Dielli | The Sun

Albanian American Newspaper Devoted to the Intellectual and Cultural Advancement of the Albanians in America | Since 1909

SKËNDERBEU I SOKOL DEMAKUT

by

Kadri Tarelli

Në ditët e Panairit të Librit në Tiranë, 17-21 Nëntor, 2021, mes nesh: u ndodh Sokol Demaku, bir i Drenicës dardane, mërgimtar dhe banues prej disa vitesh në qytetin e tekstilit Borâs, Suedi. ai u mirëprit nga Viron Kona, Delo Isufi, Muhamet Cenko, Bashkim Saliasi dhe unë Kadri Tarelli, të gjithë punëtorë të letrave shqipe. 

Sokoli është mësues, shkrimtar, poet, përkthyes i njohur, anëtar i lidhjes së shkrimtarëve dhe artistëve të Suedisë, drejtues dhe botues i revistës “Dituria”, njëkohësisht i Radios dhe TV. Në gjuhën shqipe. Ai dallohet edhe si veprimtar dhe anëtar i shoqatave atdhetare që veprojnë fuqishëm në atë vend të adhuruar e të bekuar për qetësi, liri dhe demokraci. Sot ai ishte befasues, sepse na dhuroi veprën madhore historike,: “I madhi Castriot, me llagap SKËNDERBEU – Mbreti i Shqipërisë, Duka i Madh i Epirit”. Libri mban autorësinë e Zannovich, Stephan, apo Stiepan, botuar në Stockholm të Suedisë nga Anders Zetterberg, 1788. 

Këtë libër, të gjetur, të përkthyer dhe të botuar në dy gjuhë, shqip-suedisht, nga vetë Sokoli, unë e quaj “Gur të çmuar” në kurorën e krijimtarisë së tij. Nuk besoj se e tejkaloj masën e lëvdimit, pasi kjo punë madhore dhe  njëherazi fisnike, ka vlera të shumëfishta, letrare, historike, mësimore, dhe mbi të gjitha atdhetare e mbarë kombëtare.

Për Sokolin mjaftoi vetëm një shkëndijë drite, se dikur në Suedisht është botuar një libër mbi Skënderbeun. Po ku gjendet? Vetë Biblioteka Mbretërore në Stokholm kishte vetëm një kopje, që nuk mund ta nxirrte për përdorim, veç mund ta kopjonte. Sokoli falënderon punonjëset, që u treguan të gatshme për ta ndihmuar, duke e kopjuar me aparaturat moderne të kohës. 

Gëzimi ishte i madh, por u fashit shpejt. Sokoli nuk e njihte suedishten e dyqind e tridhjetë viteve të shkuar. Është një lloj aventure, që vetëm një studiues kokëkrisur si Sokoli, që mund ta çonte deri në fund punën, për ëndrrën e madhe. U gjet edhe personi i duhur, Sven Esselius, që bëri “Përkthimin” dhe përshtatjen në suedishten e sotme. Edhe kjo një aventurë me vete. 

Më në fund Sokoli kishte mundësi ta shqipëronte në shqip. Peripecitë e botimit nuk llogariten, pasi janë mundim i njohur i çdo krijuesi. Falë kësaj pune me mjaft ngarkesë, ne sot kemi në dorë librin, që i gëzohemi tej mase, sepse shikohet, njihet dhe preket nga shqiptarët për herë të parë, edhe një vepër e re, ndërsa për suedezët u rikthehet në vëmendje pas kaq vitesh i harruar.

Cilido që merret me histori, nuk çuditet me këtë gjetje, pasi herë pas here publikohen në shtyp apo në internet, shkrime, piktura, opera, poema krijime dhe libra, të vjetra dhe të rinj, nga shqiptarë dhe të huaj. Ne ndjehemi krenarë dhe nderim për kombin, ca më shumë Sokoli, sepse epoka, lavdia, fama dhe vepra e Skënderbeut, vazhdon të gjallojë edhe në ditët  e sotme, edhe pas më shumë se pesëqind e pesëdhjetë vjetësh, që ai u nda nja jeta, nga shpata, nga lufta dhe mëmëdheu, për mbrojtjen e truallit arbëror.

Autori, Zannovich, Stephan, apo Stiepan, nuk na tregon ku është mbështetur, por nga mënyra e të shkruarit duket se është me mjaft kulturë dhe njohje historie. Vetë ky libër na flet në heshtje, se pavarësisht kohës goxha të ngjatë, të treqind vjetëve më pas, madhështia e veprës së Skënderbeut nuk ishte fashitur, por gjallonte madhërisht në rrethet letrare dhe artistike të kryeqendrave të Europës. 

