Rafaela Prifti/

Takimi spontan me çelistin e mirënjohur me origjinë nga Korça, Edison (Edi) Pashko pas koncertit të Filarmonisës së Vjenës në Carnegie Hall ishte një moment personal por jo vetjak. Gjatë dy orëve të programit në sallë ishim përqendruar tek sektori i violave dhe violinçelave duke ndjekur me vëmendje artistin shqiptar. Edi, siç e thërrasin shkurt, është solist në violinçel në Evropë e Azi, dhe pjesëtar i një prej filarmonive më prestigjioze të botës.

Burrë rreth të 50 dhjetave me flokë të zinj dhe mjekër, që kanë nisur të shtrojnë pak bardhësi, Edisoni ka sy të qeshur dhe të butë dhe sapo flet dallohet që e ka ruajtur të pastër të folurën e vendlindjes së tij, Korçës. Me të shkëmbyer fjalët e para, i thamë se “jemi tanët” edhe për nga afërsia e të folmes mes Kolonjës dhe Korçës. Ai rrezaton mirësi dhe thjeshtësi, cilësi të një artisti pa komplekse dhe të një mjeshtri të artit të tij, që përçohet në skenë.

Tek dalja anësore pas koncertit, aty ku zakonisht artistët takohen dhe urohen nga miq e të njohur, prezantimi dhe urimi shqip hapi menjëherë portat e bisedës:

“Po prisnim të takonim këtë vit sepse vjet nuk na eci.”

“Ashtu? Sa vite keni në Amerikë?

“Që nga vitet 90′. Edhe unë aq vite kam në Vienë.”

“Do vijë violinisti Shkelzeni Doli në turneun e arshshëm?”

“Sapo ishim bashkë me Filarmoninë në Azi. Ai nuk erdhi në këtë pjesë të turneut.”

“Në cilat shtete vazhdon tani programi juaj?”

“Washington DC, Boston, Florida.”

“Do kënaqeni atje me mot të ngrohtë.”

Edi Pashko është anëtar i përhershëm i Filarmonisë së Vjenës që nga viti 2013. Programi koncertal në Carnegie Hall, Nju Jork është pjesë e turneut amerikan të përvitshëm të Filarmonisë vjeneze.

Koncerti i së dielës me kryevepra nga kompozitorët Richard Strauss dhe Jean Sibelius, nën drejtimin e dirigjentit nga Latvia Andris Nelsons, konfirmon se suksesi është fryt i një pune titanike dhe një përkushtimi madhor nga artist si Edison Pashko. Përshëndetja erdhi bashkë me një ide për tu parë në Vjenë, që, padyshim do jetësonte një dëshirë shumë-shumë vjeçare për të qenë në Koncertin e Filarmorinisë së Vjenës të vitit te ri në Sallonin e Artë në Musikverein.

Në sfondin e lidhjes trefishe Korçë-Vjenë-Nju Jork ishte krejt e natyrshme të ndieje jehonën e këngëve qytetare korçare të influencuara nga valsi dhe opereta vjeneze, traditën 30 vjeçare të koncerteve të fundivitit Salute to Vienna, krijuar sipas modelit të Musikverein në Nju Jork dhe premierën e Orkestrës Simfonike të Korçës me program të stilit vjenez në fund të dhjetori 2025. Përjetime të tilla, në takimin me artistin shqiptar përcollën fuqinë e muzikës për të krijuar lidhje të menjëhershme dhe për të falur emocione të forta shpirtërore.

Mihal Ciko

Gazetar/

Plisi i bardhë, i njohur në traditën shqiptare edhe me emrin qeleshe, përfaqëson një nga elementët më të veçantë dhe më të qëndrueshëm të kulturës materiale dhe identitare të shqiptarëve. Ai nuk është thjesht një pjesë e veshjes tradicionale, por një simbol i trashëgimisë historike dhe i vazhdimësisë kulturore të një populli që ka ruajtur shumë elementë të kulturës së tij përmes shekujve. Në historinë e veshjes në Ballkan, plisi është një ndër objektet që dëshmon për një traditë shumë të hershme të përdorimit të mbulesave të kokës prej leshi, një traditë që lidhet me mënyrën e jetesës së popullsive blegtorale të rajonit dhe me kulturën e tyre materiale.

