Nga  Agim Xh. Dëshnica

DËGJOJ, NJË ZË SJELL OQEANI

Në breg kur  dallgët s’i merr gjumi,

ashtu si unë, nëpër kujtime,

kam dal  dhe edem si ajri vetë, 

 të sodis purpur  mbi valë

fytyrën diellit t’ia shoh sërish,

pas yjesh nate, që shkuan të flenë,

sy e duar në ngjyra të përvëloj.

Më dridhëron gjëmimi i thellë,

te gjoksi i lagur i shkëmbinjve,

ku  ulen  e brofin  pulëbardhat,

kur dallgët  bien e ngrihen  si valle,

e shtërgu digjet pas reve larg,

nëpër zhaurimë të kap një zë,

tek vjen me ditën mbi krahë të erës.

më fanitet djaloshi Memli,*

fytyrë e  trishtë, ndodhish tragjike,

me ballin dritë e sytë e zi,

te një Kështjellë legjendare,

mbi hon shkëmbor te Kroi i Vajës

nën hijet fresk, përmes ullinjve,

drejt degësh e  hardhish të brishta,

i dashuruar pas ngjyrës së qiellit!…

Hedh sytë përpara, drejt oqeanit,

dëgjoj ankime nga thellësi pa fund,

rënkime valësh ndër shkumëzime,

një  thirrje  nga zemër e re,

tek zbret  me pulëbardhat,

më vjen pranë, ulet e rrëfehet!…

………

* Memli – personazh kryesor

në romanin “Gremina e dashurisë”

të Mustafa Greblleshit.

Boston Mass, qershor 2005

QIELLI I  I  SYVE  TË TU

Në buzëmbrëmje  me yje e zefir

teksa dita po ikte e bëhej fir,

qielli i syve të tu në sytë e mi,

  endej  e prehej në shpirtin tim.

 thellë në zemër me dridhërim.

Një poezi, me thirrma më kërkoje 

e yjet lart mbi hënë m’i tregoje.

Ah! pranë  teje në at muzg mbi det,

i lumtur shfrehja- poezia je ti vet. 

 Tirane 1951

ZBRISJA POSHTË  NË LUMË

Zbrisja poshtë në lumë

gjithë natën i pagjumë.

Hëna  shndrinte lart në qiell,

deti  frymë e fresk  kishte sjellë.

Zbrisja poshtë, udhë pa udhë,

nën  yje  dhe  nëpër muzg.

S’ndihej  asnjë  uturimë,

sipër barit as  fëshfërimë.

Zbrisja poshtë te një urë,

s’ia mësova emrin kurrë,

me fenerë,  por pa  legjendë,

harqet hekur këmbërëndë.

Zbrisja udhës tatëpjetë,

hijet ngjiteshn  përpjetë.

Hidhja  hapat me ngadalë ,

për te lumi pa asnjë valë.

Zbrisja poshtë e lart veshtroja,

e me yjet  kuvendoja,

përvëluar nga një brengë,

përgjëruar për një breg.

përmalluar për një urë,

harqet radhë gurë mbi gurë.

Zbrisja poshtë tek uji  i fjetur,

va , burime për të gjetur,

baltë e shkurre, plot me mall,

të thërrisja nëpër zall…

Medford,  9 prill 2005

NEONËT NË  HARVARD

Harvard- Kembrixh,

një tren ndalon, tjetri u nis.

Me qindra vijnë, me qindra shkojnë

në radhë, të shpejtë nëpër neonë.

Një burrë i zbardhur, vrik, ndali portën,

për një zonjushë hirëplote,

studente e shkathët si vetë rinia,

e pastër, e ardhur posi selvia.

E mori si shpërblim

një “thenk ju!”

E mori si kujtim

një buzëqeshje.

E mori si dhuratë

një dorë të ngritur lart.

Ndaj zemra i rrahu si dikur.

U lumturua, një mall e zu…

Djaloshi i urës mos u rizgjua?

Befas u shkund, u dridhërua

tymnajë harresash

u nda, u përça, u shpërnda…

tej  larg,  teksa po ngrysej,

dhe  Osumi po terratisej,

një djalë ëndrrash në urë, mbi shtjellë,

e la folenë e ngrohtë  nën kështjellë,

Tomor, Shpirag, valë e va,

tymra  e re,  skaj  më skaj.

*

Një tren ndalon e tjetri shkoi,

studente e hijëshme fluturoi.