Nuk ka asnjë mëdyshje, se ishte vepra e Marin Barletit, “Historia e Skënderbeut”, e shkruar në latinisht dhe  e botuar në Romë, midis viteve 1508-1510, që jo vetëm e bëri Barletin të famshëm, por ajo u bë edhe burim kryesor i një literature të gjerë, të shkruar në disa gjuhë të ndryshme dhe sot në shqip. Nga ajo vepër por edhe fakte e dokumente të tjerë, krijuesit, poetët, artistën dhe historianët morën frymëzimi e guxim, të ndriçonin figurën madhështore të kryetrimit shqiptar. Autori, njohës i disa gjuhëve, e plotëson kuadrin e  figurës së heroit tonë edhe me të dhëna të tjera të kohës, që vijnë nga dokumente dhe libra të tjerë të shkruar, ashtu dhe nga ngjarje, ndodhi, rrëfime e histori të dëgjuara nga bashkëkohësit, duke i dhënë librit “fytyrën”, mendimin dhe individualitetin e tij. 

Lexuesi, ashtu si unë, mund të shtrojë pyetje, pse citohen vetëm dokumentet të botës? Milan Shuflai, albanologu kroat, që u sakrifikua për Shqipërinë, duke folur për Gjergj Kastriotin-Skënderbeun, jep përgjigje shteruese, duke thënë: ”Është e kotë të kërkosh dokumente në Shqipëri për Skënderbeun, përveç atyre që janë shkruar nëpër shkëmbinj, sepse çdo gjë që ishte e shkruar, u dogj nga turku!”. Unë shtoj, se edhe fqinjët tanë nuk janë kursyer të zhdukin dokumente që bëjnë fjalë për historinë shqiptare. Me këtë rast, unë po citoj studiuesin Nuri Dragoj, që shkruan: “Jepen urdhra të prerë:  “Të digjet arkivi”….. “Ka pasur dokumente të çmuara edhe në Manastirin e “Shën Naumit”, i ndërtuar në shekullin XII-të, të cilat u shkatërruan me urdhër të patrikut grek në vitin 1850 ose 1851. Në këtë rast ata citojnë murgun Serafim, autor i këtij akti vandalizmi: “…Sa më ka kushtuar për t’i shkatërruar të gjitha këto! Por patriku më ka urdhëruar tri herë radhazi….”. Nuri Dragoj. “Shqiptarët dhe Grekët. Realitete historike”. Faqe 49.

Në libër, pavarësisht nga romantizmi, që jo rrallë herë përfshin edhe historianët, kur bëhet fjalë për figura të ndritura si Skënderbeu, që bënë epokë, ndaj nuk duhet të çuditemi kur ndeshim të tilla fjalë plot adhurim: “Këtu pushon Kastrioti, ai, SKËNDERBEU! Sa i shkathët ishte ai! Sa i drejtë ishte ai!…Çfarë modeli për mbretërit!”. Shkruan autori Zannovich Stephan. 

Bindemi shpejt në këto vlerësime, mjafton të lexojmë:

“Gjergj Kastrioti kishte një ndërtim fizik trupi shumë të fortë. Njeriu mund të shihte kokën e tij  të ngrihej mbi ushtarët e tij. Ai kishte një hundë shqiponje, lëkurë të bardhë të spërkatur me tone trëndafili, ballin e gjerë… Portreti që i ngjan më shumë, është ajo që kanë në Galerinë e Madhe në Toskana. Ai ka një mjekër të plotë, kryqin e Shën Gjonit, të cilin e mbarti me përkushtim dhe çizmet e verdha, që ishin zbukurimet e  tij të zakonshme”.

Në të gjitha shkrimet historike, që nuk kanë reshtur prej shekujsh, lartësohet me fakte dhe dokumente roli dhe shembulli unik i prijësit Gjergj Kastrioti-Skënderbeu. Besoj se mjaftojnë vetëm këto pak radhë: “Kjo mbështetje ishte aq e veçantë sa, në vitin 1457, Papa Calixtus III, e shpall Skënderbeun “Kapiten-Gjeneral të Selisë së Shenjtë, duke i dhënë atij edhe titullin “Atlet i Krishtit”… Madje ishte planifikuar që nga Papa Piu II, Gjergj Kastrioti të shpallej në mënyrë solemne mbret i Shqipërisë dhe udhëheqës i koalicionit të gjithë krishterë në mbrojtje të Evropës prej osmanëve”. 