Në studimet mbi historinë e veshjes në botën e lashtë, shpesh përmendet mbulesa e kokës e quajtur pileus, një kapelë prej leshi që përdorej gjerësisht në rajonin e Mesdheut dhe në botën greko-romake. Forma dhe materiali i pileus-it paraqesin ngjashmëri të dukshme me plisin shqiptar. Në shumë reliefe dhe paraqitje artistike të antikitetit, figura të ndryshme historike dhe mitologjike shfaqen me një mbulesë koke të bardhë prej leshi, e cila në aspektin formal është shumë e ngjashme me plisin. Këto paraqitje sugjerojnë se përdorimi i këtij lloji mbulese ishte një praktikë e përhapur në rajonin e Ballkanit dhe të Egjeut që në periudhat e lashta.

Në disa interpretime historike dhe antropologjike, kjo traditë lidhet me kulturat parahelenike të rajonit, të cilat në literaturën e autorëve antikë përmenden shpesh me emrin pellazgë. Autorë të lashtë si Herodoti, Straboni dhe Thukididi përmendin praninë e pellazgëve në shumë pjesë të Ballkanit dhe të Egjeut para konsolidimit të qytetërimit helen. Edhe pse identiteti i saktë i këtyre popullsive mbetet objekt debatesh në historiografinë moderne, është e qartë se në rajon kanë ekzistuar kultura të zhvilluara para greke që kanë ndikuar në formimin e traditave të mëvonshme. Në këtë kontekst, disa studiues shqiptarë e konsiderojnë plisin si një element që mund të ketë rrënjë në këto tradita të hershme kulturore.

Në periudhën ilire, dëshmitë historike dhe arkeologjike tregojnë për një kulturë të zhvilluar të veshjes dhe të përdorimit të materialeve natyrore si leshi dhe lëkura. Ilirët, të cilët përbënin një nga popullsitë kryesore të Ballkanit perëndimor në antikitet, kishin një ekonomi të bazuar në blegtori dhe në përdorimin e produkteve të saj. Leshi i deles ishte një nga materialet më të rëndësishme për prodhimin e veshjeve dhe të objekteve të tjera të përditshme. Në këtë kuptim, përdorimi i mbulesave të kokës prej leshi ishte një element i natyrshëm i kulturës së tyre materiale.

Shumë studiues të historisë shqiptare e shohin vazhdimësinë e disa elementeve të kulturës ilire në traditat e mëvonshme arbërore dhe shqiptare. Edhe pse procesi i transformimit kulturor në Ballkan gjatë mesjetës ishte kompleks, disa elementë të kulturës materiale duket se kanë mbijetuar në formë të traditave popullore. Plisi i bardhë është një nga këta elementë që duket se ka ruajtur një vazhdimësi të gjatë historike.

Në periudhën mesjetare dhe në epokën osmane, plisi u bë një element i rëndësishëm i identitetit të shqiptarëve. Udhëtarë dhe kronikanë të huaj që vizituan trojet shqiptare shpesh përshkruajnë shqiptarët si një popull që dallohej nga mbulesa e bardhë e kokës. Në shumë ilustrime dhe gravura të shekujve XVIII dhe XIX, shqiptarët paraqiten me kostume tradicionale në të cilat plisi është një element qendror. Kjo tregon se ai ishte një simbol i njohur i identitetit të tyre edhe në sytë e vëzhguesve të huaj.

Përveç funksionit të tij praktik, plisi ka pasur edhe një dimension të rëndësishëm simbolik. Në kulturën shqiptare, ngjyra e bardhë lidhet shpesh me pastërtinë, nderin dhe dinjitetin. Për këtë arsye plisi nuk ishte vetëm një pjesë e veshjes, por edhe një shenjë e respektit dhe e identitetit personal. Në shumë zona shqiptare, një burrë konsiderohej i plotë në paraqitjen e tij tradicionale vetëm kur mbante plisin në kokë.

Një aspekt tjetër i rëndësishëm i kësaj tradite është mjeshtëria artizanale e prodhimit të plisit. Procesi i krijimit të tij kërkon njohuri të veçanta për përpunimin e leshit dhe për formimin e strukturës karakteristike të qeleshes. Ky proces përfshin pastrimin e leshit, ngjeshjen e tij përmes teknikave tradicionale dhe formësimin e kapelës në mënyrë që të ruajë qëndrueshmërinë dhe formën e saj. Për shumë shekuj, ky zanat është transmetuar nga një brez tek tjetri dhe ka qenë pjesë e rëndësishme e ekonomisë tradicionale të disa komuniteteve shqiptare.

