Nga Naum Prifti/

Tregimi është frymëzuar nga ngjarje të vërteta të Luftës së Dytë Botërore. Masakra e Borovës në 6 Korrik
1943 është nga aktet më mizore të forcave gjermane mbi popullsinë civile të Shqipërisë, e cila në atë kohë ishte nën pushtimin e aleatit kryesor të Gjermanisë, Italisë. Komandanti i një formacioni gjerman që
kishte marr urdhër të zhvendosej më pranë bregdetit grek me qendër në Janinë e ndryshoi itinerarin e forcave në mënyrë që këtë zhvendosje ta bënte në rrugën automobilistike Kapshticë-Korçë-Kolonjë-
Leskovik-Janinë në tokat shqiptare. Tregimi i është kushtuar viktimave të barbarizmit gjerman në 1943 në Borovë të Korçës dhe popullsisë së terrorizuar nga mizoria e forcave ruse në Ukrainë në 2022.

As paralajmërimet e të afërmve dhe as komanda gjermane, nuk e ndalën hyrjen e Ligorit në fshatin
e zhuritur. Ai nuk e dinte nëse vajti atje ngaqë kishte merak të shikonte ç’kishte mbetur nga Borova, apo
nëse zotërohej nga një forcë e pakontrollueshme që e shtynte mes rrugëve me ushtarë e mes shtëpive të
djegura të kthyer në grumbuj me gurë që nxirrnin tym.
Ditën e masakrës ai kishte dalë nga fshati që në mëngjes për të ndërtuar një ballë në Novoselë. Kishte
marrë me vete si gjithmonë torbën me çekanin, mistrinë dhe plumçin. S’ka zanat në botë që të dojë më
pak vegla se zanati i muratorit, thoshte Ligori. Ai, me atë torbë në krahë, kishte punuar në Kolkidë, në të
dyja brigjet e bukura të Bosforit, në qytetet rreth Detit të Zi, e me së fundi pati kuturisur të kapërcente dhe Atlantikun e të provonte fatin në Amerikë. Për muratorin kudo jeta kishte qenë e rëndë. Çekani i tij kishte çokitur gurët e tri kontinenteve. Po Ligori me së fundi kishte gjetur një farë ngushëllimi. “Kështu e ka zanati ynë – thoshte duke fërkuar pëllëmbët pas shajakut të pantallonave. –Shko ku të duash, me gurët do hahesh dhe prej tyre do ta nxjerrësh bukën. Po a nxirret kollaj buka nga guri?”
Nga konakët e palarë të Stambollit, në brigjet me lagështirë të Odesës, në blozën e Detroitit, ku edhe
gëlbaza dilte e zezë, sikur gjoksi të ishte oxhak i vjetër, Ligori qe kthyer në fshatin e tij. Shtëpinë e kishte
ndërtuar në kodër pasi qe kthyer nga mërgimi. Pasdrekeve të veres i pëlqente të rrinte në oborr, pranë
vullajave të kopshtit të shtëpisë, dhe nën hijen e pemëve të shikonte njerëzit që reshperinin në rrugët e
të dyja mëhallave të fshatit si të ishte në një ballkon natyral. Mbi truallin e vjetër, ndërtoi një shtëpi të
vogël “ku të çlodhte kockat” në prag të pleqërisë. Për të, kjo ishte pasuria e vetme që do t’u linte fëmijëve.
Po të ishin të zotët, le të ndërtonin vetë një shtëpi më të mirë e më të bukur, u thoshte Ligori atyre.
Meqë tani në pleqëri i ishte rënduar dëgjimi njerëzia i kishin ngjitur nofkën “shurdhi”. Ligori s’u mbante
mëri dhe e pohonte vete; “Jam pak fodull nga veshët, prandaj thërrit, se s’të dëgjoj.”
“Kush ka punuar me muratorët, e di këtë të fshehtë te zanatit,” shpjegonte ai. Kur perona nuk hyn në
dërrasë e kur s’ke pranë as vaj, as dhjamë, atëherë e lyen pak me dyllë veshi që shërbente si një lloj
lubrifikanti.
Në pune e sipër atë pasdite korriku vuri re një shtëllungë të dendur tymi mbi fshatin e tij.
“Ç’të jetë ky zjarr?” pyeti veten dhe i mbeti çekani në dorë, ndërsa dorën tjeter e vendosi si strehë dhe u
mundua të dallonte se në ç’lagje kishte rënë.
“Me siguri fëmijët po djegin kashtën e mbetur të plevicave. A mos është shën Pjetri, pyeti veten i hutuar.
Dhe aty për aty u qartësua. Ç’them kështu? Shën Pjetri qe para një jave. Po kushedi mund të kenë gjetur
mbeturina në ndonjë cep dhe i kanë ndezur.” Kishte mbetur si zakon qysh në kohët e lashta që t’i
pastronin plevicat në fund të qershorit apo fillim të korrikut, që të digjnin kashtën e bykun që kishte
tepruar nga viti i kaluar para se të futnin hajen e re. Këto zjarre kishin emrin e tyre të veçantë. I quanin
“triko” dhe qenë gëzimi i fëmijëve. Ata mblidheshin nëpër sheshet ose lëmenjtë e fshatit, ndiznin zjarre
dhe hidheshin gjithë gaz të kapërcenin mbi flakët e larta. Sipas një besimi të lashtë, kush kapërcente mbi
trikot, digjte edhe pleshtat që kishin mbetur nga dimri. Ligori vuri buzën në gaz kur i shkuan nëpër mend
kujtimet e fëmijërise sikur të kishte kapërcyer aty për aty gjashtëdhjetë e kusur vite.
“Por ky nuk më ngjan si zjarr kashte. Tymi i kashtës është i bardhë, kurse ky i ka shtëllungat të hirta e të

zeza. Ka të ngjarë të ketë marrë zjarr ndonjë shtëpi ose plevicë. Dhe eja ta shuash zjarrin në këtë vapë
korriku, – vazhdoi bisedën me veten Ligori. “Ndonjë kasolle fukarai do jetë se atyre u ndodhin fatkeqësitë.
Jetë qeni!”
Zjarri vinte nga drejtimi i përroit dhe Ligori padashje u përpoq të kujtonte shtëpitë e asaj ane.
“U bë ç’u bë, kur të kthehem në fshat, do ta marr vesh. Tani duket të punoj që të nxjerr mëditjen,” i tha
vetes tek e mbushi mistrinë në govatën me baltë, përhapi baltën me lëvizje të shpejta e të shkathëta dhe
me kujdesin e ustait u përqendrua te qoshja.
Si çdo mjeshtër i zanatit të tij, Ligori i punonte qoshet sa më mirë se aty ishte sekreti i jetëgjatësisë së
murit. Kur u ngjit sërish në skelë mbeti i habitur nga shtëllungat në qiellin e Borovës që tani vinin nga
drejtimi i lumit sikur të ishte përpirë nga flakët.
“Ç’bëhet kështu? Ç’po ngjet?”
Në mënyrë të vetvetishme sytë i shkuan në kodër, te shtëpia e tij gjysmë e fshehur nga pemët e kopshtit
dhe të oborrit. Me sa mundime e kishte ngritur atë shtëpi dhe sa shpejt mund ta humbte katandinë e një
jete të tërë.
-Izet!, Izet! Pa lëre llaçin dhe ngjitu pak këtu!- i thërriti një djali të imtë, me një këmishë pa jakë e me
brekushe të kuqe të bëra nga flamurët e sinjaleve të ushtrisë italiane. Ciraku iu afrua shkallës.
-Ç’bëhet kështu, o bir? Pa shiko andej nga Borova, si shumë tym po del, apo më gënjejnë sytë mua?
Nga Novosela fshati s’mbante asnjë orë më këmbë dhe djali mundi të dallonte edhe gjuhëza flake që
ngriheshin drejt qiellit.
-Ke të drejtë, usta Ligori, po digjen disa shtëpi.
Muratori rrudhi buzët dhe qëndroi i menduar. Mendja i shkoi tek i biri partizan dhe te luftimet për të cilat
flitej në fshat.
“Mos vallë po e djegin edhe fshatin tonë siç dogjën Vodicën?
“Edhe mund ta djegin, – tha me mend. dhe kujtoi bisedën me të birin psk muaj më parë. Sapo kishin
punuar në kopsht për të mbjellë qepët e ujit dhe tek po lanin duart, djali e kishte pyetur:
-Ti, baba, nuk ke ndonjë armë të fshehur?
Ligori shkundi ujin nga duart dhe që nën vetullat e thinjura e vështroi të birin me habi.
-Unë i kam rënë çekanit, s’kam pasur nge të kapardisem me armë krahut.
-Thashë mos kishe armë…
-Armë nuk kam. Ndonjë çekan po të të duhet ta jap.
I biri ngurroi të përgjigjej. Pastaj tha ngadalë:
-Them të shkoj dhe unë partizan.
Ligori e kishte matur me sy dhe pastaj e kishte mbërthyer me një pyetje.
-E kur kështu?
-Ja, këto ditë.
-Hëm.
-E ke vendosur të ikësh fshehur apo kërkon leje? – e pyeti duke i qëndruar të birit për ballë.