Shikimi i ëmbël nuk di se ç’la,

e dorë e bardhë  nuk di seç dha

buzëqeshje e çiltër, nuk di  seç tha,

veç la një emër, Ana Sofi,

Ana Sofi, Ana Sofi…

NË MJEGULL TRAGJEDISH

Shekspiri mendueshëm ecën në muzg,

Pelerinë  e  flokë supeve, era ia trazon.

Ngjitet e ngjitet nëpër shkallët e  gurta.

Shfaqet lart nën hije resh të murme,

në kulla, bedena këshjellash tragjike.

Në pallatet e ngrysur hyn,

shkel në gjurmë,

mbretërish e mbretëresash,

princash e  princesash,

kalorësish hijerëndë.

Heton me radhë intrigantë,

hapa besnikësh e rojesh,

Qorton vetvrasës, fli mashtrimesh;

qan të dashuruarët e pafaj;

ndëshkon vrasës të pabesë.

Në kulla, bedena e shkallë të gurta,

veç terr,  pluhur,  frymë  shkretëtire.

Ndër sallat mister, hijet sillen qark,

pa shenjë, pa fjalë, veç heshtja flet,

nga thellësi  e mjegullt e kohrave.

Kupolat kumbojnë,

nga zëri titanik i perandorit:

Dhe ti o Brut, kamën vrastare ngre?!

Atëhere bjer o Qesar!

Në sallat e hollet e zymta,

ushton thirrja tragjike

e princit Hamlet:

Të rrosh a të mos rrosh,

kjo është çeshtja!

O prapësi o dreq,

që unë paskam lindur të të ndreq!

Makbeth! Makbeth!

Më kot! Më kot! lan duart e krimit;

Zonja Makbeth, Pylli i Brinjës  lëvizi!

Bujar Makdafi, vjen për ndëshkim!

Shekspiri kundron trishtueshëm,

sallat spërkatur me gjak hakmarrjesh.

U qetëson plagët trimave të drejtësisë,

përcjell me dhimbje të ndershmit e pafat;

gjurmë gjaku fshin në shtegun e jetës;

kumte të ndritur, lë për njerëzimin.

   FËMIJËRI

Ah! më s’ka, fëmijëri,

me një fyell pranveror,

as mendime përmbi urë,

llampa më s’ndriçon në shtyllë.

Nga të prapë e të pabesë

shëmbur kulla e Sahatit,

prerë ujët e burimit.

Më s’gjëmon sovaku i bardhë,

rrema nuk rrjedh më tatëpjetë,

pranë shelgjesh e kavakësh.

Kazma bishë e spatë e egër,

rrafsh shtëpia plot dritare.

S’ka më lodra, s’ka më ëndrra,

një shkreti  bahçe e blertë,

asnjë hije, pa freski,

më s’ka man e s’ka më shegë,

degët fiku më  s’ngre mbi mur…

O moj dallgë e bardhë e detit,

tek shkon tutje a kthen në breg,

më kujton me atë zhurmë,

vitet që nuk kthehen kurrë.

 ZGJIM NE BERAT 

 Berat ,Berat, bahçe, ulli

me gaz e dhimbje, brengë e lule,

 me derë bujare dhe me dolli, 

ballin krenar mos e përule?

Sipër çatish -kala, kullë, bedena,

 tregomë për gjak në ujë, nën urë,

 për pleq të zbardhur vajton dhe hëna,

 për nusen, qajnë drurë e gurë.

Berat i lashtë, muret e rëndë

, me myezinë e kambanore. 

Berat fisnik e plot me mend, 

me ballin lart një përmendore.

Përzë nga supet akull e mjegull Tomori, 

heshti stoçeni mbi rrjedhë të Osumit, 

dritë mbi Shpirag, kreshta flakë mori, 

dritaret hapen, çojnë shpirtrat nga gjumi…

            JONI BLU

Joni jonë nën breg, bruz e blu,

hapet magjishëm me valë e zhurmë,

qilim smeraldësh shtron në fund,

në guva  lahet  me rreze e shkulmë.

Në gjoks shkëmbejsh suvalat varg,

thyhen, rrëzohen me shfryrje të thella,

hiqen mbrapsht, humbasin larg,

tundin, anojnë lundra e vela.

Avuj, stërkala, stoli të dritës.

Nga algat  çohet  ylberi hark

mbi drurë e ajër, në maj’  të  Çikës,

shkëlqim e ngjyra  shpërndan përqark.