Megjithatë, në kohët moderne, përdorimi i plisit në jetën e përditshme është zvogëluar ndjeshëm. Ndryshimet në mënyrën e jetesës, urbanizimi dhe ndikimi i kulturës globale kanë bërë që shumë elementë të veshjes tradicionale të humbasin funksionin e tyre të përditshëm. Si rezultat, plisi sot përdoret kryesisht në kontekste ceremoniale, në aktivitete folklorike dhe në manifestime kulturore që synojnë ruajtjen e traditave.

Kjo situatë ka nxitur shqetësime për ruajtjen e kësaj tradite. Nëse zanati i prodhimit të plisit dhe përdorimi i tij në kontekstin kulturor nuk mbështeten nga institucionet kulturore dhe akademike, ekziston rreziku që kjo traditë të zbehet gradualisht dhe të mbetet vetëm një element simbolik i së kaluarës. Për këtë arsye, shumë studiues dhe aktivistë të trashëgimisë kulturore kanë propozuar që plisi i bardhë të njihet si një element i rëndësishëm i trashëgimisë kulturore shqiptare dhe të mbrohet në mënyrë institucionale.

Një nga mënyrat më efektive për ruajtjen e kësaj tradite do të ishte përfshirja e saj në listën e trashëgimisë kulturore jomateriale të UNESCO-s. Një njohje e tillë do të kontribuonte në ruajtjen e zanatit tradicional të prodhimit të plisit, në promovimin e kulturës shqiptare në nivel ndërkombëtar dhe në rritjen e ndërgjegjësimit për rëndësinë historike dhe simbolike të këtij objekti. Përfshirja në këtë listë do të krijonte gjithashtu mundësi për programe edukative, projekte kërkimore dhe iniciativa kulturore që synojnë ruajtjen dhe transmetimin e kësaj tradite tek brezat e rinj.

Në këtë mënyrë, plisi i bardhë mund të shihet jo vetëm si një element i veshjes tradicionale, por si një simbol i vazhdimësisë historike dhe kulturore të shqiptarëve. Ai përfaqëson një lidhje të gjallë mes së kaluarës dhe së tashmes dhe një dëshmi të qëndrueshmërisë së identitetit kulturor shqiptar në një rajon që ka përjetuar ndryshime të shumta historike. Ruajtja dhe promovimi i këtij simboli përbën një detyrë të rëndësishme për institucionet kulturore, për komunitetin akademik dhe për shoqërinë shqiptare në tërësi.

Shoqata Malësia e Madhe – NY ka kënaqësinë t’ju ftojë më 8 Mars, ora 7:00 PM, në restorantin Ciao, në Eastchester, në një mbrëmje të veçantë kulturore me shfaqjen e filmit dokumentar:

“Narhelmi – Fshati piktoresk i bashkëjetesës”

Nga autori Mark Pashku Lucgjonaj

Ky dokumentar na rikthen te rrënjët, te vlerat njerëzore dhe te bashkëjetesa që na ka mbajtur gjithmonë të fort. Një histori që prek shpirtin, zgjon kujtime dhe na bashkon përmes kulturës, historisë dhe identitetit tonë.

Hyrja: $80

(përfshin ushqim dhe pije)

Ejani ta ndajmë së bashku këtë mbrëmje plot emocion, reflektim dhe krenari.

Të gjithë jeni të mirëseardhur!

Nga Rafael Floqi/

Në historinë e diasporës shqiptare në Shtetet e Bashkuara, figura e Nexhmije Zaimit përbën një ndër kapitujt më të rëndësishëm të ndërgjegjes identitare shqiptare në shekullin XX. Ajo nuk ishte thjesht një autore e hershme, as vetëm një gazetare me karrierë ndërkombëtare; ajo ishte një figurë që e jetoi identitetin si proces të vazhdueshëm negociimi midis traditës dhe modernitetit, midis Shqipërisë dhe Amerikës, midis rebelimit personal dhe përgjegjësisë kombëtare.

Nexhmije Zaimi (lindur në Libohovë ose Prevezë, rreth majit 1914–1917; vdiq në Santa Barbara, Kaliforni, më 18 prill 2003) ishte autore dhe gazetare shqiptare, e njohur si autorja e autobiografisë së parë të shkruar nga një grua shqiptare, Daughter of the Eagle: The Story of an Albanian Girl, botuar në vitin 1937 në anglisht. Por ky fakt, sado i rëndësishëm, është vetëm pika e nisjes së një jete që do të shndërrohej në simbol të përfaqësimit shqiptar në botën perëndimore.