• Unë e kam vendosur, por pa lejen tënde nuk më vjen mirë. Baba, ti e kupton…
  Pa e lënë ta mbaronte frazën, ai palosi një shami pune dhe duke e futur në xhep i tha ngadalë:
  -E ke menduar mirë?

-Po, e kam menduar.
-Mirë, o bir. Ti qenke menduar dhe e the fjalën, të mendohem dhe unë sa je menduar ti, pastaj të jap
përgjigje.
Si qe menduar gjithë pasditen duke ardhur rrotull nëpër shtëpi e duke i hedhur të birit vështrime shkarazi
në darkë e kishte thërritur mënjanë dhe e kishte pyetur:
-Ti, edhe po të mos të jap leje unë, do të ikësh, apo jo?
-Po, – i qe përgjigjur i biri.
-Mirë. Por, po të isha unë në vendin tënd, do ta pyesja tim atë, a ka të drejtë të më ndalojë kur me thërret
një baba më i madh?
-Ti s’më le kohë. Më the të mendohem dhe ike, – ia ktheu i biri duke u skuqur.
-Të më kishe thënë këtë, do të isha skuqur unë, siç u skuqe ti tani. Fukarallëku është i rëndë dhe i lig, po
robëria është edhe më e rëndë. Kjo botë nuk u ndryshoka me gurë, inshallah ndryshohet me pushkë.”
Ligori e vendosi qoshen e pastaj si e mati me sy nga sipër e anash e goditi lehtë me çekan për ta shtyrë
njërën anë disa milimetra më brenda, sikur t’i thoshte “Tani e gjete vendin, këtu do të rrish, pa shiko sa
mirë je!”
-Usta! – i tha Izeti duke e zënë për mënge.
Si gjithë ata që e kanë dëgjimin të rëndë, Ligor Pandoja zgjati mjekrën përpara dhe e pa në sy.
-Dëgjohen edhe armë. Ja, mbaj vesh!
-Unë s’dëgjoj gjë, – ia ktheu usta Ligori.
-Ndihen armë, krisma pushke e mitralozi.
-Armë? Mos janë goditur me partizanët?
Tymi i zi i zjarreve tani kishte formuar re të dendura mbi Borovë që përhapeshin e shtyheshin tutje.
Ligori kishte marr një rraso guri qe e harroi në dorë, me sytë të mberthyer në drejtim të fshatit.
-Nuk më punohet, është e kotë.
E lëshoi gurin, mori çekanin, mistrinë, plumbin dhe spangon, i futi në torbë dhe zbriti poshtë. U nis nga
Novosela në drejtim të Borovës kur reja e tymit kishte errësuar luginën dhe kishte nxirë qiellin. Veglat i
përpiqeshin në kurriz. Zhurmën e tyre ai e ndiente edhe pa e dëgjuar, sepse qe mësuar me të gjithë jetën.
Tymi mbi Borovë qe bërë një re e dendur sikur papritur të kishte shpërthyer një krater vullkani që kishte
zënë diellin dhe tani hijet zgjasnin deri afër shpateve të Gramozit.
Rrugës pa bashkëfshatarët që kishin mundur të iknin mes plumbave e zjarrit. Një grua, me një fëmijë për
dore, e zbehtë dhe me sy të mëdhenj, ku dukej ende vula e tmerrit, hidhte këmbët dhe mallkonte me zë.
-Na dogjën dhe na vranë. S’tregohet me gojë ç’na panë sytë!
Gjestet e saj flisnin më shumë se fjalët, ndërsa pranë saj fëmija rrinte i topitur. Gruaja u kthye nga Borova
e filloi të thërriste e të mallkonte gjermanët si t’i kishte përpara… “U shofshi dhe u bëfshi hi me gjithsej!
Mos mbeçi të gjallë e mos u kthefshi ndër shtëpitë tuaja! U dëshirofshi për pjellët tuaja e për njerëz! Zot,
o zot, qysh duron? Ç’të patëm bërë?”Ajo rrëmbeu fëmijën për dore dhe nxitoi hapat pa ditur se ku
shkonte. Pas saj fëmija po i hidhte këmbët si nëpër gjumë.
Nga ana e përroit u dukën refugjatë të tjerë. Në mes tyre dalloi gruan dhe fëmijët.
“Paskan shpëtuar, – tha i lehtësuar. Ai nuk kishte lejuar të mendonte se mund t’i kishte humbur të gjithë.
Nga fragmentet e rrëfimeve të tyre Ligori mësoi se në ato dy orë kishte ndryshuar gjithcka në Borovë.
Forcat partizane i kishin bërë pritë autokolonës gjermane dhe e kishin goditur në grykat e Barmashit.