Nuk na befason edhe një fakt tjetër: Perandorët gjermanë e quajtën atë: “Shqiponja e gjallë ë krishterimit”. Faqe: 118

Cilido lexues i zellshëm, në përfundim të librit gjykon, se kjo vepër është një dëshmi më shumë për t’u thyer penën atyre që u duket vetja “origjinal” dhe hedhin baltë, apo vënë në dyshim emrin dhe veprën madhështore të heroit tonë. Mjafton të citojmë pak fjalë të thëna nga bashkëkohës dhe personalitete të botës, madje më bukur nga të gjithë të tjerët, nga kundërshtarët e tij të betuar: 

 “Mehmeti II, duke folur për Skënderbeun, u tha gjeneralëve të tij: “Unë do ta njoh gjithmonë Kastriotin në fytyrën e tij, por kurrë mbi supet e tij, sepse ai kurrë nuk më ka kthyer shpinën.”. faqe: 121.

Një vlerë tjetër e shtuar në faqet e librit, janë këshillat që Skënderbeu, në çastet e fundit të jetës së tij, i jep të birit Gjonit të vogël. Është një veprim i menduar mirë: Skënderbeu nuk ishte vetëm luftëtar trim, guximtar, prijës popullor dhe burrë shteti, por edhe një prind shembullor dhe mbi të gjitha një njeri që luftoi për vendin e tij, duke dhënë prova për zgjuarsi, qëndrueshmëri, besë fjale, ndershmëri e drejtësi. Po rendis pak nga shumë të tjera:

. Në qoftë se nuk e largoni dhunën, mjerimin dhe shpifjen, përmes shembujve të mirë në veçanti, atëherë të gjitha urdhrat tuaja nuk do të shërbejnë asgjë, përveç rritjes së krimit dhe shpifjeve.

. Njeriu duhet të adhurojë e të kultivojë virtytin themelor të fronit. Virtyti nuk është qenie me hije.

. Nuk është madhësia e një vendi në ruajtjen e fronit, por aftësia e atij që ulet në të.

. Kur ti ke virtytet e një udhëheqësi besnik, lakatarët dhe të ligjtë largohen prej teje. 

. Kur keni marrë në duart tuaja votëbesimin për qeverisje, kini kujdes drejtësinë, e cila është baza e të gjitha virtyteve   

. Sigurohuni që kombi juaj të ketë edukatë për fenë, por mos persekutoni dhe mos detyroni askënd ta përvetësojë kundër vullnetit të tij. 

. Dielli i cili është shëmbëllim i Perëndisë, shkëlqen pa asnjë dallim, si për turkun ashtu edhe për krishterin.

. Kushdo që ju këshillon të luftoni për kauzën e zotit është një mashtrues që dëshiron të sakrifikojë të vërtetën për përfitimet e tij.

. Një njeri mosmirënjohës është më i përbuzur nga të gjitha qeniet.

Shumë nga këto fjalë të mençura, vendosur në gojën e kryetrimit, janë bërë pjesë e kujtesës dhe shpirtit tonë, si mësime të urta popullore. Çuditërisht shekujt nuk i kanë zbehur. Disa janë përmendur edhe në veprën e Marin Barletit. Madje kanë frymëzuar edhe artistë të arteve pamorë që të krijojnë vepra arti më vlera madhore.

 Mund të përmend grupin skulpturor “Porosia e Skënderbeut”, Terrakotë, (Baltë e pjekur), nga artisti Hytbi Tarelli, dhuruar e vendosur në muzeun historik të qytetit të Lezhës.

Mrszhi:  “Thuprat një nga një i thyen edhe një fëmijë, ndërsa po t’i bashkojmë nuk i thyen edhe burri më i fuqishëm?

    Punë e vendosur në Muzeun e Lezhës

Jam i prirur të mendoj, se pak rëndësi ka ky frymëzim, krahasim apo ngjasim, ngjizur në frymën e kohës dhe që vazhdon ende e pranishme në botën shqiptare. E dobishme është dhe duhet të jetë që, në fare pak fletë, të përmblidhen të gjitha këto porosi, si një broshurë xhepi, apo doracak i vogël, që t’u jepet nxënësve tanë nëpër shkolla, pse jo edhe politikanëve tanë, që t’i kenë në tavolinat e punës së tyre.

Mirënjohje Sokol! Kjo vepër plot atdhetari e shqiptari e vlen mundimin tuaj. Është një zbulim që kërkon vëmendje, sepse solle në letrat shqipe një gur të çmuar, që plotëson literaturën e shkencave historike, mbi epokën e ndritur të Skënderbeut. Kjo na bën të ndjehemi krenarë, për t’u bashkuar më shumë drejt shqiptarizmit tonë.

Suksese në udhën e krijimtarisë, për vepra po kaq të bukura dhe me vlera.  

Kadri Tarelli

Vjeshta e tretë. 2021.

