Albert Vataj/

Optika më të cilën u trajtua identiteti ynë, përgjithësisht reflektoi një admirim dhe realizëm nga shumë prej atyre që e përdorën penën jo më pak dhe shpirtin për të shpërfaqur shqiptarët si një popull dhe kulturë që meritin vëmendje dhe vlerësim. Kjo përkundër disa penëthyerish që u ndikua dhe keqintepretuan çfarë ishte fakt. Por ata ishin të lënë në periferi të interesit, sepse kërkohej e vërteta dhe jo pak i shërbyen shqiptarëve me përkushtim dhe profesionalizëm. Një prej tyre ishte studiuesi italian, Roberto Morozzo della Rocca, në vitin 1989, i cili në librin e tij “Kombi dhe feja në Shqipëri 1920-1944” shkruan:

“Literatura për Shqipërinë midis shekujve XIX dhe XX, dhe jo vetëm ajo perëndimore, si rregull ka pohuar se Shqipëria në thelb nuk mund të krahasohet me asnjë vend tjetër, se ajo ka një origjinalitet të thellë, një ndryshim të pabesueshëm zhvillimi historik me popujt fqinjë. Dhe në të vërtetë, ndjenja e të qënurit veç të tjerëve është në themel të çdo nacionalizmi e partikularizmi. E pra Shqipëria dhe shqiptarët janë trajtuar nëpërmjet stereotipeve me efekt: një vend i egër dhe i pastër, një popullatë e papërkulur dhe gjakatar; një krahinë dhe një qytetërim midis Lindjes dhe Perëndimit, midis pazarit dhe monumenteve të klasicizmit; nën ndikimin e një mijë kulturave të asimiluara keq dhe në realitet me kulturën e vetme të natyrës dhe të forcës; me fjalë të tjerë një vend që të shokon. “Për një udhëtar që hyn në Shqipëri- shkruhej në vitet ’30- udhëtimi duhet filluar duke lënë mënjanë çdo term krahasimi që të vjen ndërmend nga zakoni. Në Evropë është Londra është edhe Tirana…”

Gjykimi për pakrahasueshmërinë e Shqipërisë bazohej më tepër në efekte sesa në njohjen me një vend që konsiderohej si ekzotik, i mbetur jashtë mendohej tërësisë së kombeve të qytetëruara, tërheqës nga ana natyrore, me gjuhë e zakone të lashta dhe ekskluzive. Miti i Shqipërisë si një vend unikal përjetësohej me një dozë të mirë retorike, duke konfirmuar me ndonjë përshtypje të jashtme çka ishte “zbuluar” ndoshta edhe para se të shihej e të verifikohej. Nuk të habit fakti se autorët evropianë të frymëzimeve të ndryshme kanë ekzaltuar Shqipërinë e vogël me të njëjtën retorikë të natyrës magjepsëse, të qiellit të pastër dhe të detit të kaltër, të luginave të qeshura dhe bregdetit plot dritë.

Por deshifrimi i këtij miti të Shqipërisë nuk është i lehtë, sepse shumë veta e kanë parë vendin e vogël adriatikas si një prizëm nëpërmjet të cilit mund të projektonin ëndrrat dhe ankthet e veta. Shqipëria ka qenë toka e njeriut të lirë ose e njeriut të egër të mirë, e njeriut të ri ose e njeriut primitive, e lirisë ose e tiranisë; e komunizmit të realizuar ose e gulagut pranë shtëpisë; parajsë e papërlyer ose mbeturinë e botës së lashtë. Ndoshta më pranë së vërtetës ishin ata që e shikonin origjinalitetin e Shqipërisë në shkretëtirën e një vendi të ekspozuar ndaj pushtuesve, i detyruar përherë të mbrohej kundër botës së jashtme, i prapambetur sepse ishte në kufi, si të qytetërimit perëndimor, ashtu edhe atij lindor.”