REBELIMI SI AKT THEMELUES

Një nga episodet më të njohura të jetës së saj ka fuqinë e një alegorie: kur ishte rreth dymbëdhjetë vjeç e gjysmë, babai i saj i dorëzoi përcen që duhej të mbante sa herë dilte nga shtëpia. Pa polemikë, pa britma, ajo hapi dritaren dhe e hodhi atë mbi çatinë e fqinjit. Ai qëndroi atje për disa ditë, si një flamur i heshtur rebelimi.

Babai i saj e quajti “dhi të egër”. Por pikërisht kjo “dhi e egër” do të bëhej një nga zërat më të fortë të identitetit shqiptar në diasporë.Ky akt nuk ishte thjesht refuzim i një rrobe. Ishte refuzim i një roli të imponuar. Në Shqipërinë e viteve ’20–’30, ku mentaliteti patriarkal dhe trashëgimia orientale ende strukturonin jetën familjare, një vajzë që kundërshtonte simbolikisht mbulesën po sfidonte një sistem të tërë pritshmërish.

Megjithatë, ky rebelim nuk ishte revolucion i dhunshëm kundër kulturës së saj. Ai ishte një akt individual që do të shndërrohej në një proces të gjatë reflektimi mbi traditën. Nexhmija nuk e urrente Shqipërinë e saj; ajo donte ta transformonte nga brenda.

ARSIMI SI ÇLIRIM DHE IKJA DREJT AMERIKËS

E lindur në një familje me rrënjë në administratën osmane, Nexhmija u rrit në Libohovë dhe më pas në Tiranë. Ishte ndër vajzat e para që ndoqi shkollë të mesme në një institucion të drejtuar nga misionarë amerikanë. Ky kontakt me arsimin perëndimor krijoi një horizont të ri mendimi.

Familja e saj tradicionale tentoi ta martonte në moshën 16-vjeçare. Martesa u krye, por ajo refuzoi të jetonte me burrin. Pas vdekjes së nënës, me ndihmën e Jesse Munger dhe rrjetit protestant që e kishte njohur gjatë shkollimit, në vitin 1937 u largua për në SHBA.

Ky largim ishte akt i dyfishtë: shpëtim personal dhe projekt intelektual. Ajo u bë gruaja e parë shqiptare që arriti të arsimohej në Wellesley College. Më pas u diplomua në gazetari në Universitetin Columbia në New York.

Në këtë pikë, rebelimi i vajzës që hodhi velin nga dritarja shndërrohet në një projekt të artikuluar: ndërtimin e një identiteti që bashkon rrënjët shqiptare me modernitetin perëndimor.

“DAUGHTER OF THE EAGLE”: AUTOBIOGRAFIA SI AKT POLITIK

Në vitin 1937 botohet libri i saj Daughter of the Eagle. Libri u bë një nga më të shiturit në SHBA në vitin 1938. Për herë të parë, një grua shqiptare rrëfente jetën e saj në gjuhën angleze për publikun amerikan.

Ky tekst ishte më shumë se rrëfim personal. Ai ishte akt politik dhe kulturor. Në një kohë kur Ballkani përshkruhej shpesh si hapësirë ekzotike, e prapambetur dhe e paqytetëruar, Nexhmija ofroi një perspektivë të brendshme. Ajo përshkroi ritualet, dasmat, ndarjen gjinore, strukturën familjare, por me ndjeshmëri dhe nuancë.

Ajo kritikoi martesat e detyruara, por nuk e demonizoi familjen. Ajo përshkroi patriarkatin, por pa përçmim. Ajo ruajti dinjitetin e kulturës së saj duke mos lejuar që ajo të reduktohej në stereotip oriental.

Autobiografia e saj është një formë e hershme e vetëdijes feministe shqiptare, por jo e importuar si ideologji e gatshme. Është një feminizëm që lind nga përvoja personale, nga nevoja për arsimim dhe liri, jo nga refuzimi total i traditës.

MARTESA, DIVORCI DHE AUTONOMIA PERSONALE

Gjatë studimeve në Columbia, ajo u martua me Henry M. Margolis. Nga kjo martesë lindi djali i saj, Eric Skënderbeg Margolis, që do të bëhej gazetar i njohur. Martesa përfundoi me divorc në fillim të viteve 1950.