Rrëshkasin retë nga Llogaraja

ndehen e shtillen në fluturime,

ndërrojnë ngjyrat si në përralla,

skuqen e digjen në  flakërime.

Thirrje të lashta,  jehona, vozitje,

larg brigjesh joshje, mirazh, habi.

Gjëmim i mbytur, një çast fashitje,

por diç në zemër, më sjell trazi.

Liri e fllad,  freski gjithkund,

tisi i purpurt mbi  gulfe e shkumë,

n’ horizont diell e muzg, bruz e blu,

ulen mendueshëm, brofin me zhurmë…

Dje, në një ngjarje madhështore në New York, në mes miqësh e dashamirësh, atëdhetarësh e veprimtarësh të pakursyer, u promovua libri i Dr. Faton Bislimit “Përpjekja për Lirinë Shqiptare dhe Fundi i Jugosllavisë: Kongresisti Joseph J. DioGuardi dhe Liga Qytetare Shqiptaro-Amerikane 1985-1993,” në të cilin dokumentohen fillet e historisë më të lavdishme të kombit tonë të fundshekullit 19-të, kur edhe u betonua marrëdhënja unike shqiptaro-amerikane. Libri tërësisht bazohet në dokumente zyrtare të Kongresit të SHBA-ve, letra personale të politikbërësëve kryesorë amerikanë të kohës, përfshirë senatorë e kongresistë, sekretar shteti, presidentë e zv. presidentë, etj. 

Ngjarja u madhështua nga pjesëmarrja e Senatorit Bob Menendez, Kryetar i Komitetit për Punë të Jashtme të Senatit të SHBA-ve, i cili në fjalën e tij vlerësoi me fjalët më të mira punën e Dr. Bislimit dhe librin e tij, si dhe ritheksoi përkushtimin e tij dhe të SHBA-ve për përkrahje të parezervë ndaj Kosovës dhe kauzës sonë kombëtare falë angazhimit dhe bashkëpunimit të sinqertë me Ligën Qytetare Shqiptaro-Amerikane. Nga promovimi, Senatori Menendez u kthye direkt në Washington, DC për takim me Presidentin Biden në Shtëpinë e Bardhë për cështjen e Ukraines. 

Po fjalës së Sen. Menendez, fjalë rasti mbajti edhe Ambasadori i Shqipërisë në OKB, z. Ferit Hoxha, i cili ritheksoi rolin e pazëvendësueshëm të DioGuardit jo vetëm për clirimin dhe pavarësimin e Kosovës, por edhe për demokratizimin e Shqipërisë dhe avancimin e pozitës së shqiptarëve kudo në trojet e tyre etnike në Ballkan, si në Maqedoni, Mal të Zi, e Luginë të Preshevës. 

Takimi u përshëndet edhe nga dy anëtarë ekzekutiv të Bordit të Ligës, z. Agim Alickaj e z. Faik Lita. 

Kurse, Joe e Shirley DioGuardi, si nikoqirë të ngjarjes, bashkë me bordin e drejtorëve të Ligës Qytetare Shqiptaro-Amerikane, organizatës së vetme të regjistruar si lobiste në Washington, ishin jashtëzakonisht falëmnderues për pjesëmarrësit dhe për punën e Dr. Bislimit. 

Në fjalën e tij kryesore, Dr. Faton Bislimi, anëtar ekzekutiv i Bordit të Ligës Qytetare Shqiptaro-Amerikane dhe autor i librit, theksoi se “si shqiptar, ka qenë nderi i jetës time që mbi dy dekada në kuadër të Ligës kam arritë të njohë nga afër e të bashkëpunojë më liderë politikë amerikanë, punë kjo që do e vazhdoj me përkushtim tutje.” Ai tutje shtoi se “libri në fjalë është vecse një pjesë e vogël e histories së madhe të punës së palodhshme të mërgatës sonë e të lobit tonë për kauzën kombëtare. Si shkollar, jam tepër i nderuar me fjalët më të mira të thëna për librin nga vet Senatori Menendez, folësit tjerë në promovim, por edhe ata të cilët me shkrim vlerësuar punën time dhe u përfshinë në libër si Emma Bonino, ish-Ministre e Jashtme e Italisë dhe Komisionere e Bashkimit Evropian, Ileana Ros-Lehtinen, ish-Kongresiste dhe Kryetare e Komitetit për Punë të Jashtme të Kongresit, Roland Gjoni, profesor i së drejtës ndërkomëbtare, e Steven Powels, avokat ndërkombëtar në Londër dhe hartues i aktakuzës së Hagës kundër Milosheviqit.” 