Shënim:

Shkrimtari dhe studiuesi Viron Kona, në fund të një shkrimi të tij të hollësishëm, kushtuar këtij libri, vendos një shënim, që paraqet mjaft interes për lexuesin: 

Nga kërkimet që ka bërë përkthyesi, z. Sokol Demaku, për të mësuar diçka më shumë rreth autorit të librit: “I madhi Castriot, me llagap Skënderbeu, Mbreti i Shqipërisë, Duka i Madh i Epirit”, deri më sot del: Zannovich, Stephan ka lindur në Budva, “Shqipëria veneciane”, më 18 shkurt 1751, dhe ka vdekur në  Amsterdam, Republika Hollandeze, 25 maj 1786. E kanë quajtur edhe me emrin Hanibal, ishte një shkrimtar i “Letrave Turke”. Ai ka shkruar në italisht, frëngjisht, latinisht, gjermanisht dhe serbisht… 

Giacomo Casanova e përmend Stefano Zannovich, i cili “bëri një vizitë në Vjenë nën aliat e Princit Castriotto d’Albanie”. Nën presionin e autoriteteve, ai u largua në fund të korrikut 1784, për në Poloni dhe, më vonë për Hollandë (Provincat e Bashkuara). Zannovich ka bërë një punë të madhe dhe me përkushtim rreth Heroit tonë Kombëtar Gjergj Kastriotit kur ishte në Holandë dhe në Gjermani, pasi nxori në dritë librin e tij kushtuar Gjergj Kastriotit-Skënderbeut. Është interesant se si erdhi libri i Zannovich në Suedi, të përkthehet nga Anders Zetterberg dhe të botohet në gjuhën suedeze, në vitin 1788, në Stockholm…

TE PERQAFOSH JETEN

by

Julia Gjika

Në kujtim të viktimave nga aksidenti në Bullgari ku ndruan jetën përmes flakëve në autobuzin që kthehej nga Turqia, 46 persona mes tyre edhe fëmijë. Qofshin të Parajsës!

Ne lindëm dhe do të jemi këtu,

për aq kohë sa të plotësohet ajo

që është shkruar në ballin tonë.

Me lotin e parë përqafuam jetën,

mund të jetonim vetëm një stinë,

mund të jetonim disa orë, ose vetëm një ditë.

Ndoshta shumë vite, më shumë se njëqind.

Ka nëntëdhjet e nëntë të rrojtura,

vuajtje ka, mundimi është i gjatë.

S’ka rëndësi, jeta më perqafoi mua edhe ty.

Në ujra të pastra lëshuam barkat e shpresës,

në thellësi oqeanesh u zhytëm,

pafundësinë zbuluam, një botë tjetër.

Vallzuam me jetën. Muzika e saj na ngriti lart.

Asnjë nuk është në gjëndje të numurojë,

kokrizat e rërës në shkretëtirën e Saharës!

Të deklarojë sa frymë nuk erdhën në këtë botë,

dhe jeta t’u jepej dhuratë!

Ky shekull që jetojmë, paska hyrë ters,

Njeriu, është bërë një e keqe e madhe, për dreq!

pa nisur të bëlbëzojë foshnja, krimi e vret!

Në këtë shekull të XXI njeriu nxiton, për ku?

Më mirë mos kishim lindur në këtë shekull!

Për të mos takuar njeriun të shndruar në djall

lakmine e tij te mos e kishim pare, fëmijë jetime duke qarë,

trupa që digjen së gjalli në aksidente, apo ne luftra,

gra që lindin rrugëve të botës si ne Avganistan

Ligjin e bëjnë bijtë e djallit!

Dhimbje në palcë, kur gruas i djegin fytyrën,

në tokë bien qiejt!

Dhimbje në kockë, ligjit nuk i dihet ngjyra.

Zhurmon hapur korrupsioni,

urrejtja, krimi, varfëria!

Hëna flet mes ftohtësirash :

Korrjet, s’paskan “stinë”!

Kjo jetë e pagjumë për njerëzimin,

sjell pamje të papara, ku verbohet drita.

Xhelatë, shëtisin të lirë, ngado

vrasin jetën nga primitivja kazmë, lopatë, apo thike!

Ditët vijnë të c’veshura nga mirësitë,

jetën e vret plumbi, hanxhari, shkopinjtë,

lahen hesape pa e njohur vdekjen si rit!

“Ti budalla gjakatar”! artikulon Ripper, rosaku australian.

Bota e ka humbur fillin, banditi zgjohet me urrejtje në sy

dhe një thikë të fshehur në brez a nën mëngë.

Bota u bë pengu i lakmise, ndërsa varfëria

ulëret për fatin gërmadhë në sytë e saj.

Të vërtetat fshihen, shpirti e ka lënë trupin

trupi të zit e ullirit heq, hesht kur duhet te ulerase!

“Une ju kam bere dhe une do t’ju perkrah – thote Zoti

qe kur lindet u mbajtet tek une.

