Prof. Skender Asani/

Në tryezat e ftohta të Versajës, ku më 1919 diplomacia shpesh ushqehej me paragjykim dhe fuqia me përçmim ndaj kombeve të vogla, fjala dhe prania e Parashqevi Qiriazit u shndërruan në një tronditje morale për arkitekturën e padrejtë të vendimmarrjes ndërkombëtare, aq sa edhe një kundërshtar i deklaruar i Shqipërisë u detyrua të artikulojë një të vërtetë që rrëzonte narrativën kolonialiste: se një komb që lind një bijë të tillë nuk mund të quhet barbar.

Ky pranim, i nxjerrë jo nga simpatia, por nga imponimi i së vërtetës historike, ishte më shumë se një kompliment personal; ishte një akt kapitullimi intelektual përballë qytetërimit shqiptar, i cili, edhe pse i copëzuar politikisht dhe i rrethuar nga interesa grabitqare, dëshmoi se mbart në thelbin e tij kulturë, arsim, dinjitet dhe vetëdije shtetformuese. Në këtë kontekst, Parashqevi Qiriazi nuk qëndron vetëm si figurë historike, por si tezë politike e gjallë, si argument diplomatik i pakundërshtueshëm dhe si sfidë retorike ndaj çdo përpjekjeje për ta delegjitimuar Shqipërinë në skenën ndërkombëtare, duke e shndërruar zërin e saj në emblemë të rezistencës kombëtare dhe në dëshmi se historia shqiptare nuk kërkon mëshirë, por njohje.

You are warmly invited to VENDI IM – 7th Annual Concert, a powerful celebration of Kosovo’s Independence and the legacy of Ancient Albanian musical heritage, brought to life by renowned Albanian-American artists in New York.

This is more than a concert, it is a tribute to our history, identity, and resilience through music.

The best seats are already gone, only a few remain. RESERVE YOUR SEATS NOW…

 Infos / Tickets:
https://www.kaufmanmusiccenter.org/mch/event/vendi-im-7th-annual-concert/

We would be honored to have you with us.

Warm regards,
VENDI IM
Team

Rafaela Prifti/

Kinematografia e Kosovës e pasluftës është prezantuar me shumë sukses me bashkëproduksione dhe me produksione ndërkombetare të profilit të lartë në festivale shumë prestigjioze. Për të parë si vetëprezantohet Kosova përmes filmit, Dr. Jeta Abazi Gashi dhe Doktoranti Juan Montoro bashkautorësuan një punim analitik Kosovarness in Cinema, i cili skicon identitetin e filmit të Kosovës paslufte për periudhën 2017-2021. Projekti synon të vërë në pah shtysën që jep dhe fuqinë që ka arti filmik në arenën ndërkombëtare por dhe në vetë perceptim.

Çfarë spikat në këtë periudhë dhe më tej janë talentet e reja veçanërisht një brez i regjisoreve dhe producenteve femra, të cilat të shkolluara dhe specializuara jashtë, kanë sjellë në mënyrë të guximshme dhe etike tema tabu të shoqërisë sonë. Produksionet e pasluftës bëhen pjesë të identitetit kosovar, në formën e ruajtjes së kujtesës dhe sfidave të mbijetesës, të vështruara në lenten filmike, që po bëhet një platformë e fuqishme për Kosovën në kinemanë botërore.

Pse Kosova paraqet një rast studimor? “Është një vend i vogël që ka arritur suksese në festivale ndërkombëtare. Trashëgimia rreth 50 vjeçare që nis me shtëpinë e parë filmike në 1970 dhe në 2005 me ngritjen e Qendra Kinematografike e Kosovës QKK ishte pjesë e hulumtimit tonë,” thotë Dr. Jeta Abazi, hulumtuese Fulbright në shkencat politike dhe ligjëruese e jashtme në School of Media and Public Affairs, George Washington University.