Dr. Bislimi i falëmnderoi nga zemra të gjithë pjesëmarrësit, e vecanërisht miqët e mi, anëtarët e Bordit të Drejtorëve të Ligës, Joe e Shirley, Ambasadorin e Shqipërisë në OKB z. Ferit Hoxha, Ambasadorin e Kosovës në Washington, DC z. Ilir Dugolli, Ambasadorin e Kosovës në New York z. Frymëzim Isufaj, si dhe historianin Jusuf Buxhovi e mikun e përbashkët Milaim Abdullahu për pjesëmarrjen e tyre në këtë ngjarje mbresëlënëse. 

-nga Visar Zhiti-

Por vajzat, ah, vajzat, pasi ra perandoria komuniste dhe në Shqipëri ndërroi sistemi, botuan postume librin e atit. Dhe Luçia na dhuron botimin e tretë të poezive, gjithmonë të plotësuara.

E shfletojmë aty, nuk durojmë. “Princi” kishte punuar mrekullisht. Poezitë, edhe variantet e tyre në dy diakektet, edhe në italisht, përkthyer nga vetë Zorba, po edhe hermetikët italianë, Ungaretti, Quasimodo, Montale… nobelistë dy të fundit e poetë të tjerë. Foto bardhë-e-zi si fati.

Është mallengjyes çasti kur Luçia fillon të na thotë përmendësh vargje të të atit, i shoqi i saj, z. Kalaj tregon ndonjë episod nga jeta, djali i tyre më me pasion kujton gjyshin. Edhe Eda ime tregon për gjyshin e saj, që ka qenë i burgosur bashkë me Zef Zorbën në kënetën e vdekjes, atë të Maliqit.

Shfletoj librin. Shoh parathenien e studiuesit, Prof. Ardian Ndreca, esenë e Kadaresë, studimin e Sabri Hamitit, shkrimin emocional të Stefan Çapalikut, që e ka njohur autorin, ka një foto me të dhe ai na e paraqiti së pari këtë poet “Me buzë të ngrira në gaz”. Bashkohem dhe unë si lexues me vlerësimet e tyre me mënçuri dhe ndjenjë.

Diçka kam thënë në librin “Kartela të Realizmit të Dënuar”, pak, shumë pak, aq sa ç’kisha informacion.

Zef Zorba është poet i veçantë, ai diti të shkruajë heshtjen folëse në kohën e zhurmave të mëdha, të padurueshme e shpesh të tmerrshme, ai sfidoi me poezinë e thellë brenda krahërorit hermetik të tij, kur jashtë të gjithë librat dhe gazetat ishin me poezi për Partinë dhe rendin dhunues që kishte vendosur ajo. Metafora e Zorbës është dhimbje e thellë që kërkon dritë. Poezitë e tij janë brilantë që ndriçojnë më mirë në errësirë…

Kur dolëm, edhe pse larg, ne e ndjemë, ishim me poetin tonë Zef Zorba…

Nail Draga/

I njohur si mjek për nga profesioni, dr.G.Karamanaga opinionit të gjerë vitëve të fundit i është prezantuar me botime të veçanta të cilat kanë zgjuar interesimin e lexuesve të ndryshëm. Në vazhdën e tyre botimeve është edhe libri më i ri me titullin “Çinari i Moçëm”. Kemi të bëjmë me një libër të veçantë për nga përmbajtja, sepse kemi të bëjmë me ngjarjet tragjike në qytetin e Ulqinit, të ndodhura në përfundim të Luftës së Dytë Botërore, pikërisht kur këtu u vendos pushteti komunist. Janë pikërisht këto ngjarje tragjike të cilat janë realizuar me skenar dhe regji nga pushtetarët e rinjë, drejtuar kundër popullit sshumicë përkatësisht shqiptarëve në këtë mjedis.

Për lexuesit  titulli i librit “Çinari i Moçëm” me fotografinë në ballinë është intrigues, sepse ai nuk është i përgjithshëm, por i veçantë së është dëshmitar e disa ngjarjeve nga e kaluara deri në ditët tona. Pikërisht këto të dhëna e kanë motivuar autorin që ky libër të titullohet i tillë, sepse mbetet pikë referuese për popullsinë e Ulqinit. 