U kujdesa qekur ishit ne bark te nenes,

fshehur ne hijen e dores sime u kam

kur te ecni neper zjarre, nuk do te digjeni,

mjere lakmitaret, me bollekun qe kane e nuk u ngopen

si nje re e dendur jane mekatet e tyre

shenjterine time perbuzin”.

Le të bien rrufetë, le ta shuajnë këtë farë,

që ngrys e gdhihet jetën për të vrarë!

11/25/2021

LIBRA TË RINJ NË SHQIP

by

Sokol Demaku/

Një punë e vyer dhe shumë e mrekullueshme është bërë nga ana e Bibliotekës Botërore në Stockholm në kryeqytetin e Mbretërisë së bashkuar suedeze, fëmijët e kombeve dhe kombësive që jetojnë dhe verpojnë në ketë vend si dhe në vendin fqwinjë Norvegji nga tani ata mund të lexojnë litarturë tåe zgjedhur në gjuhën amtare. E gjithë kjo falë angazhimit dhe punës së palodhur të punonjësve të kësaj bilbioteke të cilët kanë arritur që të sigurojnë tituj të shumtë libri në gjuhë të ndryshme.

Tani në Bibliotekën Botërore në Suedi ka mbi100 libra të rinj për fëmijë dhe adoleshentë në raftin e librave në Shqip. Këtu mund të lexoni për Djalin dhe Tigri, Gjueti diamantësh, Katitizi, Pesha e dashurisë, Valeria-Fakulteti i ëndërrave, Uria, Vajza e keqe, Macoku i lajthitur, Histori e Skënderbeut, Iliada Lufta e Trojës, A di të fishkëllosh Johana, Pippi Corapegjatë, për magjistarët dhe shumë e shumë libra të tjerë në Gjuhën shqipe. Ne përmendem vetem didsa nga mbi 100 titujt që mund ti gjeni neë raftet e kësaj Biblioteke me renome në Mbreterin e  bashkuar të Suedisë.

E gjithë kjo punë madhore është bërë duke ju falenderua bashkëpunimit të Qendres Kuklturore Shqiptare Migjeni në Borås, Bibliotekës Botërore në Stockholm dhe Shtëpisë botuese ”Dituria” nga Tirana në Shqipëri.

Këto libra dhe shumë të tjerë mund t’i gjeni në adresën www.varldensbibliotek.se. 

Klikoni në raftin shqip të librave! 

A njihni dikë që kërkon libra në shqip? Këshillojeni që të kontaktoj Bibliotekën Botërore në Stockholm! 

Biblioteka botërore është gjithmonë e hapur dhe gjithmonë e lirë. 

Ju që jeni në Suedi ose Norvegji mund të lexoni dhe dëgjoni sa herë të doni, dhe sa të doni një libër. # shqip #ebooks #ebook #ebooks #ebook #

Biblioteka Botërore #biblioteka ime # gjuha amtare # Biblioteka shumëgjuhëshe, Biblioteka Botërore në Stockholm tër Suedisë.

NJË GRUSHTDHÉ GJITHMONË ME VETE

by

ERINA ÇOKU

GRUSHTDHE


Atdhé, mëmëdhé, fëmijëdhé,bukëdhé, ujëdhé, ajërdhé,mirëdhé, keqdhé,ridhé, largdhé, afërdhé,ikjedhé, ardhjedhé, malldhé, asdhé,thjeshtdhé, mbidhé, nëndhé,dhé – dheu bré!
I varur, i pavarur, i ndërmjetëm,i përkohshëm, i jashtëkohshëm, i brendakohshëm,dhé në dhé,dhé, çka dheu të dha,dhé, çka dheut i dhe.