Në vitet 2017-2021 filmi i Kosovës pati një shpërthim të temave intime të përqendruara tek trauma e luftës ose ngjarje traumatike, kujtesa, patriarkalizmi në subjekte vendore me ndikim të gjerë, të rrëfyera në hapësira personale të vogla jo në skena madhore.

Identiteti dhe përkatësia, të shprehura në atë që dy studiuesit Abazi Gashi dhe Montoro e quajnë Kosovarness in Cinema formulohen kryesisht përmes historive njerëzore të përballjes me realitete të reja si mbijetesa ekonomike te filmi Zgjoi apo ndarjet gjinore te Luaneshat e Kodrës etj. Projekti, i cili nisi në vitin 2025, është duke u plotësuar dhe mendohet të dërgohet për botim në muajt e ardhshëm. “Nga perspektiva akademike, jemi ende duke e shkruar si projekt, por me fokus në “kujtesën” filmike për të kaluarën e Kosovës. Filmat janë zhanër shumë i rëndësishëm perceptues, sepse lidhen me të kaluarën e vendit dhe ndikojnë në të ardhmen e tij.”

Një pikë e veçantë e punimit shqyrton sesi “në krahasim me jehonën publike të Kosovës në marrjes së çmimeve në Sundance Film Festival, në Cannes, në Venicia, në Tallin, nominimin për Oscar si edhe shpërblime për filma të dedikuar luftës, ky aspekt mori pak vëmendje në debatin akademik.”

Nisur nga kjo, “ne hulumtojmë atë që e quajmë “soft power” (forcë e butë), sqaron Dr. Jeta Abazi Gashi, “sepse filmi arrin ta kthejë vëmendjen tek Kosova, jo përmes diskursit politik apo konfliktual, por përmes historive njerëzore, pa përdorur forma të ashpra, duke provuar se arti në përgjithësi dhe ekrani në veçanti ka epërsi ndaj forcës ushtarake.”

“Për një vend si Kosova, ky aspekt ka rëndësi të veçantë sepse regjisorët dhe producentët japin një mesazh se Kosova nuk është histori vetëm e luftës, por pjesë e një rrëfimi global. Kosova ka shumë për të treguar,” përfundon studiuesja.

Për këtë punim, deri tani, autorët kanë përfshirë dhjetë orë filma, intervista me kineastë dhe shumë producentë. Dr. Jeta Abazi Gashi dhe Mag. Juan Montoro nga Catholic University of Uruguay (UCU) e paraqitën punimin në panelin Media and Memory: Remembering the Kosovo War, në konferencën e ASEEES (Association for Slavic, East European and Eurosian Studies) në nëntor 2025, në Uashington DC.

Projekti i tyre ka aspekte personale për të dy hulumtuesit. Jeta ishte 13 vjeç në kohën e luftës dhe nuk ishte në Kosovë, por një pjesë e familjes së saj ishte aty, dhe ajo e ka ndjerë të afërt atë periudhë. Për Doktorantin Juan Manuel Montoro, që do paraqes disertacionin Sporti dhe Kujtesa Konfliktuese e Kosovës pranë University of Lucerne, Zvicër, angazhimi erdhi në formë kureshtje për një vend ku kishte pasur luftë. Në këtë pikë, ata janë edhe hulumtues, edhe subjekte vëzhguese të ndikimit të “soft power” (forcës së butë) të filmit të Kosovës.

Post-war Kosova cinema is a narrative as compelling as it is overlooked. Researchers Jeta Abazi Gashi and Juan Manuel Montoro are finalizing a policy brief on the subject, which they recently debuted at the “Media and Memory” panel during the 2025 ASEEES Convention in Washington, D.C. I am grateful to Dr. Abazi Gashi and Mag. Juan Montoro for sharing their invaluable insights for this piece.