Divizioni gjerman qe kthyer prapa duke marrë me vete të vrarët dhe të plagosurit, dhe kidhin hyrë në
fshati e parë afër vendit të ngjarjes për ta bërë shembull ndëshkimi. I thanë se gjermanët kishin varur ca
pankarta afër urës dhe pastaj qenë lëshuar si të tërbuar. Vendasit edhe pa i lexuar e kuptuan se aty qe
shpallur dënimi me vdekje i Borovës. Njerëzve plumbin, shtëpive zjarrin.
-Ne dhe të tjerë shpëtuam se ishim në fushë. Prej andej kaptuam teposhtë dhe zbritëm në përrua.
“Ku do të vemi, ku do të futim kokën, me se do të ushqehemi, si mbetem pa strehë?” Të gjitha këto pyetje
i kalonin në mend Ligorit që kishte ndërtuar gjithë jetën shtëpi.
Atë natë vajtën te një miku i tyre në Novoselë. I zoti i shtëpisë, si t’i kishte dëgjuar mendimet që e
shqetësonin Ligorin, u tha:
-Rrini këtu tok me ne gjersa të mbarojë lufta. Se një ditë do të mbarojë. Atë që kemi do ta ndajmë bashkë.
-Falemnderit, – i tha Ligori, – po s’janë kohë që t’i biesh tjetrit më qafë. Kushdo ka hallet e tij sot.
-Miku për një ditë të keqe duhet.
Nata e shkurtër e 6 korrikut kaloi me pasiguri dhe shqetësimin e përgjithshëm e ndërprerë nga ofshamjet,
ahet, dhe psherëtimat e gjata por dhembja dhe makthet i përkisnin natës dhe në mëngjes dukej sikur dita i
përkiste një kohe tjetër.
Ligori filloi të vinte rrotull nëpër dhomë dhe herë pas here ndalej tek dritarja që vështronte në drejtim të
fshatit. Nuk po gjente qetësi nga ideja se duhej të kthehej në fshat dhe të shikonte shtëpinë e tij.
-Ligor, s’ke ç’të shkosh, – i tha e shoqja, – Borova u dogj, u shkrumbua. Gërmadhë e hi, asgjë s’ka
mbetur.
Megjithate ajo e njihte mirë dhe e dinte se nëse kishte vendosur nuk kishte gjë që mund ta kthente nga
rruga.
Torba me çekanin, mistrinë e plumçin i varej pas kurrizi. Ai nuk e dëgjonte po trokitjen e tyre e ndiente,
sepse ai ishte lajtmotivi i gjithë jetë së tij. Aq ishte mësuar të udhëtonte me atë peshë të veglave të
muratorit në kurriz, sa edhe tani që po shkonte në Borovën e djegur nuk mund ta hiqte nga krahu.
Rrugës takoi një grup që qenë nisur të varrosnin njerëzit e tyre të mbetur rrugëve e kopshteve, po
gjermanët s’i kishin lënë. Mëria e gjermanëve kishte kapërcyer kufijtë e gjykimit dhe të arsyes. U ishin
kërcënuar me mitraloz dhe nuk i kishin lejuar të hynin në fshat. Ata e këshilluan të kthehej dhe mos
mundohej kot.
-Unë jam nisur për atje dhe do të vete.
-Po do të të vrasin mor xha Ligor.
-E pse?
Pyetja e tij ishte vërtetë e çuditshme por edhe shumë e sinqertë dhe e drejtë. E përse duhej ta vrisnin atë
plak që po kthehej të shikonte shtëpinë e tij?
Gjermanët e kishin dënuar fshatin me zhdukje dhe urdhrin donin ta shpinin në vend. E megjithatë Ligorin
s’e ndaluan. Ai hyri në Borovë sic hyn njeriu që është i zoti i shtëpisë. “Shurdhi” kaloi mes makinave
ushtarake gjermane pa ndier as drojtje, as frikë, bile padenjuar t’u hidhte as sytë. Kishte parë plot pajime
luftarake dhe ushtri në vendet e largëta dhe pamja s’i ngjallte asnjë interes. Ai as vraponte, as ikte, as
fshihej, Ecte si njeri që ka për të kryer një punë dhe nuk ka forcë që mund ta ndaloj.
Pa trarët e shtëpive te djegura që nxinin, kulmet e themelet të bashkuara dhe ngërçi i shtrëngoi gjoksin.
Pranë mureve të kroit dhe në një avlli pa afishet e ngjitura me zamkë. “Këto do të jenë ato kartërat e
gjermanëve” – tha me vete dhe pa u kushtuar vëmendje mori rrugën drejt kodrës. Patrulla gjermane që
nga xhadeja po e ndiqte me sy. Sipas tyre ky njeri s’kishte të bënte me fshatin. Do të qe ndonjë udhëtar i
rastit që i pati rënë rruga të shkonte asaj ane.
Ligori po i afrohej shtëpisë. Çatia ishte shëmkosur, dritaret dukeshin si zgavra prej nga dukeshin ca fjolla

tymi që ngjiteshin mureve të brendshme. Ai ndjeu shijen e hidhur dhe të trashë të tymit. Disa nga gurët
ishin çarë nga nxehtësia e madhe. Ai i njihte të gjithë gurët, se i kishte vënë me duart e tij dhe i dukej se
edhe gurët e njihnin atë. Hoqi nga krahu torbën me vegla dhe i erdhi rrotull shtëpisë. Tym. Hidhërim
dhe… Heshtje.
Fshati s’kishte më mure të bardha, porta të lyera me bojë vaji, dritare me perde dhe saksi lulesh. Në vend
të tyre gërmadhe e pirgje hiri. Era e hidhur e tymit i diqte grykën dhe sytë. Gjermanët që nga ura po i
ndiqnin lëvizjet e këtij njeriu që u ngjit në kodër dhe po sodiste fshatin. Këmisha e tij e bardhë
kontrastonte me muret e nxira dhe pemët e shkrumbosura.
Ligori u përkul dhe fërkoi midis gishtërinjve pushin ngjyrë floriri mbi fletët e domateve, pastaj u mori erë.
Kjo aromë e kënaqte shumë dhe i dukej sikur po hante domate të freskëta. Kokrrat ishin akoma të vogla
sa një lajthi e të fshehura midis gjetheve.
“Duhet filluar nga e para” – i dha vetes kurajë Ligori. Dhe me instiktin e ustait që ka ndërtuar mure gjithe
jetën, vendosi pranë arsenalin e veglave të tij. Më shumë se vapa e korrikut, apo afshi i shtëpive, i gurëve
dhe kalldrëmit, i përvëlonte hidhërimi. Hapi torbën me vegla, nxori çekanin e mistrinë, përveshi mëngët
dhe bëri një farë skele me disa arka e dërrasa të mbetura në oborr. U ngjit dhe filloi të hiqte fundet e trave
gjysmë të djegur. Pas pak çekani i tij nisi të trokiste ritmin e lashtë mbi gurët ende të nxehtë.
Patrulla gjermane mori urdhër të qëllonte dhe plumbat që vinin në drejtim të kodrës, vërshëllenin
kobshëm mes fletëve të pemëve, ngrinin cifla guri e pluhuri dhe përziheshin me ritmin e çekanit të
Ligorit. Qenë plumba gjurmëlënës që shënonin herë një vijë të kuqe, të gjelbër ose të kaltër. Ligori pa
flurudhat që shkonin si ca flutura me ngjyra të ndezura dhe u kënaq. Ai nuk i ndjente krismat, por
shikonte në ajër vetëm vizatimet me ngjyra të plumbave. “Ç’janë gjithë këto flutura?” tha i habitur nga
shpikjet e reja të teknikës luftarake ndërsa plumbat i shkonin pranë, anash, por nuk e preknin.
Ligori mendoi të bënte pak baltë si dhe të vadiste domatet në kopsht, ndaj shkoi te vija për të mbushur
kovën me ujë. Gjermanët e qëlluan sërish dhe një plumb i shpoi kovën që filloi të rridhte në të dy krahët.
Ç’bëhet kështu sot? – S’e marr vesh. Kjo sikur qe e mirë e nuk rridhte. Apo ndoshta kështu ka qenë dhe
unë s’e kisha vënë re?
U përkul në tokë, mori disa gjethe, i bëri shuk dhe i zuri pizgat nga rridhte uji. Nga ana e urës të shtënat
pushuan se pandehën se e kishin vrarë. Me kovën në dorë Ligori nuk ndaloi më. Ai nuk i dëgjoi urdhrat
dhe të sharat gjermanisht, por edhe sikur t’i kishte dëgjuar, s’kishte për t’u dhënë asnjë rëndësi, se
s’besonte të kishin të bënin me të. Malet pa për herë të fundit Ligori atë pasdite korriku. Ata u epuan një
herë pastaj u mjegulluan, humbën, u fundosën dhe nga humbëtira dolën sërish të qarta. Ligori vazhdoi të
ecte drejt kopshtit të shtëpisë që kishte vendosur ta ndërtonte përsëri derisa nuk mundi më. Vizioni i
shtëpisë iu fiksua në retinë dhe ai nuk i mbylli sytë si të donte ta ruante përjetësisht aty imazhin e saj.