Edhe në jetën personale, Nexhmija tregoi se autonomia ishte vlerë e panegociueshme. Ajo nuk e sakrifikoi identitetin e saj për stabilitet formal. Në një epokë kur divorci ishte tabu, sidomos për gra me prejardhje emigrante, ajo zgjodhi lirinë.

KARRIERA NDËRKOMBËTARE: GAZETARIA SI MISION

Karriera e saj përfshiu punë në “Zëri i Amerikës”, CNN, “Evropa e Lirë” dhe në Zyrën e Shërbimeve Strategjike (OSS), paraardhëse e CIA-s. Gjatë Luftës së Dytë Botërore ajo kontribuoi në OSS, duke dëshmuar besimin institucional ndaj saj.

Nga viti 1950 deri në vitin 1954, ajo raportoi nga Palestina, Pakistani, Jordania, Libani, Egjipti, Siria dhe vende të tjera arabe. Intervistoi mbretin Hussein të Jordanisë dhe Gamal Abdel Nasserin e Egjiptit. Në një episod simbolik, mbreti Hussein i prezantoi rojet e tij shqiptare dhe theksoi besnikërinë e tyre. Ishte moment afirmimi ndërkombëtar i identitetit shqiptar. Nexhmija nuk ishte vetëm reportere; ajo ishte diplomate kulturore e paemëruar.

ANGAZHIMI KOMBËTAR DHE “VATRA”

Pas Luftës së Dytë Botërore, ajo ndihmoi refugjatët shqiptarë në Itali në kuadër të Kryqit të Kuq, për çka u nderua nga autoritetet italiane. Nga viti 1950 deri në vitin 1980 mbajti role drejtuese në organizata shqiptaro-amerikane, sidomos në “Vatra”. Ajo bashkëpunoi me figura si Fan Noli, Faik Konica dhe Abaz Kupi. Denonconte regjimin komunist shqiptar në median amerikane dhe sensibilizonte opinionin ndërkombëtar për gjendjen në Shqipëri. Këtu shfaqet dimensioni i saj politik: identiteti si përgjegjësi morale.

SHPALLJA “NON GRATA”: ÇMIMI I ZËRIT TË LIRË

Një nga episodet më domethënëse të jetës së saj ndodhi në vitin 1986. Gjatë një vizite në Shqipëri, Nexhmije Zaimi u shpall “persona non grata” nga autoritetet komuniste dhe u detyrua të largohej nga vendi. Ky akt kishte domethënie të thellë simbolike. Regjimi që pretendonte të fliste në emër të popullit shqiptar refuzoi hyrjen e një gruaje që kishte promovuar Shqipërinë me dinjitet në skenën ndërkombëtare.

Shpallja “non grata” ishte, në thelb, një pranim indirekt i fuqisë së saj. Regjimi e konsideronte të rrezikshme sepse ajo përfaqësonte një narrativë alternative: Shqipërinë e lirë, kritike, demokratike. Në vend që ta thyejë, ky episod e konfirmoi identitetin e saj si zë i pavarur. Ajo mbeti shqiptare edhe kur shteti shqiptar e refuzoi.

SËMUNDJA DHE VAZHDIMËSIA MORALE

Në vitet 1980 ajo u verbua për shkak të glaukomës. Por edhe pa shikim, ajo vazhdoi të ndihmonte bashkatdhetarët me përkthime në gjyqe dhe asistencë praktike.Ky dimension human e përmbyll figurën e saj: identiteti si shërbim, jo si ambicie personale.

Ajo u dekorua nga “American Legion”, mori titullin “Komandante e Kryqit të Kuq të Italisë” dhe “Medaljen e Mirënjohjes” nga presidenti Franklin D. Roosevelt.

Më 8 Mars 2012, Presidenti i Shqipërisë, Z. Bamir Topi, e dekoroi Nexhmie Zaimin me Urdhrin “Nënë Tereza”, duke vlerësuar: “Një nga shembujt më të ndritshëm në të gjithë rrugën e vështirë të emancipimit të gruas shqiptare, e cila u ngrit mbi mentalitetin e shoqërisë patriarkale dhe u bë një aktiviste e shquar shoqërore dhe një profesioniste e shquar në fushën e gazetarisë.” Por më e rëndësishme se medaljet ishte fakti se ajo u bë model për diasporën shqiptare: integrim pa asimilim, kritikë pa urrejtje, përfaqësim pa folklorizim.