Çështjet e trajtuara në këtë botim eseistik i referohen    kohës se ndryshimeve të mëdha shoqërore ku me vendosjën e pushtetit të ri mendohej se do të realizohej barazia qytetare e kombëtare e shqiptarëve në këtë mjedis. Por, ngjarjët demantuan një përceptim të tillë sepse me vendosjen e pushtetit të ri komunist në Ulqin nga data 26 nëntor 1944, e më pas  individë të ndryshëm u burgosën, u pushkatuan pa gjyqë, apo u dënuan me procese gjyqësore të montuara. Ishte ky veprimi praktikë i pushtetit i cili veproi sipas kursit  hegjemonist me vellon e idelogjisë  komuniste me parullat e “vëllazërim-bashkimit”.

Në rrethana të tilla të fushatës kundër shqiptarëve pushteti kishte planifikuar të eliminonte individët të cilët  llogaritëshin si të pa përshtashëm  madje edhe armiq të pushtetit i cili po instalohej. Të dhënat të cilat prezanohen në këtë botim e trajtojnë këtë çështje në mënyrë të kompletuar.

Nga të gjithë të eliminuarit, dallohet njëri e ai është Rafo-Raif Gorana, një ndër personalitetet e rëndësishëm në atë kohë në Ulqin. Autori na ofron të dhëna me interes për familjen Gorana, por edhe të tjera të cilat janë përsekutuar në qytetin e Ulqinit.

Esetë e prezantuara në këtë botim paraqesin momente emocionale për çdo lexues, dhe nuk ka si të jetë ndryshe sepse prezantohen ngjarje dhe persona të cilët u likuiduan  vetëm pse ishin shqiptarë. 

Botimi “Çinari i Moçëm”, hapë dilema për të kaluarën e Ulqinit, sepse për të parën herë ofrohën të dhëna të cilat kanë qenë të ndaluara dhe si të tilla  panjohura për opinionin e gjerë në këtë qytet. Andaj të gjithë të interesuarit, e sidomos  gjeneratat e reja kanë mundësi të njihën për të kaluarën e panjohur apo “historinë e fshehur”, të krimeve te pushtetit komunist në Ulqin. Ishte koha e pushtetit policor, kur askush nuk ishte i sigurtë të shtëpi të vet që u dëshmu me burgosje e pushkatime pa gjyq kundër “armiqëve” të imagjinuar, për të friguar popullsinë e Ulqinit.

Libri “Çinari i Moçëm” ka si mision njohjen me dosjen e krimeve të pushtetit të kohës, duke vlerësuar se në rrethana të reja shoqërore duhet të thuhet e vërteta, duke bërë dallimin në mes viktimave dhe kriminelëve. Iu mbetet të tjerëve të vazhdojnë për hulumtime përkatëse, për t iu kthyer dinjitetin viktimave të pafajshme, duke i nderuar me rivarrimin e tyre si kudo të botën e qytetëruar.

Në këtë aspekt duhet angazhim konkret nga trashëgimtarët e familjeve te tyre, por edhe nga pushteti lokal  dhe subjektët e ndryshme duke dëshmuar solidaritet në këtë mision sa humanitar dhe kombëtar.

Përfundimisht këtë botim e vlerësoj si homazh për të gjitha viktimat në Ulqin në atë kohë dhe me pas, çështje e cila  besoj se  do të trajtohet dhe plotësohet nga autor të ndryshëm në të ardhmën. 

                                                                    Nail  Draga

(Lexuar me rastin e pëurimit të librit në Ulqin, më 28 dhjetor 2021)

POEMË NGA VISAR ZHITI

(Botuar shumë herë brenda dhe jashtë vendit,
marrë nga libri “La notte è la mia patria”, Itali, 2018)

– Çdo Solomoni, të persekutuar
a mbret, ligjvënës a mjek, poet e mik, kujdo qoftë tjetër, edhe pa këtë emër, bashkëvuajtës dhe i përndjekur, edhe në harrime… –

1.
Kjo ditë e gjithë për të kujtuar…

Por tmerri është më i madh, nuk e nxë dot kjo ditë,
del përtej. Kanë mbetur nëpër ajër klithma pa gojë
            dhe lotë pa sy,
të përziera me shiun që nuk bie, por rri pezull
si një ankth. Dhe dhëmbja e mëpastajme
si lodrat e fëmijëve pa fëmijët,
                  të shkelura, të thyera.

Urtësi pleqsh të flakura tej si borsalinat e tyre të çara
dhe heshtje e zezë si një qen këmbëthyer,
gjysma macesh, copra pasqyrash, flatra zogjsh e librash…
I vërvit era andej-këndej apo kujtesa e çoroditur.