Besnik Fishta/

Historia jonë kombëtare është e shënuar nga sakrifica të mëdha dhe përpjekje të pareshtura për mbijetesë, dinjitet dhe liri. Mirëpo, ashtu siç ndodh shpesh në historinë botërore, të vërtetat e mëdha janë përpjekur herë pas here të zëvendësohen me versione që i shërbejnë interesave të caktuara politike të armiqve të kombit tonë. Raste të tilla evidentohen edhe nëpërmjet hulumtimeve filatelike, sidomos në tematikën e historisë postare, siç është edhe një rast i mëposhtëm që lidhet me zarfa të lëshuar në SHBA gjatë Luftës së Dytë Botërore. Më poshtë do të sjellim interpretimin e katër zarfave të SHBA-së, të viteve 1943 dhe 1944, ku Shqipëria paraqitet në kontekstin e vendeve të pushtuara nga fashizmi.                   

Zarfi i pare, interpretimi: Në vitin 1943, kur bota ishte ende në flakët e luftës, Shtetet e Bashkuara të Amerikës lëshuan një serí zarfash të quajtura “Occupied Nations Series” (Seria e Kombeve të Pushtuara), ku përmes pullave dhe ilustrimeve nderoheshin kombet që rezistonin ndaj pushtimit nazi-fashist. Mes tyre, vend nderi zinte edhe Shqipëria. Në një nga këto zarfa, i vulosur në Washington, më 9 nëntor 1943, shfaqet një pullë amerikane me flamurin shqiptar dhe një ilustrim që përshkruan shqiptarin malësor, simbol i krenarisë dhe luftës për liri. Nën figurën shkruhet:       

“Albania – Home of fighting mountaineers – A key point in the Adriatic.”                                                       (“Shqipëria – Atdhe i malësorëve luftëtarë – Një pikë kyçe në Adriatik”)                                                         

 Zarfi I dyte, interpretimi: Edhe ky zarf është dëshmi filatelike dhe historike e perceptimit amerikan mbi Shqipërinë në vitet e Luftës së Dytë Botërore. Ka një përshkrim historik për shqiptarët: popull i lashtë i Evropës, gjatë shekujve i shtypur nga pushtuesit osmanë dhe më vonë nga fashizmi italian. Përmendet edhe fakti se më 1912 u shpall pavarësia, ndërsa në Luftën e Dytë Botërore shqiptarët luftonin me heroizem kundër pushtuesve. Ai shpreh ndjeshmërinë amerikane për kombet e pushtuara, duke e paraqitur Shqipërinë si një vend të vogël, të lashtë, të shtypur nga pushtuesit, por rezistent e luftarak. Seria “Overrun Countries” kishte edhe një funksion propagandistik: të rriste moralin e emigrantëve në SHBA dhe të forconte opinionin publik amerikan rreth nevojës për fitoren mbi fashizmin.    

Zarfi trete, interpretimi : Ky është një zarf i Ditës së Parë (First Day Cover) amerikan, i lëshuar më 9 nëntor 1943 në Washington D.C.  Pullat postare të vlerës 5 cent, me flamurin kombëtar shqiptar (flamuri i kuq me shqiponjën e zezë dykrenare) janë pjesë e emisionit të veçantë “Overrun Countries”, ku çdo vend i pushtuar paraqitej me flamurin kombëtar, si simbol i identitetit dhe lirisë së mohuar përkohësisht. Persa I perket ilustrimit në zarf në të majtë shkruhet: “Occupied Nations – Honoring Albania”, që do të thotë: “Kombet e pushtuara – Në nderim të Shqipërisë”. Me poshtë, një mbishkrim propagandistik: “Unprovoked, Mussolini’s Fascists quickly make conquest of backward country.” (Pa provokim, fashistët e Musolinit pushtojnë shpejt një vend të prapambetur). Dhe në fund: “The little kingdom falls a victim to Mussolini’s war machine.” (Mbretëria e vogël bie viktimë e makinës luftarake të Musolinit). Grafika paraqet sulmin ajror, djegie, tym e shkatërrime, simbol i agresionit fashist ndaj Shqipërisë më 7 prill 1939. Ne konteksti historik te tre zarfat jane emetuar ne vitin 1943, kur Italia fashiste tashmë kishte kapitulluar (shtator 1943), por Shqipëria vazhdonte të ishte nën pushtimin gjerman. Qellimi I leshimit te pullave dhe shume  zarfave te tjere per Shqiperine apo vendet e tjera europiane ishte funksioni propagandistik: për ti treguar popullit amerikan dhe botës se ShBA mbështeste vendet e pushtuara, duke njohur viktimat e agresionit fashist e nazist, dhe se lufta do të vazhdonte deri në çlirimin e tyre.                                                                                                           