IDENTITETI SI PROCES I PËRHERSHËM

Figura e Nexhmije Zaimit mishëron subjektin diasporik modern:shqiptare myslimane në origjinë,feministe në embrion,gazetare amerikane,   aktiviste kombëtare,humaniste ndërkombëtare.

Identiteti i saj nuk ishte i ngrirë. Ai ishte proces i vazhdueshëm negocimi midis kujtesës dhe së ardhmes.Në një botë globalizimi, ku identitetet shpesh reduktohen në slogane folklorike, Nexhmije Zaimi ofron një paradigmë të thellë: përfaqësim me dinjitet, integrim me vetëdije dhe kritikë me dashuri.Nexhmije Zaimi ishte një zë i fortë në SHBA kundër regjimit komunist të Shqipërisë. Shtëpia e saj në Manhatan ishte vazhdimisht e mbushur me gazetarë, artistë, shkrimtarë, diplomatë, staf të OKB-së dhe vizitorë nga Evropa dhe Lindja e Mesme. Për shkak të fillimit të verbërisë, Nexhmije Zaimi u largua me dëshirë nga Nju Jorku në vitet 1980 dhe u vendos në një komunitet pensionistësh në Santa Barbara, Kaliforni. Në fund të viteve të 80-ta, ajo u kujdes për tre fëmijë nga Kosova të cilët u plagosën rëndë në një aksident ajror të NATO-s.

Zonja Zaimi vazhdoi të shkruante librin e saj të dytë deri në vdekjen e saj. Duke qëndruar krenare dhe sfiduese deri në fund, në vitin 2003, trupi i saj u dorëzua përfundimisht. Lidhjet e Nexhmijes me familjen e saj në Tiranë kanë qenë gjithmonë shumë të ngushta. Ajo nuk i takoi për dekada, por kujtesa e saj për Shqipërinë dhe dashuria për familjen mbetën gjithmonë shumë të forta. Ajo vuante vazhdimisht nga frika se familjarët e saj do të arrestoheshin dhe torturoheshin, apo edhe vriteshin nga sigurimi i shtetit, veçanërisht kur ajo u bë e famshme në çështjet politike shqiptare në SHBA.

NJË URË QË NUK U SHEMB

Nexhmije Zaimi ndërroi jetë më 18 prill 2003 në Santa Barbara, në moshën 90-vjeçare. Por jeta e saj mbetet dëshmi se migracioni nuk është vetëm lëvizje trupash; është lëvizje kuptimesh.

 Biri i saj i vetëm Eric Skënderbeg Margolis  e kujton “Nexhmija ishte shumë e kulturuar; ajo e donte muzikën klasike, operën dhe teatrin. Ajo më ushqeu me të njëjtën dashuri për muzikën dhe më vonë më regjistroi në një shkollë muzike. Edhe në të nëntëdhjetat e saj, nëna ime ishte plot energji dhe pasion. ‘Unë jam një vajzë e re, brenda trupit të një gruaje të moshuar’, thoshte ajo. Mendja e saj mbeti po aq e mprehtë sa në rininë e saj. Ajo gjithmonë kishte shpirt luftarak. U zhgënjye që unë nuk u martova dhe nuk pata fëmijë. I thyhej zemra që shqiptarët nuk punonin së bashku për kombin e tyre.

Ajo e donte Nju Jorkun me pasion; megjithëse ditët e fundit i kaloi në Santa Barbara, Kaliforni, e konsideronte veten njujorkeze. Ajo mbrojti Shqipërinë, Kosovën dhe shtetet arabe deri në ditën që vdiq. Dhe vdiq vetëm sepse trupi i saj i dobësuar u dorëzua.‘Zemra e saj, zemra e saj shqiptare, ishte po aq e fortë sa e një vajze të re’, thoshte mjeku…”

Ajo u rebelua kundër një perçe. U largua nga një martesë e imponuar. U diplomua në universitetet më të mira amerikane. Shkroi autobiografinë e parë të një gruaje shqiptare. Intervistoi mbretër dhe presidentë. Ndihmoi refugjatë. U shpall “non grata” nga regjimi komunist. U verbua, por nuk u dorëzua.