    Në rrugën e zbrazët një këpucë gruaje e hedhur,
si zemër e shtrembëruar, e kuqerremtë si gjak i tharë…
dhe një djalë me pranga,
                            fantazmë që e arrestojnë çdo ditë…

Ku po e çonin  jetën? Ku?

Shpejt, shpejt, shpejt, ec, lëviz! Ju – andej harrimit,
këtej harrimit – ju.
Shtyhuni! Të nisen makinat? Ku? Ku? Dhe urdhërat
kanë mbetur nëpër natë, në natën që s’ka yje,
                  por tela me gjëmba.
Në natën e fundit, ku nuk zbardh më…                                                             

Brenda natës ka prapë natë,
    minierat e zeza të ferrit…                                   

2.
Nga lart na vijnë fatkeqësitë, por jo nga Qielli.
Nga Golgota e dënimit
                  ku ngjitemi vetë,
të shtyrë nga djalli që gjithmonë mbetet poshtë,
                            në terr
dhe i ushqen rrënjët e së keqes
me egoizmin helmues,
me ambicjet vrastare,
që bëhen çmenduri kolektive. Doktrinë e krimit…
Po unë dua ditën time të harresës…

3.

Avitem për andej, kaloj në kohë
i lemerisur,
ndal mes dënimit, shpirt
dhe i largët,
plagë që vetëm dhëmb, dot nuk pëshpëris: të kishit shkuar
në vendin tim, dikur, nuk do ju përzinin,
do ju prisnin nëpër shtëpitë e varfëra, do ju mbronin,
edhe pse të pushtuar
                              nga vrasësit e përbashkët. Bukën
dhe frikën me ju do ta ndanin. Se ndodhi vërtet,
si nuk ndodhi?

Qëndresa dhe nderi si në librat tuaj të lashtë…

Dua dhe unë ditën time të harresës…

Se pastaj u vësulën mbi ne shumë më keq,
      Na vranë tanët

dhe pastaj të vrarë na mbyllën burgjeve dhe punonim
në minierat e ferrit si skllevër…

Djalli po hakmerrej.

4.
Popull i zgjedhur, po Zoti na zgjedh dhe ne,
s’e dimë pse, për të vuajtuar,
                se vuajtja na e bëka më të mënçur botën
e martirizimi të shenjtë. I duhen të ardhmes si drita…

Të ecësh pas një Krishti prej ere, me dishepujt
                                  e shenjtët
e përhapur gjithandej.
Në vend të breroreve të tyre përshfaqen
pllanga të dritave të projektorëve në burgje e në kufi,
mbi fytyrën e atij që do të zbraseshin plumbat
si breshër i mortjes.

I gjatë rreshti i të dënuarve, shumë i gjatë,                                                                 
dhe rreshti i ushtarëve po ashtu, ende më i gjatë…                         
gjysma në të shkuarën                                                                                     
dhe gjysma në të ardhmen

dhe thashë, nuk mjafton një ditë për të kujtuar…                                                                             

5.
Dua dhe unë ditën time të harresës,
Të gjithëve u duhet një ditë tepër, jo vetëm të vrarëve…

Çizme të mëdha diktature
kanë bllokuar horizontet, njëra
si e hitlertë, e zezë
                            dhe tjetra
si e stalintë, e kuqe…

Alarm! Po ecën historia, jo kundërhistoria si përbindësh!

Midis tyre këpucë të kalbura, që ecin vetë pa këmbë.
Mos janë këpucët e vuajtjes, të durimit të padurueshëm,
të frikës së shndërruar në guxim paranojak? Ja,

dalin nga rrethimi, poshtë telave me gjëmba, ku
po shkoni, mijëra këpucë,
se si jeni,
              gojë ulërimash të vrara,
nuk ju nxë dot asnjë kujtesë,
                                pirgje leckash të gjalla, por krimi                                         
është më i madh, ohu-u, sa i madh! Dhe sa e pakët
ndjenja e atyre që kryejnë krime, më e vogël                                                             
se guriçka brenda në njërën nga këpucët e vdekura.
Ja, ja, dhe këpucët e mia aty, as këpucë nuk ishin,
copa çizmesh të çara në minierat e ferrit…
Dhe unë, i zbathur, me këmbët e përgjakura,
                            me dobësitë sikur të ishte thembra e Akilit,
me një shigjetë fatkeqësie të ngulur, që s’duket,

jo, jo, nuk dua të marr këpucë jetime të të tjerëve.
Dhe në m’u bindshin, teksa endem mes tyre
dhe kërkoj të miat. Por një amanet të fshehtë
                mund ta marr,
i kujdoqoftë, është i njeriut,
teksa i mbush me elegji
                            këpucët e nxira të netëve
                    dhe këpucët
e zbardhura të ditëve…