Ne rastin e Shqiperise eshte me interes fakti qe Shqipëria përmendet per here te pare në filatelinë amerikane. Edhe pse me një gjuhë të kohës që e etiketon Shqipërinë si “vend të prapambetur”, gjithsesi flamuri shqiptar vendoset në të njëjtin nivel me kombet e tjera europiane të pushtuara.Keto pulla dhe zarfa jane dokumente filatelike dhe historike, me vlerë të madhe si dëshmi e perceptimit amerikan për Shqipërinë gjatë Luftës së Dytë Botërore, si viktimë e agresionit fashist, por gjithashtu pjesë e familjes së kombeve europiane që meritonin lirinë.

Zarfi i katert, interpretimi : Vetëm një vit më vonë, më 18 nëntor 1944, u shfaq një tjetër zarf, i vulosur po në Washington D.C., por këtë herë me përmbajtje jo thjesht te diskutueshme,por thellesisht manipulative. Ky zarf, në dukje i ngjashëm në format, përmban një pullë të njëjtë me flamurin shqiptar, por i shoqëruar nga një ilustrim politikisht i ngarkuar dhe historikisht i rremë. Në të paraqitet një portret i Marshall Titos, flamuri jugosllav në sfond, dhe një shqiponjë që mban një banderolë me mbishkrimin:     

“Tirana, the capital of Albania, was liberated by Yugoslav partisans.”                                                                   (“Tirana, kryeqyteti i Shqipërisë, u çlirua nga partizanët jugosllavë”)     

                                                                    Ky zarf nuk është një dokument zyrtar amerikan, por një produkt propagandistik i krijuar nga qarqe dashakeqe. Fakti që ky zarf mban datën e nëntorit 1944, pra një vit pas kohës së rregullt të emetimit të serisë origjinale ‘Overrun Countries’, tregon qartë se kemi të bëjmë me një falsifikim të vulës dhe të përshkrimeve përkatëse, duke vërtetuar se nuk është një botim zyrtar. I paraqitur si një ‘souvenir cover’ (zarf përkujtimor), ai përfaqëson një shtrembërim të qëllimshëm dhe provokues të historisë sonë kombëtare. Në të njëjtën periudhë kur qarkullonte ky zarf, gjatë viteve 1943–1944, në Kosovë shqiptarët përjetuan dhunime dhe masakra të kryera nga forcat partizane jugosllave të Marshallit Tito. Ky kontrast midis propagandës vizuale të zarfit dhe realitetit tragjik në trojet shqiptare nxjerr në pah mospërputhjen mes imazhit të shpërndarë ndërkombëtarisht dhe vuajtjeve konkrete të popullit tonë. Më tej, ngjarjet kulmuan në vitin 1945 me Masakrën e Tivarit, që bëri edhe më të qartë tragjedinë e shqiptarëve në raport me politikën e kohës së Jugosllavise.                  

In conjunction with the Women’s Guild of St. Mary’s Albanian Orthodox Church, for the first time in USA the National puppet theatre of Albania in collaboration with the Theatre of Diaspora brings the magic of the stage in the Albanian language. Two special performances – The Dog who Couldn’t bark” and “The Daughter of the Moon and the Sun” will offer diaspora children ages 2-14 a unique experience filled with colors, laughter and emotions.

A meaningful step in preserving the Albanian language and culture through the art of puppetry, bringing our tradition closer to the younger generations.

Tickets are $10 per person. Half of the proceeds will be donated to the church. All children MUST be accompanied by an adult.

Trashëgimia e Nënës Terezë nuk duhet të mbetet vetëm në libra apo në përkujtimore, por të bëhet përvojë e përditshme në jetën tonë. Dashuria që ajo predikoi duhet të kthehet në dashuri për familjen dhe kombin; falja që ajo mishëroi duhet të shndërrohet në forcë pajtimi mes njerëzve; përulësia që ajo jetoi duhet të na shërbejë si shembull për të kapërcyer egoizmin dhe ndarjet.