Në fund, ajo mbetet figurë identitare, një urë midis Shqipërisë së djeshme dhe diasporës së sotme, midis traditës dhe modernitetit, midis rebelimit dhe përgjegjësisë.Dhe ndoshta epiteti që babai i saj i dha – “dhi e egër” – mbetet përkufizimi më i saktë i lirisë së saj.

Rilindësi, studiuesi i trashëgimisë kulturore të arbëreshëve, gazetari, poeti, publicisti, filologu e mësuesi, themeluesi i letërsisë arbëreshe Jeronim de Rada ndërroi jetë më 28 shkurt të vitit 1903.

Jeronim de Rada lindi më 19 nëntor 1814 në fshatin e vogël dhe piktoresk Maki në Kalabri. Në Napolin e vitit 1834, De Rada, një i ri rreth të 20-tave që studionte drejtësi, e ndiente nga larg Shqipërinë. Në mësimet e para që mori në kolegjin e Shën Adrianit të Shën Mitër Koronës apo leximet e para shqip, ai e ndiente veten më shumë të lidhur me të shkuarën kombëtare shqiptare.

De Rada ishte nismëtari i letërsisë moderne shqiptare. “Botimi i Këngëve të Milosaos” në vitin 1836, jo vetëm që shënoi fillimin e një faze të re në letërsinë shqipe, por i hapi shtegun europianizmit që do të karakterizojë veprat e autorëve të mëvonshëm.

Në vitet 1847-1848, De Rada botoi “Rrëfimet e arbrit”, që përmblidhte katër novela në vargje, ku ideja patriotike shprehej me lirizëm të theksuar. Në drejtimin e kësaj figure qendrore të periudhës së Rilindjes u botua në Napoli gazeta e parë në historinë e shtypit shqiptar, “L’albanese d’Italia”. Ai ngriti përmes penës së tij çështjen shqiptare.

Nga viti 1861, De Rada nisi një fazë e re, ku shfaqet si një nga figurat më në zë të Rilindjes Kombëtare të shqiptarëve. Pas traktatit “Parimet e estetikës” (Principii di estetica, 1861) ai botoi veprat “Lashtësia e kombit shqiptar” (“Antichità della nazione albanase”, 1864) dhe “Rapsodi të një poeme arbëreshe” (“Rapsodie d’un poema albanese”, 1866), që luajtën një rol të rëndësishëm për propagandimin e çështjes kombëtare.

Në vitet 1890, De Rada përfundoi poemat “Skënderbeu i pafan” (që konsiderohet një nga veprat më të mira) dhe “Gjon Huniadi”.

Më 1878-n De Rada përkrahu Lidhjen Shqiptare të Prizrenit dhe ngriti zërin kundër gjymtimit tokësor të Shqipërisë. Ai i dha një ndihmesë të çmuar çështjes kombëtare me revistën “Flamuri Arbrit”, që e botoi në vitet 1883-1885.

De Rada është nga të parët studiues të strukturës gramatikore të shqipes. Në të dyja veprat gramatikore që hartoi (1870, 1894) vuri në dukje aspekte të patheksuara më parë nga dijetarë shqiptarë dhe albanologë dhe dukuri gjuhësore të pastudiuara ose të panjohura. Në veprat e tij gjuhësore jepen të dhëna me interes për të folmet arbëreshe. Bëri përpjekje të vijueshme për një alfabet të përbashkët të shqipes që të jepte një sistem sa më të plotë dhe të përshtatshëm për shqipen me karaktere latine.

Në veprimtarinë gjuhësore të De Radës duhet përmendur edhe organizimi i dy kongreseve gjuhësore të shqipes, i pari (1895) në Koriliano Kalabro të Provincës së Kozencës, i dyti (1897) në Lungro, provincë e Kalabrisë.

De Rada luajti një rol të madh në historinë e letërsisë shqiptare. Në Itali janë botuar tashmë mbi 10 vëllime të veprës së De Radës që përfshijnë jo vetëm krijimtarinë poetike, por edhe atë gjuhësore, politiko-filozofike, letërkëmbimin etj.

Studiuesi i veprës së tij akad. Matteo Mandalà shkruan se “De Rada ishte një idhull për të rinjtë e kohës. Nismëtar dhe organizues tubimesh shkencore dhe kulturore, nxitës botimesh që përndryshe do t’i kishim humbur, mbledhës i palodhur dhe studiues i këngëve popullore, De Rada ishte një vizionar i madh që arriti të parashikonte historinë e aspiratat e Shqipërisë si askush tjetër”.

www.akad.gov.al