KANGË SHQIPTARËSH 1


Shqiptarët kanë mbetë në mshirë të Zotitsi gjâja e pastrehë dikur motit,mbi krye mbajnë nji gurë t’rândëu kputen degë e u shkulen rrânjë.
Shqiptarët ikin në mshirë të Zotitsi shpendë të egër vakut të motit,shpirtin e lidhun nji filli t’hollëdheun n’shpinë e kurrgjâ n’dorë.
Shqiptarët lindin n’mshirë të Zotitme dritë e ujë kaherë motit,por kryt e bukur ua shtijnë n’ dhèe dritën ua marrin korbat e vet.
Shqiptarët rrojnë në mshirë të Zotittu u përpjekë gjithherë motit,kryet plot mend e zemren plot gazt’parat ua zbrazin me i zanë lak.
Shqiptarët janë damë në mshirë të Zotitpse uni çakejtë i ka pasë marrë motit,e mbajtën shushuja, e mbajnë çakejt’damë a t’bashkumë kurr tu u marrë vesh.
Shqiptarët kanë vjelë dhunti prej Zotitmale, pyje, ujnue motit,po malet i hangrën e pyjet i prenëlumin e pinë e detin s’e gjejnë.
Shqiptarët kanë vend me pritë e përcjellëmshirën e Zotit e Zotin vetë,Zoti i ka bekue me dhè shumë të mârëpo s’ditën të mjerët me mbjellë asnji farë.
Shqiptarët kanë mbetë në mëshirë të Zotitqysh se kanë pjellë zezonat motit,mbjellin gramë nper fusha të vetatuj pritë me i korrë, me i ba çyreka.
Shqiptarëve Zoti asht pikllue tu u dhanë budallve e kta tu e lshue,pse kryet tyne mbjellë me gramëdashninë për vedin kurr s’e nxanë.
Shqiptarët kanë mbetë pa shteg e dritëe s’dinë kah shkojnë, kahdo kanë pritë,do hije t’zeza m’qafë u kanë hypëmakute t’shemtuta si s’dinë me zdrypë.
Shqiptarëve ua kanë marrë mshirën e Zotite i kanë haperdà si zogjtë e korbit,do bjerren larg e do shkëlqejnëdo ndrrojnë feste, do kurrë mâ s’kthejnë.
Shqiptarët e mbetun pa mshirë të Zotitn’dhè t’vet sikundër motit,kurrë krye s’munden me ngrejtëse kanë çakejtë si kanë pjellë vetë.
Shqiptarët kahdo kur Zoti i shef diçka t’hyjnis m’ta e njef,po kurr s’e panë rriskun e vete lamsh u shkon si jetë, si dekë.
E kshtu mor Zot i mshiruemsi shkon e vjen m’kyt vend t’bekuem,shqiptarët shifi e qaj për tàmje kur t’hupen e t’mos jenë mâ.

ME MUE VJEN PRANVERA NË PEJË


Shqipnue shpirtnat tanë mkojnë tokat e pranverësme rranjët e tyne t’ gjata kah m’kah ktij dheu,dhembja na i njeh ngastrat, bashkue e ndamëe andja e jetës shpesh na duket veçse nji andërr e largët.Un vij prej nji ane tu t’kërkue ksaj ane.Pash gjakun e tokës e t’qiellit, si njisoj e kena,ti ku je?
Asht pranver’, gjithçka ndihet me kraharor,fjalët e pemve për rranjët e tyne kuptohen mâ mirë,asht pranver, çka çeli ka m’u bâ frut,nuk do ‘desim uni, tashmâ.Pash kangt e pemve e t’barit, si gjallë ta mbajnë frymën,ti a je?
Pranveren jam tu mbledhë si nji fill t’gjatëprej pragut tim n’Pejë e prej Peje n’pragun tim,kadalë tu mendue, për mue e ty,për nâ si nji u bamë, por nji nuk mbetëm, kadalë tu ndie dashnin n’ rrema përqafue me shpirtin e gjanë e t’lartë përky uji,kadalë tu e bâ nji shtrojë të re për njeriunme u njoftë e me u plotnue brenda kresë.Pash, shpirtin si afrue e largue na nget,ti a je, sikundër jam?
Udha asht nji kurm me brinjë e degë,t’gjitha janë tu m’dhembë nan lekurëe t’gjitha jam tu i ndi’ si rrema t’kuq trupit tim.Pash kryet e maleve n’kryet tand, perngja me mue,ti si je?
N’Prizren kam me qenë dikur,kur t’shkoj, saora ke m’u shkru n’fytin tim nuk di pse, e nuk di qysh.Nesër, sot e dje m’janë bâ lamsh.Pash udhën, si drejt duhet me e marrë,ti pse je?
N’Gjakovë kam lanë do kodra t’blerueme,zaje t’bardha m’bien prej zemree uji i syve m’i merr e m’i çon larg,peng i kputun, i përjetshëm.Pash ujin, si durve t’mija me buzën tande e ke pi,ti qysh je?
Lumi shket n’Pejë tu u lmue gurve t’shpirtite zajet e mija t’bardha ngucen breguttu harrue plagët thellë në ujë.Pash çatinë mbi dritore, si zemren ta ndrit,ti çka je?
Pemët mbledhin shiun n’Pejë,era e dheut asht historia e rranjës tande,po mendimet bahen turrë mbi ura të voglatue zanë brigje e shtigje, për mue dhe ty.Pash zgjimin e ujit n’zemër, si gjallnimin ta jep,ti kah je?
Malet kanë bâ prag e janë afrue me lindë n’zemër edhe njëherë,e krye m’krye e kacarrojnë luminsi shket i lmueshëm diçka tu’ përkundësa ura e lidh prapë shpirtin e zgjidhun,pa lanë dert për penj të trishtë.Pash andrrat, si shenjë t’lanë n’ballë,ti je a s’je?
Pranvera asht e kadaltë në Pejë,nuk ngutet me ardhë, nuk ngutet me ikë,trandafila t’verdhë shpirtnohen n’hundëtu’ e ba dhembten ma t’durueshmee krahanorin t’shelbuem me eter.Pash dritën si t’puthet amel sysh,ti ji.
Pranveren e heq zhag kahdo shkoj,pranvera m’heq zhag kahdo vij,streha m’sheh nan vetull butë,pragu m’sheh drejt buzës urtë,Pash jetën, si asht thelbi ynë i pastërpash jetën, si e ruejmë n’trupat tanë t’përkohshëm,pash jetën, si ka me kenë edhe kur na t’mos jemi,kurrë mos thuaj se s’je, tash si unë jam.