Dr. Paulin Marku/

Libri qe po prezantojmë sot, “Ambasador i Pushtetit te Bute” me autor z. Mal Berisha është një libër shume i rëndësishëm dhe shërben edhe si një udhërrëfyes për diplomatet e rinj dhe te karrierës, gjithashtu edhe për studiuesit, albanologet, profesorët, polititologet, gazetaret dhe me gjere. Jemi mësuar te lexojmë, libra, ditare, shënime e dokumente diplomatike me autorësi kryesisht te huaj, ndërsa sot kemi ne dore një libër te te një diplomati te larte shqiptar. Ne këtë libër autori është treguar i kujdesshëm dhe mjaft detajis qe te përshkruaj punën dhe rolin e një diplomati, qëndrimin dhe momentin e duhur se kur duhet te  te ndërhyje një diplomat për çështje te caktuara, qe cenojnë apo dëmtojnë imazhin e atdheut. Libri trajton nje game te gjere te aktiviteteve te shërbimit diplomatik qe nga udhëtimi i tij drejt Stambollit, te aktiviteteve diplomatike, kulturore dhe artistike, ku një vend te rëndësishëm zënë përkushtimi ndaj atdheut dhe çështjes se Kosovës e deri ne largimin e tij si diplomat. Gjate kësaj periudhe veprimtaria e z. Berisha nuk ishte vetëm ne kampin diplomatik por dhe ne atë human, kulturor dhe shoqërorë. Këtu do te shtoja se është pikërisht ajo pjese qe e karakterizon autorin Berisha si njohës shume i miri i artit, kulturës dhe te çështjeve historike, për te cilat, Ai nuk reshti se promovuari kulturën dhe artin shqiptar qe nga Turqia, Britania e Madhe e deri ne Amerike. Ambasador Berisha ishte jo vetëm promovues i vlerave kombëtare por dhe organizator i takimeve e shkëmbimeve  te aktiviteteve te ndryshme. Nder te tjera, me tërhoqi vëmendjen lobimi i z. Mal Berisha ne mbrojtje te çështjes se Kosovës. Gjate qëndrimeve publike, ne mediat vizive dhe te shkruara, si edhe ne libër qe po prezantojme sot, z. Mal Berisha ka shfaqur ndjenja te thella atdhetarie dhe përkushtim te madh ne kauza te ndryshme qe lartësojnë shqiptarinë dhe vlerat e kombit tone te lashte. E ceka këtë teme se ashtu sic ka vepruar me pare edhe ne këtë libër autori i dedikon një kapitull te veçante ne kreun e II “Ne Amerikën mike për çështjen e Kosovës”. Kauza e Kosovës ka prekur çdo shqiptar nga cdo cep i globit, po ashtu dhe kontributi ka qene i jashtëzakonshëm, përfshirë këtu edhe Federatën Vatra, të cilët luftuan me çdo mjet dhe me çdo mundësi që sot të kemi një Kosove te Lirë dhe të Pavarur. Ndaj, një prej tyre është edhe Z. Mal Berisha qe loboi me intelektuale dhe personalitete te larta si Benjamin Gilman, Joseph Dioguardin, John McCain, dhe shume personalitete te tjerë, i cili me profesionalizmin e tij, intelektual e diplomatik ka dhenë kontribut te çmuar për çështjen Kosovës. Padyshim, qe Shtetet e Bashkuara te Amerikës janë një vend strategjik dhe partner i palëkundur i shqiptareve qe kane dëshmuar qysh ne Konferencen e Paqes ne Paris me presidentin Wilson deri ne rastin e fundit me Pavarësinë e Kosovës ne 2008. Gjithashtu, autori sjell ne vëmendje te lexuesit aktivitetet e tij diplomatike ne Londër dhe takimet e zhvilluara me personalitete te larta te Britanisë se Madhe dhe te tjerë te fushës se artit dhe kulturës për promovimin e vlerave tona kombëtare, si dhe takimet me komunitetin shqiptar ne Britaninë e Madhe. Për te mos u zgjatur dhe mos te ju marr me kohe do te thoja se libri i ambasador Mal Berisha është një skice e mendimit diplomatik, nje qasje e rëndësishme ne përshkrimin se si duhet te jete një ambasador për te ngritur marrëdhëniet diplomatike por edhe kulturore, artistik dhe kombëtare. Ky libër përmbush te gjitha kriteret dhe virtytet e një ambasadori te denje për te përfaqësuar dhe mbrojtur vlerat dhe interesat kombëtare. 

Ajo qe mbetet një vlere e shtuar për këtë libër eshte se përmbush plotësisht roli dhe pikëpamjet e nje diplomati me nje eksperience te gjate dhe te rendesishme ne diplomaci i cili plotësohet gjerësisht me aktivitetet te shumta kulturore dhe shoqërorë, ku me te drejte zen vend thënia e autori se “Asgjë s’duhet t’i shpëtojë syrit dhe veshit te diplomatit”.

Ne mbyllje i uroj suksese z. Mal Berisha dhe libri paste udhën e mbare, me sa me shume lexues dhe shpresojmë qe ne te ardhmen, do te kemi edhe libra te tjerë, “pse jo, dhe një libër “Politikani i Pushtetit te Bute” gjithmonë nëse kemi ndonjë politikan shqiptari te këtij niveli. 

Suksese dhe shume faleminderit për vëmendjen!

Suksese te mëtejshme!!! 

Bledi Filipi

Me veprimtarinë studimore të gjatë e të begatshme dhe me arritjet e shumta të saj, prof.dr. Aleksandër Xhuvani ka zënë një vend të veçantë,  qëndror në historinë  e gjuhësisë shqiptare. Ai punoi tërë jetën, me dashuri dhe ngulm, për gjuhën shqipe, si lëvrues dorëmbarë e studiues io talentuar i saj, duke lënë gjurmë të pashlyera. (Domi, 1986:43). Aleksandër Xhuvani lindi më 14 mars 1880 në Elbasan. Ai është një nga figurat qëndrore të gjuhësisë dhe të kombit shqiptar. Mjaft i apasionuar rreth çështjes së gjuhës shqipe tërë jetën e tij. Ai mbetet  shkencëtari, albanologu, gjuhëtari, metodisti i teksteve të gjuhës shqipe, të studimit të mësimdhënies së gjuhës saj në shkolla, pedagog, tekstolog, përshtatës, psikolog, ideolog etj. (Karapinjalli, 1998:123). Në fushën e mësidhmënies ka kontribut të shquar, po aq sa në fushën e shkencës për të përmirësuar dhe identifikuar problematika thelbësore të gjuhës. Punëtor metodik e i palodhur  deri në fund të jetës së tij, ai më anë tjetër ka qenë  gjithmonë i matur e i durueshëm në dëgjimin të  mendimit  të të tjerëve, gjë që e lejonte të arrinte në përfundime shkencore objektive, dhe që e bënte të lehtë bashkëpunimin. (Çabej, 1980:84). Nga studiuesit konsiderohet si nga pedagogët më të shquar të shekullit të XX, si ‘’mësuesi i mësuesve’’. Ai ka qenë edhe drejtuesi kryesor i shkollës Normale të Elbasanit që ka qenë e famshme për kohën e tij, ndryshe ajo ka qenë nga shkollat më të forta profesionale në rangun kombëtar nga ku dilnin intelektualët e kohës. Aleksandër Xhuvani ka qenë një aktivist i flaktë, jo vetëm i gjuhës, por i çështjeve patriotike në lidhje me emancipimin e shoqërisë shqiptare deri në metodat e tij të përparuara të mësimdhënies dhe të ofrimit të një kuadri arsimor ku spikaste edhe metoda bashkëkohore. Ai ka qenë një figurë qendrore me bashkëpunim me shumë figura patriotike të rilindjes kombëtare si me Lef Nosin, Mihal Turtullin, Filip Shirokën, Çajupin, Faik Konicës, Eqrem Çabejin, Luigj Gurakuqin etj. (Çeliku, 2000:127). Pedagogjia sipas tij është shkencë dhe art i edukatës me rëndësi shumë të madhe shoqërore dhe kombëtare.

