. Dëgjimi i vëmendshëm është, në thelb, një formë disipline intelektuale.

Një nga mjetet më të fuqishme që kemi për ta zhvilluar këtë aftësi është dëgjimi i përsëritur. Mendoni për një vepër që e doni. Herën e parë ju prek emocionalisht. Herën e dytë filloni të vini re detaje. Herën e tretë, filloni ta kuptoni strukturën e saj. Çdo dëgjim i ri nuk është përsëritje; është thellim. Muzika nuk shteron, sepse vetë dëgjuesi ndryshon.

Le të ndalemi pak edhe te interpretimi. Shpesh mendojmë se ekziston një version “i saktë” i një vepre muzikore. Në realitet, çdo interpretim është një lexim i ri. Ndryshimet e vogla në tempo, në dinamikë, në theksim, nuk janë gabime, por mënyra përmes të cilave muzika merr frymë. Prandaj, koncerti i gjallë ka një fuqi të veçantë. Ai na kujton se muzika është një akt komunikimi njerëzor, jo një objekt i ngrirë në letër.

Dhe tani, le të kthehemi tek pyetja fillestare: pse ka rëndësi e gjithë kjo? Sepse mënyra se si dëgjojmë muzikë reflekton mënyrën se si dëgjojmë botën. Të mësosh të dëgjosh me përqendrim është të mësosh të jetosh me më shumë vetëdije. Në një epokë të shpërqendrimit të vazhdueshëm, dëgjimi i vëmendshëm është një akt kulture, madje do të thosha, një akt formimi shpirtëror.

Në fund të fundit, muzika nuk na kërkon asgjë më shumë sesa praninë tonë. Por ajo na shpërblen me diçka shumë më të madhe: me thellim të ndjeshmërisë, me qartësi mendimi dhe me një ndjenjë më të fortë të asaj që do të thotë të jesh njeri.