VENDNUMËRO NË DHEUN E ATIT

Na kanë varur gurënë këmbë të mendimevee krahët na i kanë lidhurnë vitet që s’mbarojnë së qeni përbindsha të mrrolët e ngatharakëqë hanë muza të buta e të hajthmeme kotheren e mykur. Na kanë numëruar me turmën qepalla të ngjitura në padijee kujtojnë se tullat e xhamta nuk do na duken më murpo muri është mur çfarëdo që të veshëshpatullat ia ndjejnë burgunqë qenies i ka ardhur rrethaq i lartë e me qiell të hirtë përmbi. Brazda pikëllimi secili hap mbi krye të vetme gërryerjen e ecjes në kurrkund. Dyert i kanë çelësat të gurëzuarnë tatëpërpjetën e Sizifit.Kjo është e vërteta,teksa egërsirat na kanë ngrënë supete as udhën e dënimit s’e ndërrmarrim dot. Ha një kothere!

VENDI I UJIT


Qyteti shter në pikë të ditësme dialektikën e vet të mbledhur shukdielli e djeg,shiu e myk,era i kalon anash e fryn gjithmonë në orën e gabuar.
Qyteti shter e tërheq zvarrë në plasat e vetafigura të përçatura njerëzish,figura ngushtake që nuk nxënëveçse një gram shpirtnjë thërrime, një cifël,diçka që nuk mbrun asgjëveçse një hukatje të verdhë.
Qyteti shterti mos ki frikë,ti nuk je brenda tij,je një shpirt me gojën plot ujëe sy të kapsallitur,ngjyra e tyre më kujton aromën e dheuttë ngopur me shi.
Mos ki frikënë shpirtin tënd ka ujë.
Qyteti shterunë nuk kam frikë,shqisat ndiejnësi bërtet korja e dheutdhe plasat zgjerohen,marrin brendafigurat e njerëzve,fjalët, heshtjet, gurët.
Shter, shter,shteret qyteti,nuk kam frikësytë e mi janë plot me ujë.

KËNGË KOCKASH

pezull mbi qytetrri një ishull i blertëprej kraharorit tim dalë. numrin e brinjëveshtoma qielljanë pak, sa pak.asgjë nuk mbajnë. tejzat e zemrëszgjaten e zgjatenpa u ndalë,do më shpërthejnëprej trupie arratinë do të marringjer te ti. pezull mbi qytetujana ndien baticat e vrullit të platitur. gjatoji krahët e mimbi pemët e tua të gjelbramatanë brengave ishullore,gjatoji gjer në hënëtë kalamendeme mendimettë më bien të plota mbi dhefruta të ngrënshmepër krijesatë vogla ikanake. pezull mbi qytetrri unë si një re e vranëtme shiun mbështjellë në gjigati për vërshim. shtomi kockat qiellpilët’i bëjnë pritë lumit që mbledhzaje për brigjet e mia. palca më këndonbrenda eshtraveme një zë tjetërmishi i flet lëkurëse gjaku gulfe-gulfemblidhet,ndijim, ndijuar, ndijë. prej ndijoreveera fryne tingujt m’i mbart lart, lartlarg, larg. shtomi këngët qiellasht më ashttë lidhen nyjattë ruhet dashnianinëzave thellë. eja në asht qielltë lidhen nyjatnyjat të lidhentë lidhen, të lidhennyjë, nyjë,nyjat, nyjattë mbahet krijesakrijesa e gjithanë një.

INDIVIDI I PËRGJEGJSHËM – THELBI I SHOQËRISË SË LIRË

by

(Vlerësime për romanin “Përjetësi pa kohë” të Robert Martikos)

Thanas L. Gjika

Në panairin e librit në Tiranë shkrimtari Robert Martiko u paraqit sivjet me romanin dinjitoz “PËRJETËSI PA KOHË” Botimet JOZEF Durrës, 2021, 473 faqe. 