Kontributi i studiuesit Aleksandër Xhuvani është i jashtzakonshëm.

Një jetë e tërë në veprimtarinë e gjuhës shqipe, në mbledhjen e veprave të studiuesive të tjerë që janë marrë me gjuhën shqipe, një metodist për përmirësimin sa më shumë të mësuesve në gjuhën shqipe. (Osmani, 1986:211). Në metodikat e tij ai ndërthuri gjithë profilet shkencore të kohës që shërbenin për mësimdhënien, që nga anët sociologjike e deri te ato filozifike, e sidomos një kontribut të madh në aspektin psikologjik në raportin e mësimdhënies midis mësuesit dhe nxënësit. Nga kjo hidhesh fare lehtë në disiplinat të veçanta të fushës shkencore pedagogjike. Një kontribut të madh ai ka dhënë edhe në fushën e historisë së pedagogjisë botërore që nga krijimi i shkollave në Greqinë e antikitetit, që me shkollat e Miletit, Akademinë e Athinës e deri tek vitet e fashizmit dhe metodikat pas Luftës së 2 Boterore, nga antikja deri te metodologjitë më të pwrparuara të Europës. Pedagogjikja e tij iu përshtat mjaft rrymave shkencore në Evropë dhe në Amerikë, duke përfshirë këtu veprën e Mojmanit, Ribosë, Klapareidit, Shternit, Xhemsit, si dhe psikologëve të kohës si Frojdit, Adlerit, Piazhesë etj. ai ishte një nga shtyllat kryesore të metodikës së gjuhës shqipe. Jeta e tij u bë e pandashme nga pedagogjia dhe gjuha shqipe. Ai është një nga figurat më të rëndësishme të gjuhësisë, një panteon që çdokush do të përulej me respekt te cilido qytetar e sidomos nga mësuesit kudo ndodhen. (Buda, 1980:17). Shkencën ai e dashuroi si pjesë të vetes dhe e kthehu atë në art. Artist që u dha me mish e me shpirt për ngritjen e profesionializmit shqiptar në gjuhësi. Ishte po aq shumë i ndjeshëm kur vinte puna për çështjet gjinore ku mbwshteste ato në profeisonalizëm.

Karriera e tij

Karriera e personalitetit Aleksandër Xhuvanit është shumë e pasur sidomos në lëmin e gjuhësisë. Ai e nis karrierën si mësues dhe e përfundon si shkencëtar, publicist dhe metodist i gjuhës shqipe për përmirësimin e teksteve shkollore në Shqipëri.(SF2, 1967:35). Në 1909 merr pjesë në Kongresin e Elbasanit dhe me hapjen e Normales së Elbasanit. Nga ky vit e deri në vitin 1929 ai është drejtues i Normales së Elbasanit. Më 1910 hap me Lef Nosit revistën “Tomorri”, redaktor i gazetës “Shkreptima”. Gazeta mbyllet në vitin 1911 është sekretar i shoqërisë “Vëllazëria”. Në vitin 1918 është iniciator i krijimit të shoqërisë kulturore-letrare “Qarku letrar i Elbasanit”. Në 1920 ishte kryetar i Kongresit Arsimor të Lushnjës. Drejtoi organin e Elbasanit “Kopshti letrar”; më pas botoi shumë studime mbi veprat e letërsisë së viteve ’30. Botoi artikullin e parë në revistën “Albania” të publicistit Faik Konicës. Nga 1938 deri më 1940 anëtar i komisionit teknik në Ministrinë e Arsimit ku deri në vitin 1953 punon si shef i Seksionit të Gjuhësisë dhe e të Letërsisë të Institutit të Shkencave. Deri në vitin 1957 ishte anëtar i Presidiumit të këtij instituti. Ka qenë disa herë deputet i zgjedhur nga populli në kuvendin popullor që nga viti 1945. Në vitin 1954 nën kujdesin e profesor Xhuvanit u realizua hartimi i “Fjalorit të Gjuhës Shqipe”. (Thomai, 1980:137). Më 1946 botoi biografi letrare, artikuj për vepra të autorëve arbëreshë si Rondinella, Gavril Dara i Riu. Dha ndihmesë për zhvillimin e arsimit (1946-1951), për organizimin e drejtimin e jetës shkencore si drejtues i seksionit të Gjuhës e të Letërsisë të Institutit të Studimeve të quajtur më vonë Instituti i Shkencave (janar 1947- shtator 1953). Punoi për njësimin e gjuhës letrare të folur e të shkruar, për një gjuhë letrare të përbashkët për gjithë popullin shqiptar. Drejtoi hartimin e udhëzuesve të njëpasnjëshëm drejtshkrimorë (1949-1956) (Kostallari, 1973:135). Më 1956 botoi posaçërisht librin “Për pastërtinë e gjuhës shqipe”. Qe ndër studiuesit e parë të fjalëformimit, të morfologjisë e të sintaksës. Më 1956 hartoi, në bashkëpunim me Eqrem Çabejin dy trajtesat “Parashtesat” dhe “Prapashtesat e gjuhës shqipe më 1962. Më 1961 bëri një botim të dytë të “Fjalorit të gjuhës shqipe” të K. Kristoforidhit. Një ndihmesë të madhe ka dhënë leksikologjisë shqipe nw shkrime e punime të ndryshme shkencore si “Kritikë mbi fjalorë të shqipes” 1934, “Çështja e fjalorit të gjuhës shqipe” më 1957. Vepra më e rëndësishme dhe nga literaturat më të vlefshme në 6 vëllime e tij të cilat u botuan më 1980 në botime të Akademinë së Shkencave në Shqipëri. Emrin e tij tashmë e mban Universiteti i Elbasanit. Ndëroi jetë më 22 nëntor 1961 dhe la një punë të jashtzakonshme për brezat pasardhës. Ai është nderi i mësuesve dhe i gjuhës shqipe.