6.
Ndërgjegjen e botës nuk e mbyt dot të gjithë
                        gazi i kobshëm
i furrave të së keqes.
Ky hi i hidhur jete s’është nga zjarri prometean,
nuk bën genocid zjarri                                             

dhe nuk marroset pas ndonjë doktrine.

Është i zjarrit tjetër të djallit
Që të fut të ftohtin e vdekjes. Kolla e krimit
          u përhaq gjithandej, te rrugët e dyert,                                                                           
kolliten shkallët, dritaret, shpresa, automatiku i zi,                                           
deliret, pemët, librat, zhgënjimet, pendesa, stinët,
                ëndrrat kolliten në ëndrra të sëmura…

Dhe ai sapun makabër, i nxjerrë nga të gjallët,
              si mund t’i lajë duart e mëkatit?

Dua dhe unë ditën time të harresës,

Të gjithëve u duhet një ditë tepër, jo vetëm të vrarëve,
edhe vrasëse,
                  që të pendohen…

7.
M’u mor fryma, errësirë… Më sillni një rreze të thyer,
diçka që feks, një pikël drite
sa loti.

Ç’janë këto vezullime? Mijëra unaza
të mijëra gishtrinjve të prerë, 
                                në atë shiun e ngrirë që nuk bie…                                                                   

Po ora, ku është ora e njeriut, vajti vonë për kthimin                                                               
ku s’do të mbërrihet dot asnjëherë.                                                 
Kërkëllijnë skeletet,                                                                                                                     

çohen nga balta e asgjësë dhe kërkojnë mishin                                                                                                         
që ua zhvatën,                                     
duan pyllin e djegur të flokëve. Ditën e hapur të syve,
kohën e pajetuar. Kujtesën prapë. Përsëri. Gjithmonë.
                      Pa kujtesë bota bëhet vetëm një kafkë.

Pse heshtin fjalët, po kalben
                                          bashkë me buzët e kohës,                                                                             
puthja e mortjes mbulon brigjet                                                                                 
dhe mijëra e mijëra këpucë bosh mbushen me shi
dhe ecin mbrapsht, nga dita e sotme e kujtesëz
                          i aviten fillimit,
ditës së parë të krimit… këpucë Buhenvaldi,
Aushvici, Dahau… nga gulagët në laogai… në Spaç,
Burrel, Qafë Bari… në burgjet pa emër të botës.
Fundosen në gropën ku kanë hedhur të gjallë
                      njerëzimin,
se qoftë dhe vetëm një njeri,
                                      ai është njerëzimi i gjithë.

8.
Skeletet me koska mermeri                                                                           

ulërijnë për atë pjesë jete
                të pakryer                                                                                 
më fort se sirenat ngjethëse
të atyre trenave të egër                                                 
që s’ndalnin asgjëkundi,
                      veçse në stacionin e fundit të fundit.                                   
Autoburgje dhe kamionë internimesh…
Le të bien epidemitë përreth, masakrat, ka prapë stacione,
                                      është ai i ndërgjegjes së popujve,                                                   
stacion tjetër i fantazmave…
                              Stacioni i tmerrshëm i kujtesës…                                                                                   
Ja, erdhën nga prapa diellit. Stacioni i fundit                                                                                                           
                          i mallkimeve.

Po i mëshirës, i faljes? Stacione gërmadhë, që…

Ju – andej harrimit,
këtej harrimit – ju. Në mes ndarja
  si një e çarë fatale e tokës.

S’ka më rreshta, as rregull,
                          turma mëkatesh, histori e shqyer
nga bishat që s’kanë histori, veç atë të daljes
            nga shpellat,

gjëmojnë hapat e shurdhëta të akuzave të gjërave,
se ç’lëviz poshtë dheut të huaj, hapen vetë varret masive,
                                                          dal dhe unë.

E si të mos jem hebre, kur kam holokaustin tim?

