Klara Buda/

Themeluesit e vërtetë të Autoqefalisë Ortodokse Shqiptare.

Katedralja Ngjallja e Krishtit në Tiranë, një nga kishat më të mëdha ortodokse në Ballkan, përfaqëson jo vetëm një qendër shpirtërore për besimtarët ortodoksë shqiptarë, por edhe një simbol të ringjalljes së besimit pas dekadave të persekutimit komunist. Kjo katedrale, e përuruar më 24 qershor 2012, ka shërbyer si një pikë referimi për ripërtëritjen e Kishës Autoqefale Ortodokse të Shqipërisë nën Kryepeshkop Anastasios Janullatos, i cili ndërroi jetë më 25 janar 2025 dhe u varros aty pas një ceremonie madhështore më 30 janar 2025. Në këtë kontekst, ideja e zhvendosjes së eshtrave të Imzot Kristofor Kisi dhe Imzot Jorotheu në Katedralen e Madhe Ortodokse merr një rëndësi të jashtëzakonshme historike, shpirtërore dhe kulturore, pasi këta dy figura themeluese të Autoqefalisë Ortodokse Shqiptare vendosën gurët e parë të një kishe të pavarur kombëtare. Ata janë themeluesit e vërtetë të Autoqefalisë Ortodokse Shqiptare dhe së bashku me Theophan Nolit ia kushtuan asaj gjithë jetën e tyre.

Imzot Kristofor Kisi: Një figurë kyçe e Autoqefalisë – Imzot Kristofor Kisi (1881–1958), i lindur në lagjen Kala të Beratit, shërbeu si Kryepeshkop i Kishës Autoqefale Ortodokse të Shqipërisë nga viti 1937 deri në 1948. Ai luajti një rol vendimtar në konsolidimin e autoqefalisë, e cila u njoh zyrtarisht nga Patriarkana e Kostandinopojës më 12 prill 1937. Si pasardhës i Visarion Xhuvanit, Kisi punoi për të forcuar strukturën e kishës shqiptare, duke zgjeruar juridiksionin e saj dhe duke promovuar përdorimin e gjuhës shqipe në liturgji. Përkundër sfidave të Luftës së Dytë Botërore dhe persekutimit komunist, ai qëndroi një figurë e palëkundur në mbrojtje të identitetit ortodoks shqiptar. Fatkeqësisht, jeta e tij përfundoi në rrethana tragjike më 17 qershor 1958, kur u gjet i helmuar në Kishën e Shën Prokopit në Tiranë, një ngjarje që mbetet e mbuluar nga misteri dhe dyshimet për përfshirjen e regjimit komunist.

Imzot Jorotheu: Bashkëthemelues i Autoqefalisë – Imzot Jorotheu, i cili shërbeu si Eksark i dërguar nga Patriarkana e Kostandinopojës, ishte një tjetër figurë qendrore në përpjekjet për autoqefalinë e Kishës Ortodokse Shqiptare. Më 21 nëntor 1923, së bashku me Kristofor Kisi, ai shuguroi Fan Nolin në gradën episkopale në Kishën e Shën Gjergjit në Korçë, një moment kyç për krijimin e një hierarkie kishtare shqiptare. Kontributi i tij në organizimin e kishës dhe forcimin e saj si institucion kombëtar mbetet një trashëgimi e çmuar, që i dha zë identitetit ortodoks shqiptar në një periudhë kur nacionalizmi dhe pavarësia fetare ishin të ndërlidhura ngushtë.

Varrosja e Imzot Kristofor Kisi dhe Imzot Jorotheu në Katedralen e Madhe Ortodokse të Tiranës do të kishte një domethënie të thellë për disa arsye:

Nderimi i Themeluesve të Autoqefalisë: Kisi dhe Jorotheu ishin arkitektët e një kishe të pavarur shqiptare, e cila u çlirua nga ndikimet e huaja dhe u bë një simbol i identitetit kombëtar. Varrosja e tyre në katedrale do të shërbente si një akt nderimi për rolin e tyre në themelimin e Autoqefalisë Ortodokse Shqiptare, duke i vendosur ata përkrah figurave të tjera të shquara si Anastasios Janullatos, i cili ringjalli kishën pas komunizmit.