Luan Rama/

Të kujtosh fëmijërinë, kohën e largët që herë-herë të farfurit nëpër ëndërr e që papritur të bëhet aq e afërt, menjëherë ngazëllehesh si fëmijë. Shumë shkrimtarë, në libra apo shkrime të tyre i janë kthyer fëmijërisë. Koleta gjeti aty burimin dhe frymëzimin e romaneve të parë ku veten e quajti Klodinë. Balzak thoshte: “A nuk e keni vënë re që, në fëmijëri apo në fillimet e jetës sociale, padashur, ne krijojmë një model me duart tona?”. Çaplini shtonte se “Të gjithë fëmijët kanë diçka nga gjenialiteti, por do të duhet që ajo të shfaqet.” Nga ana e tij, shkrimtari italian për fëmijê shkruante: ““Sa peshon loti i një fëmije? Varet: loti i një fëmije tekanjoz është më i lehtë se era, ndërsa ajo e një fëmije të uritur është më i rëndë se gjithë toka.”Ç’ndodh vallë ne sytë e një fëmije kur sheh botën dhe fillon të kuptojë fenomenin njerëzor, ngjyrën e kaltër qellore, hënën që shkon? Ç’ndodh vallë me të kur fëmijëria e tij bredh në një atmosferë ku pikëtakohen ngjarjet kryesore të vendit të tij, mitingjet, kortezhet e udhëheqësve të huaj, turmat entusiazte, brohorrimat, fishekzjarret, të cilat padyshim i kupton më vonë? “Fëmija i bulevardit Stalin” jam unë, me botën time të kujtimeve që s’janë shuar, kujtime të ngjizura që në imazhet e para që mund të mbahen mend, fytyrat e prindërve që s’janë më, gëzimet e trishtet fëminore. Shumë imazhe padyshim janë shuar në mjegullën e kohës por disa kanë mbetur, kokëforta, me dritën e një kohe që nuk është më, me rrugicat, shokët, ikjet e para për të zbuluar një botë tjetër përtej atij bulevardi dhe sheshi të qytetit ku vërtitej fati i atij vendi. E megjithatë ishte diçka e veçantë të rriteshe në sheshin e kryeqytetit, në bulevardin që fillonte me monumentin e stërmadh të Stalinit të vendosur mbi një bazament të lartë. Bulevardi përfundonte tutje në cep te qytetit, në atë pjerrinë ku ishin një grumbull shtëpish të ulta tiranase, mbuluar me tjegullat e kuqe, gjithnjë në heshtjen dhe paqen e tyre. Pikërisht në atë bulevard ngrihej simboli i një ideologjie që do të përcaktohente jetën dhe ardhmërinë e Shqipërisë, fatin e vet, ku për 40 vjet, ai fat nuk do të ndryshonte dhe imazhi i Stalinit do të ishte gjithnjë i pranishëm.Personazhet e ndryshme të asaj lagjeje ku jetova fëmijërinë ishin të jashtëzakonshëm, po edhe shumë interesantë. Ishin njerëz të ardhur nga të gjitha krahinat, me fate nga më të ndryshmet dhe me profesione çfarëdolloj, çka përbënin një Shqipëri në miniaturë: përkrahës të pushtetit dhe kundërshtarë të tij. Ishte një mikrokozmos njerëzor ku gjeje nga të gjitha llojet e tipat, po edhe histori e ngjarje që, si të thuash, përmblidhnin një histori kombëtare me heronj dhe armiq, shqiptarë dhe të huaj të mbetur nga lufta, me fitimtarë dhe të mundur, me njerëz të moralshëm dhe me vese, pra, gjithçka përmban jeta dhe drama njerëzore.Një bashkëpunim i këndshëm për çka dua të falenderoj në veçanti botuesen Enxhi Hudhri. Po kështu dhe dy miqtë e mi, Artur Muharremin për ballinën e këtij libri si dhe Sejdin Cekani për redaktimin. Një udhëtin në botën e një fëmije udhëve të asaj Tirane që nuk ekziston më.

Prof. Dr. Musa Ahmeti

Centar for Albanian Studies – Budapest 

Even today the Albanian Middle Ages is one of the dark periods which still needs to be researched in order to review or rewrite the history of the Albanian people. Many reasons have affected the creation of such a condition, but the main one is the lack of written manuscripts, documents, and original sources which are housed not only in Albanian archives and libraries, but also, and mainly, in European ones.

It is now widely known that during the Middle Ages, Albania was an “arena” of different wars. Foreign rulers came and went, one after another, destroying local civilized values ​​and looting the economic and cultural resources. Although these statements might sound quite accusative, I will argue them with various documentary sources, which, even if not saved in Albania, are fortunately preserved in other European archives and libraries. 

From the eleventh to fourteenth century alone, within about 300 years, about 32 different invaders came and left the Albanian lands, among them the Normans of Sicily, the Hohenstaufen, the Germans, the French Anjou, the Neapolitans, then Aragon’s Gonzalez, the Spanish empire, the Nicene and Byzantine empires, Bulgarian, the Serbian and the Ottoman empires, and the Venetian Republic.

A chronological presentation of all these regional wars in the Middle Ages looks roughly as follows: Seventh century (609), Avaro-Slavs populated the Balkans. The main Slavic tribes that took root in the Balkan Peninsula were the Croats and the Serbs. A significant event occurred in 732, when the Albanian bishoprics passed to dependence on Rome, leaving the rule of Constantinople. In the ninth century, the themes of Durres, Nikopol, Thessaloniki, and Dalmatia were established. From 852 to 879, the Albanian lands were under the rule of the Bulgarian king, Boris (Mihail), while the lands of the Albanians in Kosovo were occupied by another Bulgarian king, Simeon, from 894 to 927. In the early eleventh century, the theme of Skopje was established. The most important event in the Church, which left deep scars in the history of the Albanian people, was the division of the Catholic and Orthodox churches (1054), when Albanian lands were divided into two parts, namely, northern Albania belonging to the Rome-based Catholic Church, and south Albania belonging to the Orthodox Church with the patriarch in Constantinople. The Normans carried out a devastating raid on the Albanians in the years 1081 to 1084. The first Crusade in 1095 also passed through the Albanian lands, leaving destructive tracks behind. The Normans invaded Albania again in the years 1107-1108 and a third time in 1149.The Albanian territories were attractive for the Normans, so they occupied Albania for the fourth time, led by Guillermo I, in 1185. The crusaders of the Fourth Crusade also passed through Albania in 1204. The king of Sicily, Manfred Hohenstaufen, invaded in the years 1257-1258.

Throughout all these occupation campaigns, Albanians were often forced to migrate to other places which offered them security. It often happened that they also migrated to the power centers in order to integrate into the occupiers’ administrations and prosper under their authority. In both cases, their own cultural values were certainly taken into the new situation. This study will concentrate on medieval manuscripts that migrated from Albania to Italian and other European towns and are now housed in their respective archives and libraries.

Statuta et Ordinationes Capituli Ecclesiae Cathedralis Drivastensis

Statuta et ordinationes capituli ecclesiae cathedralis Drivastensis (Statutes and Constitutions of the Cathedral Chapter of Drishti) is one of the most important manuscripts of medieval Albania. Luckily it has survived as a complete manuscript with the name of its author, notary Simon Dromasys, and the exact date of creation. This statute is the only existent cathedral statute from the Adriatic coast and it is no wonder that it comes from the city of Drishti, which was a medieval town of strong Catholic character and high civic consciousness. These cathedral statutes were at the same time also town statutes, therefore they played a tremendous role in the history of Christianity in terms of specifying an ideal combination of secular life with religious one.  

Among the Great Council, which had the exclusive authority to admit ordinary citizens to the ranks of the nobility, the cathedral had a great impact on increasing the number of nobles because canonical choices by high religious institutions would turn ordinary people into nobles. This was one of the main reasons why the Albanian territories had more power to decide who would become clergy, and serve in important religious roles throughout Dalmatia, where they were automatically accepted into the top ranks of the local nobility.