U bënë 12 vite që kur ustai i sazeve të Përmetit, i është bashkuar varganit të gjatë të atyre; zëri, përkushtimi dhe vepra e të cilëve është shprehje e thesarit tonë kombëtar. Po, është dhe do të mbetet një tempull i lartë i vetëdijes dhe përkatësisë sonë. Është ajo çfarë ushqen shpirtin e gjithësisë me vezullimin e aktit sublim të krijimit. Është zëri dhe thirrja e thellë e gjeneratave që na fton në kujtesë dhe përshpirtje, nderim dhe mirënjohje, sepse ishin ata, dhe Laver Bariu mes tyre, që e bënë muzikën tonë më autentike, më të pasur, më përfaqësuese,

Edhe pse kanë kaluar dymbëdhjetë vite nga ndarja e tij nga jeta, Laver Bariu nuk i përket së shkuarës. Ai vazhdon të jetojë në ndërgjegjen e gjallë të kulturës sonë, si një prani që nuk shuhet, por përforcohet me kohën. Tingulli i gërrnetës së tij nuk ishte thjesht muzikë, ishte një frymë, një gjuhë e padukshme që lidhi njerëzit me kujtesën, mallin, dhimbjen dhe bukurinë. Sot, ai është përjetësuar edhe në bronz, në një statujë që e tregon ashtu siç ishte gjithmonë, duke i rënë gërnetës, sikur të mos kishte pushuar kurrë.

Ai është aty, në zemër të Përmetit të luleve dhe dashurisë, në qytetin ku u lind ai tingull që mbushi eterin dhe u shndërrua në kujtesë shpirtërore të një kombi. Aty ku tradita nuk tretet, por merr frymë; ku muzika nuk është argëtim, por identitet; ku bukuria nuk shihet, por dëgjohet. Përmeti është gjeografia e zërit të tij, ndërsa gërrneta, alfabeti i shpirtit të tij.

Laver Bariu lindi më 2 maj 1929 dhe u shua më 26 janar 2014, por jeta e tij nuk u mat me vite, por me tinguj. Ai ishte dhe mbetet një nga figurat më të ndritura të muzikës popullore shqiptare, mjeshtër i pakontestuar i gërnetës dhe një nga zërat më autentikë të këngës tradicionale të Toskërisë. Si themelues dhe udhëheqës i Sazeve të Përmetit, ai e çoi këtë formacion në një shkallë të re artistike, duke i kthyer në ambasadorë të kulturës sonë brenda dhe jashtë kufijve.

Që në fëmijëri, muzika ishte për të një instinkt. Veglat e para i ndërtonte vetë, nga degë pemësh, kallam gruri, nga çdo material që mund të shndërrohej në zë. Pas zhvendosjes së familjes në Korçë, ai përthithi ndikime vendimtare nga mjeshtër të njohur dhe, rreth moshës dhjetëvjeçare, nisi të formësonte atë që do të bëhej më vonë gjuha e tij muzikore. Kthimi në Përmet në fund të vitit 1944 shënoi kthimin në rrënjë, por edhe nisjen e një udhe të re: aty ku gërneta u bë zëri i shpirtit të tij.

Me themelimin e Sazeve të Përmetit në vitin 1951 dhe fitoren në Festivalin e parë Folklorik Kombëtar më 1952, nisi një rrugëtim i gjatë dhe i ndritur. Regjistrimet historike, kabatë përmetare të incizuara në Radio-Tirana, pjesëmarrjet në festivale kombëtare dhe ndërkombëtare, e kthyen emrin e Laver Bariut në një pikë referimi të pakapërcyeshme të folklorit shqiptar.

Formacioni i tij i konsoliduar, i njohur si “Bilbilat e Përmetit”, ishte unik jo vetëm për virtuozitetin, por për autenticitetin: saze që këndonin vetë, që rrëfenin përmes veglave dhe zërave një botë të tërë ndjenjash. Ai ishte krijues, riformatues, mësues. Nga duart e tij dolën hyrje këngësh, kaba, valle dhe reinterpretim i trashëgimisë së vjetër, duke formësuar identitetin e këngës popullore përmetare.