Ruajtja e Kujtesës Historike: Katedralja Ngjallja e Krishtit është një monument i ringjalljes shpirtërore dhe kombëtare të Shqipërisë. Vendosja e eshtrave të Kisi dhe Jorotheu aty do të siguronte që brezat e ardhshëm të kujtojnë dhe respektojnë sakrificat e këtyre figurave për pavarësinë fetare të vendit. Kjo do të forconte lidhjen midis historisë dhe të tashmes së Kishës Ortodokse Shqiptare.

Simbol i Unitetit dhe Vazhdimësisë: Katedralja, si qendra shpirtërore e ortodoksisë shqiptare, përfaqëson unitetin e komunitetit ortodoks. Varrosja e themeluesve të autoqefalisë në këtë hapësirë të shenjtë do të simbolizonte vazhdimësinë e misionit të tyre, duke lidhur periudhën e hershme të autoqefalisë me ringjalljen e saj pas komunizmit nën udhëheqjen e Janullatos.

Një Akt Drejtësie Historike: Kristofor Kisi, në veçanti, vuajti persekutim dhe vdiq në rrethana të dyshimta gjatë regjimit komunist. Zhvendosja e eshtrave të tij në katedrale do të shërbente si një akt drejtësie historike, duke e nderuar atë si një martir të besimit dhe të kauzës shqiptare, pas viteve të harresës dhe shtypjes.

Sfida dhe Reflektim për Fan Nolin – Ideja e zhvendosjes së eshtrave të Fan Nolit, një tjetër figurë qendrore e autoqefalisë, në Katedralen e Madhe Ortodokse ngjall një debat të rëndësishëm. Noli, i cili shërbeu si peshkop dhe kryeministër, kontribuoi për Shqipërinë nga diaspora, veçanërisht në Shtetet e Bashkuara. Disa mund të argumentojnë se eshtrat e tij duhet të qëndrojnë aty ku ai kaloi një pjesë të madhe të jetës dhe ku dha kontributin e tij të jashtëzakonshëm për çështjen shqiptare. Të tjerë mund të shohin kthimin e tij në Atdhe si një plotësim të misionit të tij për një kishë dhe komb të pavarur. Ky diskutim kërkon një analizë të thellë të argumenteve pro dhe kundër, duke respektuar trashëgiminë e tij të ndërlikuar dhe globale.

Zhvendosja e eshtrave të Imzot Kristofor Kisi dhe Imzot Jorotheu në Katedralen Ngjallja e Krishtit në Tiranë do të ishte një akt me rëndësi të madhe shpirtërore, historike dhe kombëtare. Kjo do të nderonte themeluesit e Autoqefalisë Ortodokse Shqiptare, do të forconte kujtesën kolektive të shqiptarëve dhe do të simbolizonte vazhdimësinë e besimit ortodoks në Shqipëri. Në një kohë kur Kisha Ortodokse Shqiptare po kalon një tranzicion pas ndarjes nga jeta të Anastasios Janullatos, ky veprim mund të shërbejë si një pikë bashkimi për besimtarët dhe një kujtesë e fuqishme e sakrificave të bëra për pavarësinë fetare dhe kombëtare të Shqipërisë.

Foto: Nga e djathta në të majtë, ipeshkvët Kristofor dhe Jerotheo i dhanë shugurimin ipeshkvor Theofan Nolit në kishën e Shën Gjergjit në Korçë, më 4 dhjetor 1923.

Firmos peticionin këtu: https://chng.it/WhLVPXksCh

New York, 1 qershor 2025 – Në Kensico Dam Plaza, Valhalla, New York, Qendra Kulturore Nënë Tereza e Famullisë Zoja e Shkodrës dhe zyra e Parqeve të Qarkut Westchester organizuan festën e përvitshme të nderimit të traditës e trashëgimisë kulturore e shpirtërore shqiptare në Amerikë. Me pjesëmarrjen e shqiptarëve nga disa shtete të Amerikës, artistëve e grupeve kulturore, shoqatave e organizatave patriotike, aktiviteti mbresëlënës patriotik, kulturor, sportiv, social, komunitar e atdhetar shënoi një sukses të madh jo vetëm të bashkimit të shqiptarëve por edhe të shpalosjes së vlerave tona më të shtrenjta kombëtare në mërgatë. Nën kujdesin e veçantë të Dom Pjeter Popaj famullitarit të Kishës Katolike Shqiptare “Zoja e Shkodrës”, dhe organizatorit Fran Çotaj, festivali i traditës e trashëgimisë shqiptare në Amerikë vjen vit pas viti si një sukses shqiptar, si një traditë, pasuri dhe trashëgimi identitetare kombëtare që ruhet në mënyrë të shkëlqyer prej shqiptarëve të Amerikës.