According to a note made ​​public recently, the library of the Cathedral Chapter of Drishti was one of the largest libraries in the Balkans and the manuscript of the Statuta was taken from this library by Maria, daughter of Peter Angelus, when she had to leave Drishti at the end of the fifteenth century due to the Ottoman conquest of Drishti. This manuscript remained for a long time in the Venetian Republic and in the seventeenth century Petrus Angelus, vicar of Brias in the Veneto province, took it to his residence. At the end of the eighteenth century, Flav Komnenus Angeli sold this manuscript among many others, incunabulae, rare books, and his house to a Venetian merchant. From that time to the 1920s it is impossible to track the route of the manuscript 

The fifteenth-century manuscript is now housed in Copenhagen, in the Danish Royal Library (Det Kongelige Library, Håndskriftsafdelingen, København). Its existence, unknown to scholars since 1925, was rediscovered in 2005. Fragmented information about the existence of this manuscript and indications about its current location were retrieved by from notes of the Croatian medievalist Milan Šufflay. According to these notes, the manuscript of the “Statutes of the Cathedral Chapter of Drisht” were mentioned for the first time in catalog no. 438 of the German antiquarian Carl Wilhelm Hiersemann from Leipzig in June, 1915, fascicle 43, number 250. The manuscript is described briefly, but with the full title: Statuta et ordinationes capituli Ecclesiae Cathedralis Drivastensis. Since the manuscript was not sold, Hiersemann inserted the same notes from 1915 in the 1920 in catalogue no. 477, fasc. 7, under number 33.

Research in different libraries has shown that the manuscript of Statuta et ordinationes capituli ecclesiae Cathedralis Drivastensis was known among scholars, manuscript and rare book collections from1833. Information about the existence of this manuscript was made public by the collector Thomas Thorpe from references by Guilford, Naylor, Shaw, Mason, Allard, Monteil, and other collectors and today is to known as MSS Thorpe, 1833. The manuscript was transliterated, translated, and edited according to the critical criteria of modern publications by the Danish scholar Gunnar Svane, who unfortunately did not present a precise description and was not sensitive enough to errors in transcription. 

Research in many sale catalogs before 1915 for Sir Thomas Phillipps revealed an entry that Sothebys called Bibliotheca Phillippica: “the catalog of a further part of … manuscripts and later autograph letters of Thomas Phillipps (London, 1913), for a four-day sale (19-23 May 1913) on page 168 for the manuscript 826 (sold on May 22, 1913).” It continues: “Illyria: Statuta Pauli Angeli Archiepiscopi Dyrrhachiensis et Illyrice [sic] Regionis Judicis et Comissarii, original manuscript dating back to the fifteenth century in vellum with miniature and initial of Paul Angelus in the bishop’s coat. Folio. XV century.”

The Bodleian Library of Oxford holds a photocopy of the comments of this catalog in which the annotator gave the names of buyers and also the numbers of manuscripts in the original printed catalog of the library of Sir Thomas Phillipps. In this case, the buyer was Hiersemann and the price was 4 pounds 15 shillings. In Phillipps’ original catalog this manuscript was number 7308. There is also a modern reprint of this catalog: A. N. L. Munby, ed., The Phillipps Manuscripts: Cataloguse librorum manuscriptorum in Bibliotheca D. Thomae Phillipps, Bt. Impressum typis medio-montanis 1837-1871 (London, 1968). The entry for this manuscript in this catalog (p. 111) states: “Pauli Angeli Statuta sm f. V. s. XV [i.e., the little folio, vellum, saeculi XV], 1468.” Thus, it appears in this manuscript group under the title: “MSS Thorpe, 1833. From Guilford, Naylor, Shaw, Mason, Allard, Monteil, and Other Collections” (p. 107). In other words, the manuscript was bought by broker Thomas Thorpe in 1833, and came from one of those collections, the name of which cannot be identified with certainty. One thing is sure, that the manuscript did not come from the collection of Lord Guilford because the manuscripts from his collection are marked with “G” in the catalog. The phrase “… and other Collections” leaves room for continued research in the catalogs of other collectors to collect information about other early related Albanian manuscripts that are still unknown. Thomas Phillipps’ collection was colossal and large parts of the collection continued to be sold by his heirs long after his death. 

Milan Šufflay was not only the first one who drew the attention of the scientific world to the existence, value, and importance of the manuscript, but also the first to identify its location at that time, until 1920. Šufflay shared this information with Ivan Bojčinić in 1916, and was also trying to find a buyer able to buy the valuable manuscript itself. Šufflay approached the Croatian ban, Rauh, to buy it for the university library in Zagreb, but the purchase was not realized. He tried again through Thalloczy to make the Viennese Academy or Budapest buy it, but without success. While Šufflay was insisting that the manuscript be bought by any means (he also addressed the Serbian Academy of Sciences in Belgrade for help), suddenly, in 1920, he was informed that an anonymous buyer had bought the manuscript for the enormous amount of 2,000 marks, the highest price listed by the German antiquarian. This was unfortunate because he had hoped to publish this source, which he recognized as having exceptional value for understanding medieval Albanian cities.

In 1924, through the scholar Henrik Barić, Šufflay managed to ascertain the name of the buyer, a Dane, Sir Thomas Phillipps. He and his colleagues, Victor Novak and Henrik Barić, asked the Danish scholar Holger Pedersenin to mediate with Phillipps to obtain a photograph copy of the entire manuscript. Finally, in 1925, a copy of the manuscript, which was not yet complete, reached Šufflay, who, along with Viktor Novak, immediately started work and prepared the manuscript for publication, even with all the disadvantages. Their work was published in Biblioteka Arhiva za Arbanasku starinu, jezik i etnologiju in Belgrade in 1927. Although published, it remained virtually unknown and untapped by scholars and historians, Albanians and foreigners, for various reasons. In 1972, it was published in an abbreviated form in Albanian with multiple interventions in the magazine: Gjurmime Albanologjike, seria e shkencave historike [Albanological Traces, the Series of Historical Sciences] in Prishtina. 

To correct and complete the history of the arrival of the manuscript Statuta et ordinationes capituli ecclesiae Cathedralis Drivastensis in Det Kongelige Bibliotek, Håndskriftsafdelingen, København (the Danish Royal Library), we had the generous assistance of two great Albanologists Dr. Noel Malcolm and Dr. Robert Elsie. Through the latter, Malcolm sent us valuable information about the history of the movement of the manuscript. From his research in British libraries, Malcolm came to the conclusion that the claim that the manuscript was sold by Hiersemann to the “Danish” Thomas Phillipps was wrong, since Mr. Thomas Phillipps (1792-1872) was not Danish, but a famous English manuscript and books collector.

Codex ASHB 1167 of Laurenziana – Florence 

In the constellation of outstanding Albanian humanists of the fifteenth and sixteenth centuries, Archbishop Paulus Angelus is the most prominent. Not only did his family play an important role in the Middle Ages in Albania, but he also did himself, especially in the period of Skanderbeg. He had close ties with leading noble Albanian families and managed to organize important events during his lifetime. The Ashburnham Codex is famous among Albanians because it included the first sentence written in Albanian, namely, the baptism formula.

In 1915 the Romanian historian Nikolae Jorga was the first to draw the attention of scholars to this codex. He discovered the manuscript of Paulus Angelus, Ashb. 1167, in which the baptismal formula appears and published it in his work Notes et extratis pour servir a l’Histoire des Croisades au XV^e Siècle. Since 1915, when N. Jorga first made ​​public the news of the discovery of the Codex of Paulus Angeli in the Biblioteca Laurenziana of Florence, many scholars have written and debated about it. His information is found in texts of literary history, the history of the Albanian people, specialized monographs, special editions of the Linguistic Institute of Academy in Tirana and Prishtina, bibliography, studies, and articles both purely scholarly and popular nonfiction. 

The Firenze Codex, Ashb 1167, as it is called, is a Miscellanae of nineteen manuscripts which differ in their content, form, and time of creation. These various manuscripts, concentrated on the town of Drishti and also frequently tied to the Angelus family, hint at a broad use of the codex for political purposes or something similar. The high social position that the Angelus family achieved in Italy in the Early Modern period could have been grounded on these manuscripts, transported overseas. The titles of these manuscripts never been published before. 