Nga Prof.dr Skender ASANI

Struga, qyteti që dikur u bë strehë solidariteti në ditët më të vështira të historisë sonë të afërt, sot rihap zemrën e saj përmes një feste shpirtërore e kulturore, duke promovuar tri botime të reja kushtuar figurës së shenjtë dhe universale të Gonxhe Bojaxhiut – Shën Nënës Terezë. Në ditët kushtuar saj, Struga nuk harrohet, përkundrazi bëhet pjesë e gjallë e këtyre manifestimeve, sepse në kujtesën e kombit ajo mbetet qyteti që në kohë të errëta u bë dritare shprese për mësues, nxënës, punëtorë dhe familje të dëbuara. Sot, ky qytet nderon edhe një herë atë që me jetën e saj dëshmoi se dashuria dhe sakrifica janë udhërrëfyesit më të vërtetë të njerëzimit.

Tri librat e prezantuar bartin secili një dimension unik të trashëgimisë së saj. “Gonxhja e Shkupit në Kurorën e Botës” sjell një përfytyrim të Nënës si simbol i identitetit tonë kombëtar, duke na kujtuar se nga Shkupi, me rrënjë të lashta ilire e dardane, lindi një bijë që ndriçoi botën mbarë. Ky libër nuk është vetëm një dëshmi e përkatësisë, por edhe një ftesë për të parë se si një qytet i vogël mund të dhurojë një figurë që bëhet kurorë e njerëzimit.

Në vijim, “Me bashkudhëtarët e Nënës Terezë – nga misioni në shenjtëri” hap një dritare të rrallë mbi dimensionin e saj njerëzor. Përmes rrëfimeve të Dom Lush Gjergjit, motrës Ivana dhe Nasta Mihillit, ky libër na e sjell Nënën jo si mit, por si një grua e thjeshtë që qëndroi mes të varfërve, e cila dinte të dëgjonte, të përqafonte dhe të ndante shpresën. Ky është një mozaik kujtimesh që tregon se shenjtëria ndërtohet mbi jetën e përditshme, mbi dhimbjen dhe sakrificën e ndarë së bashku.

Ndërsa “Porositë e Shën Nënë Terezës për ne” i Dom Lush Gjergjit na sjell urtësinë e saj të përjetshme, të shndërruar në porosi që kalojnë kohët dhe brezat. Nuk kemi të bëjmë vetëm me një fjalorth shprehjesh, por me një udhërrëfyes të jetës shpirtërore e morale, ku dashuria, falja dhe përulësia bëhen themele mbi të cilat mund të ndërtojmë një shoqëri më të drejtë e më njerëzore.

Këto tri botime, të ndërthurura në një mozaik të përbashkët, nuk janë vetëm libra, por gurë themeli të kujtesës kombëtare dhe shpirtërore. Ato na tregojnë se Gonxhja e Shkupit ishte kurorë e njerëzimit, se ajo kishte bashkudhëtarë që ndanë me të barrën e shenjtërisë, dhe se zëri i saj, përmes porosive të pavdekshme, mbetet një thirrje e gjallë për të ecur në udhën e dashurisë dhe sakrificës.

Përfundimisht, ky promovim në Strugë nuk është vetëm një ngjarje kulturore, por një amanet i gjallë për të gjithë ne. Ai na kujton se trashëgimia e Nënës Terezë nuk duhet të mbetet vetëm në libra apo në përkujtimore, por të bëhet përvojë e përditshme në jetën tonë. Dashuria që ajo predikoi duhet të kthehet në dashuri për familjen dhe kombin; falja që ajo mishëroi duhet të shndërrohet në forcë pajtimi mes njerëzve; përulësia që ajo jetoi duhet të na shërbejë si shembull për të kapërcyer egoizmin dhe ndarjet. Struga, duke qenë sot pjesë e këtyre ditëve të shenjta, na kujton se edhe një qytet mund të bëhet pishtar drite për një komb të tërë, ashtu siç Gonxhja e Shkupit u bë dritë për mbarë njerëzimin.

Strugë, 30 gusht 2025

KISHA KATOLIKE “ZOJA E SHKODRËS” NË NEW YORK JU FTON NË FESTIVALIN E 33 SHQIPTAR, AKTIVITETIN MË TË MADH KULTUROR SHQIPTAR NË AMERIKË.