Këtë vit festa e Traditës Shqiptare u shoqërua me përformanca nga artistët: Indrit Mlika, Ermina Bushi-Lleshaj, DJ Geni Hotaj, Grupi Rozafati, Shoqeria Kulturoro Artistike Kelmendi, Ansambli Folklorik Autokoton Rugova dhe Qendra Kulturore Shiptare Amerikane Struga të cilët gëzuan dhe argëtuan pa masë të gjithë të pranishmit.

Me pjesëmarrje gjithnjë e më masive të bashkatdhetarëve tanë, aktiviteti atdhetar gëshetoi në vetvete kulturë, traditë, sport, muzikë, piknik, këngë e valle shqiptare të shoqëruara me guzhinë tradicionale shqiptare duke emocionuar të gjithë pjesëmarrësit e sidomos fëmijët shqiptarë të lindur në Amerikë. Kjo festë nderon jo vetëm Kishën Katolike Shqiptare Zoja e Shkodrës si institucion fetar e kombëtar lider por në mënyrë të veçantë çdo familje shqiptare që ruan identitetin, historinë, traditën, kulturën dhe gjuhën shqipe në mërgatën e Shteteve të Bashkuara të Amerikës.

Në të gjitha ditët e fundjavëve të muajit maj, ku pemët janë mbushur me lëng jete të gjelbër dhe dita më ditë shohim shpërthimin e bulëzimet e gjetheve që tashmë pemët janë shndërruar në kurora të lulëzimit mbretërojnë në ngjyrat e tokës, në njërën nga sallat e Producer Club Theatër në New York City, u shfaq për artdashësit “Net të Bardha” të Feodor Dostojevski, me produksion skenik nga Bujar Alimani.

“Net të Bardha”, një roman i shkurtër sentimental, është një nga krijimet më të hershme të Dostojevskit, ku paraprin temat dhe shqetësimet që karakterizojnë romanet e tij më të pjekur, duke u konsoliduar si një nga mjeshtrit më të mëdhenj të letërsisë psikologjike dhe humaniste. Kjo vepër është sjellë në gjuhën shqipe nga shumë përkthyes, po më ka bërë përshtypje midis tyre është Luan Myftyu edhe Islam Spahiu të dënuar politik, ku përkthimi i kësaj vepre u shndërrrua në akuzë, krahas akuzave të tjera për t’i dënuar politikisht ata. “Net të Bardha” mbetet një dëshmi prekëse e aftësisë njerëzore pë të dashur dhe ëndërruar edhe në mes të vetmisë më të thellë.

Autori është një nga shkrimtarët më të njohur në Rusinë Cariste duke krijuar vepra që eksplorojnë psikologjinë njerëzore në konteksin social, politik, ekonomik dhe shpirtëror që përjetoi vendi gjatë gjysmës së dytë të shekullit 19-të. Ai konsiderohet si një nga gjenitë më të mëdhenj letrarë të perëndimit. Niçe, një nga filozofët më të mëdhenj të kohës e lavdëroi duke deklaruar : – “Dostojevski, i vetmi psikolog me që ra fjala, nga i cili më është dashur të mësoj diçka. Ai është një nga goditjet më të bukura të fatit të jetës sime.” Nuk ka dyshim se stili i tij tregimtar dhe morali i tregimeve të tij janë të përjetshëm dhe se është nevojshme ta lexojmë atë për ta kuptuar shoqërinë në të cilën ka jetuar. Romani përbëhet nga katër kapituj dhe një epilog (4 netë dhe një mëngjes). Titulli – Netët e bardha i referohet një fenomeni natyror që zakonisht ndodh në Rusi gjatë solsticit të verës, kjo, në zonat me gjerësi të madhe. Në të, perëndimet e diellit janë vonë dhe lindjet e diellit ndodhin më herët. Për rrjedhojë, muzgu nuk është kurrë plotësisht i errët.