1. f. 2^r-9^r Paulus Angelus, miseratione divina, archiepiscopus Durachiensis et Illiricae regionis
2. f. 9^v-11^r Casi reservati 
3. f. 11^r-13^r Ex aureo antiquitatum libro archivi civitatis Durachiensis 
4. f. 13^r-v Insuper additio facta mandato reverendissimi et illustrissimi Sanctae Romanae Ecclesiae cardinalis archiepiscopique Dyrachiensis domini, domini Pauli Angeli anno Incarnationis Dominicae 1463., XV. Kalendas Ianuarii, Pontificatus vero Sanctissimi domini nostri domini Pii divina providentia papae secundi, anno eius sexto, videlicet… 
5. f. 13^v-19^r Decretum sanctissimi domini nostri domini Pii divina providentia Papae II. Emanatum ad instantiam reverendissimi ac illustrissimi Sanctae Romanae Ecclesiae Cardinalis ac Dyrachiensis archiepiscopi domini domini Pauli Angeli, et contra sectam Mahumetanam ac in favorem invictissimi regis Albaniae domini Scanderbeggi, ejusdem illustrissimi domini Pauli consobrini et prout patet per infrascriptam bullam, videlicet 
6. f. 19^v-20^r Cupientes igitur ut littere predicte plenariam (!) consequantur effectum discretioni vestre per apostolica scripta mandamus quatinus vos vel plures aut unus vestrum per vos vel alium seu alios litteras predictas 
7. f. 20^v Reperitur in Archivio Urbis Dryadensis hodie vero Drivastensis 
8. f. 21^r-22^r Privilegium seu confirmatio privilegiorum dominorum comitum civitatis Drivasti 
9. f. 22^v-25^r Conventiones et pacta facta cum domino Francisco Quirino a nobilibus Drivastensibus se sibi nomine illustrissimi dominii Venetiarum subicientibus 
10. f. 25^r-27^v Conventiones et pacta facta inter illustrissimum ac potentem ducem dominum Georgium Topiam, domini Durachii, et dominum Saracenum Dandulum nomine illustrissimi Venetiarum dominii de castro Dirachii 
11. f. 27^v– 29v De generationibus illustrium filiorum Isacii patricii senatorisque Romani et vari(et)atis fortunae eiusque cognominis 
12. f. 29^v-31^v Praeterea prefati illustres domini Pauli ad presens archiepiscopi Dirachiensis ac magnifici Comitis Drivastensis domin Petri fratres 
13. f. 31^v-32^r Insuper sciendum est quod anno salutis nostre millesimo CVI 
14. f. 32^r-v Baiulo et capitaneo Durachii 
15. f. 32^v-33^v Consilium cum Collegio die VIIII-o Junii 1461. Reverendo in Christo patri domino Paulo, Dei et Apostolice Sedis gratia archiepiscopo Durachiensi , amico dilecto
16. f. 33^v-34^v Fides operationum quas fecit reverendissimus ac illustrissimus Sanctae Romanae Ecclesiae Cardinalis dominis Paulus Angelus, archiepiscopus Dirachiensis, in favorem christiane religionis ac illustrissimi dominii Venetiarum suis propriis sumptibus
17.  f. 34^v-35^v Promissiones ab excellentissimo Consilio X. Facte magnifico domino Alexio Hispano de ducatis 400 annuatim sibi ac heredibus suis dandis de provisione 
18. f. 35^v Die XXVII Junii 1484 in Consilio Decem captum fuit quod omnes promissiones facte in acquisitione civitatum Provinciae Albaniae observentur in omnibus etc. 
19. f. 36^r-37^r Sanctissimo in Christo patri et domino domino Coelestino III, Dei gratia ac sacrosanctae Romanae ecclesiae Summo Pontifici. Isacius Angelus Constantinopolitanus imperator ac caesar semper augustus promptam cum omni subiectione reverentiam etc. 

The Statutes of Shkodra

The Statutes of Shkodra, one of the best preserved corpora of medieval laws in Eastern Europe, confirms the strong legal basis of medieval Albanian towns. Although they date from the fifteenth century, these statutes were unknown to Albanian medievalists until 1997, when Lucia Nadin discovered them in Museo Correr in Venice. According to the date at the end of the manuscript, the writing ended in 1469, when the last amendment was inserted. The first codification, however, seems to have started from the beginning of the fourteenth century. The author of this last amendment also added the place where the manuscript was preserved, the Archive of the Tenth. That also shows the importance attached to this manuscript: Ex originali antiquo quod est in archivio excelsi consilii X alme civitatis Venetiarum exemplatum per me Marinum Dulcichium quondam domini dischi quondam domini Wladislai de verbo ad verbum prout iacet in ipso antique.

Even though no other historical data are known that would tell how this manuscript ended up in Venice, it is no wonder to find it there. Shkodra was part of Venetian Albania at least from 1396 to 1479, when the Ottomans destroyed it and many other Albanian towns. Many Albanians fled to the Venetian Republic and also to other Italian towns, taking with them what they could, including intellectual property. The person who took these statutes with him was probably from one of the noble families who enjoyed a good reception in the Venetian Republic, which seems to be supported by its being housed in the archive of the Tenth.

Other Albanian manuscripts in Italy and their “flight” from Albania

Unpublished manuscripts are of great importance as primary sources in order to glimpse not only events of the Middle Ages, but also to the mentality of document creation, especially if those documents are related to each other either by having a joint author, or addressing an event or personality of that time. One attitude is to become suspicious about the truthfulness of their contents and treat these documents as worthless forgeries. Some specialists, scholars, and historians, however, consider these sources of great historical value that enriches the history of medieval mentalities. The Drishti Angelus manuscripts are among the manuscripts about which scholars continue to argue pro and con. 

The manuscripts of the Drishti Angelus family are numerous in Italian state and private libraries and elsewhere. Some of them are published, but most have only been discovered and are not yet published. Unpublished manuscripts of the Angelus noble family of Drishti are held in Venice, Florence, the Vatican City, Copenhagen, and Shkoder. A common element of four of them, namely, the ones from the Vatican City, Florence, and Venice is that they are written by the same hand, namely, a scribe in the first decades of the sixteenth century. Some of the Angelus manuscripts were also published, especially in the course of the sixteenth century, but since the Anglus family was already established in Italy, it is impossible to state whether these manuscripts were taken out of Albania or whether they were created while their authors were in Italy.

The majority of the manuscripts that had to flee Albania did so in 1477, when the Angelus family was at risk in Drishti and escaped from the Ottomans to Venice. Since the Angelus family had close links with the Venetian Republic, they managed to have a successful flight and took away almost everything that could be removed. The manuscript of the “Statutes of Drishti” was certainly an important document to be valued and its legal significance applied not only to the Church but also to the reputation of the family itself. With this manuscript, the Angelus family could prove the continuity of their nobility, their position, and the properties in Drisht that they had enjoyed for centuries. 

The fate of Codex ASHB 1167 was similar. After spending a few years in the Venetian Republic, Petrus Angelus gave it as a dowry gift to his daughter, Maria, upon her marriage into the noble Florentine De Medici family. The codex was kept as family property until the end of the sixteenth century and then, along with other manuscripts and rare books, became part of the famous Biblioteca Medici, where Nikola Jorga, the Romanian scholar, found it in 1916. The Statutes of Shkodra had a similar history. When it arrived in the Venetian Republic, the manuscript was valued so highly that it was kept in the library of the Senate. Through these manuscripts Albanian noble families managed to position themselves in the elites of societies where they sought to be incorporated.