Laver Bariu ishte gjithashtu një shpirt kërkues. I apasionuar pas astronomisë dhe parapsikologjisë, ai shihte përtej dukjes, sikur edhe muzika për të të ishte një mënyrë për të depërtuar në misteret e qenies. Bashkëpunoi me estradën, me artistë të rinj, dhe performoi me emrat më të mëdhenj të këngës popullore shqiptare për më shumë se katër dekada.

Muzika e filmit “Gjeneral Gramafoni”, dokumentari “Këngët e zemrës”, disqet e realizuara në Angli, Greqi e Australi, janë dëshmi se vepra e tij e tejkaloi hapësirën lokale dhe u bë pjesë e trashëgimisë kulturore shqiptare në diasporë. Dekorimet dhe titujt nderues ishin vetëm një formalitet institucional për atë që populli e kishte shpallur prej kohësh: një mjeshtër të madh.

Laver Bariu mund të quhet me të drejtë i fundit i ustallarëve të traditës së madhe të sazeve të Jugut. Ai nuk ishte thjesht interpretues i muzikës popullore; ai ishte ruajtësi i një fryme, arkitekti i një identiteti muzikor dhe dëshmia se tradita, kur bie në duar të tilla, nuk ngurtësohet, por rilind. Sot, kur tingulli i gërinetës së tij dëgjohet ende në kujtesën kolektive, Laver Bariu mbetet një figurë emblematike, jo vetëm mjeshtër i sazeve, por simbol i shpirtit krijues shqiptar, që di të ruajë rrënjët dhe t’i kthejë ato në art të përjetshëm.

Albert Vataj

Të nderuar klerikë! Të nderuar dibranë dhe bashkombast të mitë – Sot shënojmë një ditë të shënuar dhe historike për kombet, një ngjarje që kujton guximin dhe sakrificën e këtyre dibranëve trima e të mirë, atdhetar, fisnik dhe që lartësuan me veprën e tyre të humanizmin kombin shqiptar në plejadën botërore. 

Sot bota e qytetruar e ka kthyer këtë datë, në një ditë simbol të kujtesës botërore, për mos të harruar krimet që i ndodhen njerzimit në luftën e dytë botërore. Shqipërisë nuk mund të i mungonte dhe kontributi dibran në mbrotje të jetëve njerzore, Dibra krahina që ka qënëgjithmonë në kuvendin e të ardhmes së atdheut tonë të dashur.

Pikrishtë këtu nga kjo rrugë në dimrin e vitit 1943 patrioti Imer Ndregjoni do të merte në dorzim nga patriotët Tiranës Xhemal Herri, dhe Avdulla Mëniku në dorzim familjen hebraike të Emanuel Rubenit të përbërë prej 7 vetash që kishin ardhur nga Beogradi në Tiranë. Besa e shqiptarit është betim që shpiae tije është e mikut dhe e Zotit. Dhe kështu do të vazhdonte rrugëtimi dy ditor nga ky vend drejt fshatit të bukur dhe të egër të Katërgrykëve të Dibrës Lukani përball malit të Runjës, i rrethuar me pyje shekullore të Vanasit e të Bungës. Aty do ti priste Kapiten luftëtari kundra serbëve, i plagosur nga ky armik shekullor, burri i shquar i Lukanit dhe Katërgrykëve Llan Ndregjoni në shtëpinë e tij tre katshe. Por në shërbim të hebrjve do të ishin i gjithë fisi Ndregjonë, do të ishin i gjithë fshati Lukan fiset Brucet, Dervishët, Ndreka e Buci, Totrakët e Lleshët, Loshët e Kokët e Bushet. Por e gjithë krahina e Katërgrykëveme Qafmurrën, Selishtën, Kacninë, të gjithë ishin në gadishmëri për të shpëtuar miqtë që ishin vendosur tek Ndregjonët. Dhe në fund të vitit 1945 këtë familje e mbajti me krenari Trimi i Qafmurrës mikpritësi dhe humani Ramadan Biba në katundin e vjetër të Murrës dhe i cili i përcolli drejt Tiranës ku shkuan në vendin nga kishin ardhur. Dhe kështu u mbyll kjo histori qendrese e humane.  Mirnjohjekatërgrykëve të Dibrës, për mbrotjen që u banë hebrenjve! Venerim atyre burrave e grave, që ndanin bukën dhe ushqimin me miqtë e largët por të kërkuar nga nazizmi gjerman, Mirnjohje këtyre burrave e grave që u banë pjesë e mbrotjes së miqve. Jam krenar që jam Lukanjak, Katërgrykas, Dibranë.Ndregjonet, Biba dhe katërgrykët u banë lavdi e Dibrës për këto vlera kombëtare.