Ngjarja përdoret nga Dostojevski si mjedisore ashtu edhe metaforike. Leon Daudet- shprehet për Dostojevskin: – “Nuk është gabim të thuhet që është një mbret, i një esence dhe cilësie të tillë që, te modernët, vetëm Shekspiri mund të krahasohet me të. Mundet që pas Shekspirit dhe Eskilit ai që njeriu që ka zbritur më thellë, më ashpërsisht në honin e zemrave të trupave… Pra, rinia e sotme duhet të ketë parasysh jo vetëm atë që është e përjetshme:- ndjenjat rinore, cilado qofshin ato janë të natyrshme, e natyra ka ligjet e saj që nuk vdesin,por përtërihen pafundësisht, janë aktuale. “Net të Bardha”, roman sentimental (nga kujtimet e një ëndërruesi)- “Qielli ish aq i yjëzuar aq i ndritur sa, duke e parë, pa dashur pyesim veten :-a është e mundur që nën një qiell kaq të bukur të ketë njerëz të këqij?…….. një brengë. M’u duk papritmas se po më braktisnin të gjithë, se të gjithë po më largoheshin…… A është e mundur të jetë mëkat të ndiesh një mëshirë vëllazërore për ju?… Unë jam një ëndërrues.”

Si shumë histori të tija, edhe kjo është treguar nga një norator pa emër. Noratori është një burrë i ri, që interpretohet mrekullisht nga aktori i njohur Erjon Mustafaraj, një burrë që vuan nga vetmia. Është historia e një të riu që lufton kundër gjallërisë së tij rinore dhe që bie në vuajtjet e dashurisë. Ai bie në dashuri me një vajzë të re Ana (Nastjenka), interpretuar me zhdërvjelltësi nga Yllka Lola; por dashuria ngelet e pakthyer, pasi ajo ka një të dashur, që i mungon, dhe me të bashkohet së fundmi. Loja e aktorëve, mjeshtëria deri në detaje më të imta për dhënien e fabulës nga produksioni, Bujar Alimani, manaxheri i produksionit Damian Pervizi, ndriçimi, zëri dhe efektet e saj prej Tan Kazasi, Ilir Dhamo; muzika nga violinisti Arenc Leka, si skenat me detajet specifike sjell te spektatori gjithë historinë e protagonistes sonë Ana. Skenografia Albulena Beqiri, sidomos mbyllja e dramës leximi i letrës që i ka shkruar ëndërrimtarit të saj është një gjetje që transmeton te spektatori i pranishëm gjithë botën reale dhe atë shpirtërore me luhatjet dhe kontradiktat ndjesore.

Sjellja në skenë e kesaj vepre klasike eshtë ashtu si shprehet vete B. Alimani :-“Të merresh me art është sa zgjedhje po kaq dhe luks. Nuk e kanë fatin ta bëjnë të gjithë thelbësisht, sepse nuk është e lehtë. Të vendosësh të notosh në ujëra të thella është akoma më e vështirë. Të bësh film është një gjë e lartë. Por të bësh teatër është një akt suprem…..Teatri është një tempull ku këmbejmë në heshtje mendimet, ku përfitojmë ide e dalim më të mirë sesa kur hymë në sallë.. “Net të Bardha” është një shfaqje teatrale ku do mund të jepej në çdo sallë të botës për nivelin e ofertës estetike që ofrohet në çdo element artistik”.

Violeta Mirakaj
New York, Maj 2025

Salla koncertale në Kimel Center, shtëpia e Orkestrës së Philadelphias riemërohet Marion Anderson Hall.