Dhe gjerman i dënuar jam, polak, rus hungarez,
          rumun, edhe palestinez, etj, etj, afrikan, aziatik,
amerikan, kryqi është njëlloj kudo,
jam shqiptar në Kosovë, dal nga gropa e përbashkët…
E ti je unë… Kohë s’kam dhe aq që të ringjallem,
vërtitem në vorbulla gjyqesh,                                     
jo në atë të fundit,               

kërkoj ashtu si pallton time të kalbur – kujtesë,
vetëm një ditë, e ç’i duhet më shumë një fantazme?

Parandjenjat rendin me motorë të zinj rrugëve të natës.

Mbi një fron era shfleton fletët
e një Kurani vëllazërie…

Pallton time e ka vrasësi im, është ftohtë                                             
dhe atij i duhet fati im,
                                    ky i më pastajmi, i pasluftës,
                            i rënies së perandorisë të së keqes.

Palltoja e fatit shndërrohet në metal të ndryshkur,
              e ngrirë mes erërave
ashtu si këpucët e zbrazëta në bregun e një lumi,
                  që nuk harron. Ku i pashë, në ç’makth?

Të jetë art aluçinant? Pse ka më pas kësaj? Shpirti
                                  gjithmonë është lakuriq në qiell.

Dhe një ditë kujtese për të gjithë…

9.
A mjafton një ditë për të kujtuar, i nxë dot të gjitha…?

Dua ditën time të harresës… Ja, vjen agu i ditës tjetër
me një diell kryecopëtuar. Nuk mjafton as kjo ditë,
                                                          aq më pak një jetë.

As harresa nuk mjafton, s’mundet, nuk e përpin dot                                                                           
të tërën, nuk mjafton as vdekja.

T’i kujtojmë të vrarët tanë… Vrasja e tyre na kujton
që nuk i mbrojtëm dot, por të mos rivriten me harresë…

Të vrarët nuk kanë vdekjen e tyre,
prandaj ata nuk vdesin kurrë.

Kurse vrasësit, ah vrasësit, ata janë të pa edukuar,..

Po kjo është pak, pu-pu sa pak që mund të thuhet
                                              e s’ka pike rëndësi për ta.
Të egër janë, të tmerrshëm, pa shpirt, asgjë s’kanë
                                    që të mund t’u shkojë në Qiell.
Në baltën e ferrit do të mbeten duke e bërë baltën
            edhe më të keqe…

Mëshirë dhe lutje. Edhe për armikun. Ta duam,
            aq sa na do, më thua ti…

Me drejtësi në fillim edhe për ata.
            Pastaj për vete të duam
më shumë, të mos jemi si ata, kemi lindur që të duam,
pa dashuri nuk ka jetë…
                      durim dhe paqe!

Edhe baltën ta shpëtojmë,
ta bëjmë siç ka qenë,
baltë krijuese, të jetës, e artit
                                  të njeriut…

10.
Koha pa kohë, e gjithkohëshmja… ecën
                            me hapat
e zbathura të një Krishti.

U riktheve, Bir? Po unë që përjetoj një lamtumirë
                        që s’mbaron,

që lëkundet si dorë e këputur,
                          ja, u zvogëlua
prej largësisë,
u bë si ajo dorëza prej argjëndi,
që hebrenjtë e quajnë yad, që
me gishtin e zgjatur të saj
                lexojnë librat e shenjtë.

Prekini plagët e mia
                      dhe dora
do ju shndërrohet në argjend…

Si penë që dua të shkruaj,
u bë lamtumira,
si çelës i shtëpisë tënde
qoftë ora e kthimit,
                                  e ke varur
në qafë si një fëmijë,
që mos të të humbë gjatë lojës, se e gjitha lojë qënkërka,
                                        Biri im,
në tokë dhe në Qiell.

Dot nuk e kujtoj të gjithën, vuaj,
dhe të harroj të gjithën
nuk mundem dot, vuaj.

Kujtesë-harresë… harresë-kujtesë… janë ditët e mia,

Kujtoj nga ato që duhen harruar,
                                harroj nga ato që duhen kujtuar,
Ç’po shkrin kështu mbi Ungjillin tim, çasti?

Pika të nxehta kohe
pikon kujtesa prej dylli e qiririt
                                  që ndeza
me shkëndijëzën time
mes qerpikëve të pambrojtur,
                      prandaj dhe mërgoi nëpër yjet e largët.

Qiriri im i fundit.

…datë e harruar…

—————————————
* E risjellim me rastin e 27 Janarit,
DITËS SË KUJTESES.