Ne e nderojmë këtë ditë , sepse ajo është një dëshmi  e lavdisë së kombit shqiptar dhe e qëndresës ndaj çdo pushtuesi, pamvarsishtregjimit dhe ideologjisë që mund të imponoheshim.

Ne sakrifikuam për të ju siguruar lirinë dhe jetën hebrenjve, por me largimin e trupave naziste ne u ndodhëm vetë si kombe përball një diktaturë të egër si nazizmi diktatura e kriminelit Enver Hoxha. Cfarë u ndodhi këtyre qëndrestarve, humanistëve, dhe fisnikëve të Dibrës, Patrioti Llan Ndregjoni do të vritej në vitin 1946 në përpjekje me kriminelin Shefqet Peçi, do të i vritshin djalin Xhevitin, 18 vjeçar, dhe djalin e xhaxhit Xhetanin 24 vjeçare, atë kullë që kishte mbrojte hebrejtë barbarët komuniste do ta digjnin si kulle e armikut të komunisteve. Ramadan Bibën sëbashku me Imer Ndregjonin do ti arrestonin dhe do të i dënonin me dhjetra vite burg, duke i dërguar në kënetën e Vloqishtit në Korçe ku do të dilnin të sakatuar nga ai gulak ku kryeheshintortura çnjerzore. Dhe ne trashgimtarët e tyre do të provonim luftën e klasve një torturë çnjerzore që vetëm komunizmi enverist shqiptar e provuam. Ne antikomunistët fisnikët shqiptar provuam dhe mbas pluralizmit një përcundim të kësaj klase politike. Askush nuk e ka çuar ndërmend se 35 vite  më vonë pasardhësit e Byrosë Politike do të drejtojnë vendin, do të kenë në dorë ekonominë do të bënin ligje dhe do të vijonin të vendosnin fatin e shqiptarve. Askush nuk e mendonte se drejtuesi Partisë që Ekzekutoi Llan Ndregjoni, dënoi me dhjetra vite burg Ramadan Bibën dhe Imer Ndregjoni do të ishte sot në Izrael duke folur për antisimetizmi, pa i nderuar këto burra që nderuan Shqipërinë, dhe pa u kërkua falje për ekzekutimet dhe burgimet që u kishte bërë partia e tije. Askush nuk e kishte menduar se 6000 shqiptarë sdo të kishin një varr në tokën e tyre se partia që i zhduki, do të sundonte me pasardhësit e enveristëve. As kush se kishte menduar se Partia e parë opozitare që u krijua në dhjetor të 90 do të i bashkohej Partisë sundues rilindjes komuniste, që mos ti dënonte krimet e komunizmit siç bëri europa. Nuk mund të ndërtohet demokracia me muratorë të ferrit komunistë, nuk mund të mbrohet liria me dhunuesit e drejtave të njeriut. Sot flitet për drejtsi për dëshmorët e partisë, dhe jo për vlerat e larta të kombit shqiptar siç janë këto dibranë trima e fisnikë

Po e mbyll fjalën time  me një shprehje të Martin Luter Kingut Një padrejtsi në çfardo vendi, është një kërcnim për drejtësinë kudo!