Nga dr. Sadik Elshani

Philadelphias në radhë të parë është e njohur anembanë botës si vendlindja e ShBA-ve, ku më 4 korrik të vitit 1776 është shpallur pavarësia nga Anglia. Si kryeqytet i parë i Amerikës, Philadelphia është e njohur edhe si qytet ku janë themeluar institucionet e para të shtetit amerikan. Por, Philadelphia është e njohur edhe si “qytet i arteve”, me një numër të madh të muzeumeve të pasura me vepra arti, teatrove, galerive, akademive e shkollave të artit, si dhe orkestrës simfonike me famë botërore, Philadelphia Orchestra, e njohur për cilësinë karakteristike të zërit të saj. Emrin e Orkestrës së Philadelphias e kam dëgjuar qysh në rininë time, ende pa ardhur në Amerikë. Në rininë time në Kosovë e Zagreb kam patur një kolekcion të pasur të pllakave të muzikës klasike, në të cilat kishte mjaft pjesë të luajtura nga Orkestra e Philadelphias nën udhëheqjen e dirigjentit të saj legjendar, Eugene Ormandy (1899 – 1985). Fati i jetës deshi që të vendosem në Philadelphia në vitin 1999 dhe t’i përcjell drejtpërdrejt koncertet e kësaj orkestre të mrekullueshme. Nga themelimi i saj në vitin 1900 e deri në vitin 2001 ajo ka qenë e vendosur në Academy of Music, ndërsa nga viti 2001 ajo është vendosur në Kimel Center.

Verizon Hall riemërohet Marian Anderson Hall

Kimel Center, hapur më 15 dhjetor 2001, është një qendër e madhe e mjaft moderne për artet e luajtura (performing arts), Është një qendër koncertale e teatrore me një sallë të madhe me 2500 ulëse dhe një sallë më të vogël me 650 vende (Perelman Theater), e cila kryesisht shërben për recitale e shfaqje teatrore. Duhet cekur se salla e madhe, që tani është shtëpia e Orkestrës së Philadelphias ka formën e një violonçeloje. Familja Kimel ka qenë donatorja kryesore për ndërtimin e kësaj qendre. Salla kryesore deri në vitin e kaluar (2024) është quajtur Verizon Hall, ndërsa nga 8 qershori i vitit 2024 është riemëruar Marion Anderson Hall, në nderim të këngëtares, kontraltos Marian Anderson, njërës prej këngëtareve më ikonike të muzikës amerikane dhe pioniere e të drejtave qytetare (civil rights), përndryshe edhe vendëse e Philadelphias. Kjo u bë e mundur fal bujarisë së ciftit Richard Uoley dhe Leslie Miller të cilët kanë bërë një donacion prej 25 milionë dollarësh për Orkestrën e Philadelphias.

Të pakta janë sallat koncertale në botë të cilat e mbajnë emrin e një artisti – ato kryesisht i mbajnë emrat e donatorëve apo korporatave të mëdha. Çifti i lartpërmendur me plot të drejtë kanë mundur t’ia vënë emrin e tyre, por ata me këtë gjest fisnik kanë bërë diçka më shumë se vetja e tyre. Ky veprim bëmirësie sjell edhe një porosi të madhe e simbolike – është një akt që të shtynë të reflektosh pak, sepse të sjell ndërmend një ngjarje që i ka ndodhur zonjës Anderson në vitin 1939. Ajo ngjarje e atij viti dhe riemërimi i sallës koncertale me emrin e Marion Anderson më nxiti edhe mua të reflektoj kur këto ditë isha në një koncert të Orkestrës së Philadelphias: Në vitin 1939 zonja Anderson nuk ishte lejuar të këndonte në një sallë të njohur të kryeqytetit amerikan, ndërsa tani njëra nga sallat më madhështore të Amerikës e mbanë emrin e saj. Kjo ishte edhe njëra nga arsyet që më shtynë për t’i shkruar këto radhë.

Koncert madhështor në shkallët e Lincoln Memorial

Në vitin 1939 Shoqata Kombëtare e Bijave të Revolucionit Amerikan (The National Society Daughters of the American Revolution) e kanë refuzuar kërkesën që zonja Anderson të mbajë një koncert në sallën e kësaj organizate në Uoshington, D. C., më 9 prill. Zonja Anderson ka qenë afrikano – amerikane, ndërsa në atë kohë ka qenë periudha e ndarjes racore (racial segregation). Ky ishte një vendim kundërthënës që u kundërshtua fuqishëm nga forcat më përparimtare të vendit, gazetat e figurat e njohura publike. përfshirë edhe Zonjën e Parë të ShBA-ve në atë kohë, Eleanor Roosevelt. Me ndërhyrjen e zonjës dhe presidentit Roosevelt dhe disa të tjerëve, ata e bindën Sekretarin e Brendshëm (Secretary of the Interior), Harold L. Ickes, që të bëjë të mundur organizimin e një koncerti në mjedis të hapur, në shkallët e Lincojn Memorial. Edhe një simbolikë tjeter kjo, koncerti mbahej në Memorialin që nderon presidentin i cili u kishte dhënë lirinë skllevërve. Ky koncert madhështor u organizua të Dielen e Pshkëve, me 9 prill, dhe u ndoq nga 75.000 pjesëmarrës entuziastë e miliona të tjerë që e ndoqën përmes valëve të radios.

Disa të dhëna të shkurtëra jetëshkrimore e të arritura artistike të zonjës Anderson

Marian Anderson ka lindur në Philadelphia më 27 shkurt 1897, ku edhe është shkolluar. Ka qenë kontralto afrikano – amerikane e shquar për repertorin e saj të gjërë muzikor, nga operat e deri te këngët spirituale. Ka kënduar në sallat koncertale prestigjioze, e shoqëruar nga orkestrat më të njohura të botës dhe ka bashkëpunuar me personalitetet më të njohura muzikore të kohës. Më 7 janar të vitit 1957 ajo u bë këngëtarja e parë afrikano – amerikane që ka kënduar në Metropolitan Opera. Për të arriturat e saj artistike është nderuar me shumë shpërblime të rëndësishme. Ajo është personi i parë që është nderuar me Medaljen Presidenciale të Lirisë më 1963. Është nderuar edhe me: Medaljen e Artë të Kongresit, Nderimet e Qendrës Kennedy, Medaljen Kombëtare të Arteve, Çmimin e Kombeve të Bashkuara për Paqe, Çmimin Grammy për të Arritura Jetësore e shumë shpërblime e nderime të tjera.

Ka dhënë koncerte anembanë Amerikës dhe ka patur disa turne të suksesshme në disa vende europiane, ku është pritur me shumë entuziazëm. Ndonëse ishte një këngëtare e shkëlqyer, e njohur në tërë vendin dhe e adhuruar nga publiku artdashës, ajo nuk ishte imune ndaj diskriminimit racor. Disa herë ka qenë e refuzuar nga hotelet e restorantet. Kur në vitin 1937 ajo ka dhënë një Koncert në Universitetin e Princetonit, hotelet e kanë refuzuar, duke mos i dhënë dhomë për të fjetur. Atëherë, Albert Ajnshtajni e ka marrë në shtëpinë e tij. Në atë kohë Ajnshtajni ka qenë profesor në Universitetin e Princetonit. Marian Anderson ka vdekur më 8 prill 1993 në qytetin Portland të shtetit Oregon. Ja, si është fati i jetës: dikur e rfuzuar të këndojë në një sallë koncertale, sot njëra nga sallat më prestigjioze koncertale e mban emrin e saj. Një vërtetim jetësor se e mira gjithmonë ngadhnjen mbi të keqen, e bukura mbi të shëmtuarën.

VATRA, në vazhdën e misionit të saj për të promovuar kulturën dhe artin shqiptar në Diasporë, mbështet me krenari Festivalin e Filmit Shqiptar 2025, organizuar nga Fan S. Noli Library & Cultural Center.

Ky festival është një homazh për zërat dhe vizionin e kineastëve shqiptarë nga Shqipëria, Kosova, Maqedonia e Diaspora – një përpjekje për të treguar historitë tona, përmes ekranit të madh, me forcë artistike dhe identitet kombëtar.

Gala Event – 21 Qershor, Leo’s Restaurant, Braintree

Një mbrëmje elegante me të ftuar specialë Ermira Babaliu & DJ Jani – një moment për të festuar artin dhe për të mbështetur të ardhmen e trashëgimisë sonë kulturore.

VATRA fton komunitetin shqiptar në Massachusetts të bashkohet dhe të japë mbështetjen për këtë festival që nderon rrënjët tona dhe fuqizon të ardhmen tonë.

Të interesuarit për mbështetje apo sponsorizim mund të kontaktojnë:

fannoliculturalcenter@gmail.com | 508-612-3821 | Jona Cumani

St. George Albanian Orthodox Cathedral Boston