Krijuesi Martiko karakterizohet nga trajtimi i temave shoqërore filozofike. Ai është bir i një komunisti idealist shqiptar që e pësoi prej diktaturës së Enver Hoxhës, sepse idealizmi dhe ndershmëria e tij pengonin ecurinë e kësaj diktature. Babai i tij, Dino Martikua, kishte qenë një pjesëmarrës i ndershëm i Luftës Antifashiste në krahun e partizanëve, por gjatë luftës dhe pas saj prania dhe veprimet e tij i zhvlerësonin komunistët servilë e karieristë, të cilët morën dhe mbanin poste të pamerituar. Prandaj ata u përpiqën me çdo kusht ta nënshtronin për ta bërë si veten, por meqënëse nuk ia arritën këtij qëllimi, luftuan për ta eleminuar fizikisht, krim të cilin e realizuan gjatë burgimit të tij të dytë. 

Për ta zbërthyer thelbin e vërtetë të së keqes që mbizotëroi në vendet e kampit komunist, Roberti e ndërton subjektin e romanit të ri duke vendosur në qendër fatin e një familjeje ruse në vitet 1925-1937. Në këto vite diktatura komuniste e shtetit të parë socialist nën sundimin e Stalinit e shpalosi karakterin e saj kriminal më hapur se më parë. Ky karakter çnjerëzore i sistemit socialist, i maskuar me propagandë për krijimin e “njeriut të ri dhe mirëqenie të popullit” u riprodhua mbas L2B në gjithë vendet që përqafuan sistemin komunist.

Zbërthimi i thelbit të vërtetë të gjendjes politike, ekonomike e morale të shoqërisë sovjetike realizohet përmes thurrjes së një subjekti të thjeshtë, ku rrëfehet jeta e një familjeje me tre persona. Artistikisht subjekti është ndërtuar në formën e shënimeve të një ditari, që mban djali i vetëm i familjes së Igor Gruzinskit dhe Natali Vilnëv. Në fillim ngjarjet renditen jo në rrjedhë lineare kronologjike, po me kapërcime, ashtu si zhvilloheshin bisedat e prindërve të cilat i përgjonte djali i tyre Sergej (Serzhi). Nga këto shënime mësohet se komunisti idealist rus Igor Gruzinski, kishte emigruar para Revolucionit të Tetorit në Marsejë të Francës, ku ishte martuar me vajzën e kulturuar franceze Natali Vilnëv. Rrethanat e sollën që kjo familje me djalin 2-vjeçar të kthehej në Moskë e gënjyer nga propaganda e partisë-shtet për sukseset e arritura në Bashkimin Sovjetik. Në fillim familjes iu dha një vilë shumë e mirë, komunistit idealist iu dha një post i lartë zyrtar. Mirëpo shumë shpejt, pasi u pa se ky komunist nuk ishte kalë karroce, por shprehte mendimet e veta jo konformiste, e arrestuan dhe e kaluan në proces hetuesie. Një funksionar, shok i tij, mundi t’ia ndërpriste procesin hetimor dhe ta lironte. Pas kësaj Igorin e emëruan në  një punë të thjeshtë si ekonomist, kurse familjen e strehuan në një dhomë të vetme me një banjë të përbashkët. Sergej (Serzhi), djali po rritej në një atmosferë familjare e shoqërore nën trusninë e vigjilencës së sigurimit. Tensioni shpirtëror i krijuar nga kjo atmosferë bashkë me leximet në frëngjisht të fjalorit enciklopedik “Larousse” të sjellë nga Franca, dhe bisedat e babait rreth heronjve motologjikë dhe të Antikitetit Greko-Romak, bashkë me karakterin kurioz të djaloshit, janë të dhënat që e bëjnë këtë fëmijë të piqet para kohe.

  Në mbrëmje Serzhi përgjonte bisedat e prindërve te dhomëza e vogël, që krijuan prindërit duke e ndarë dhomën në dy pjesë. Të nesërmen ai mbante shënimet e veta duke i shoqëruar me komente dhe meditime, që vijnë duke u pjekur gjithnjë e më shumë. Dëgjimi i bisedave të prindërve mbushur me arsyetime kritike ndaj politikës së udhëheqjes së partisë bollshevike dhe të shumë episodeve që u ndodhnin kuadrove të lartë të partisë e shtetit, e ndihmuan Serzhin të formohet si një gjimnazist disident. Pas dy vjetësh, Serzhi duke zhvilluar disa biseda me prindërit la të kuptohej se ishte pjekur dhe këta e pranuan si bashkëbisedues të tyre. 

Falë njohurive të thella të prindërve, ai arriti të bënte dallimin midis Rilindjes Evropiane dhe shoqërisë ruse. Duke hyrë në thelbin e thellë të gjërave, arriti të dallojë se Rusia, edhe pse me popullsi fshatare në masën 93%, përqafoi gabimisht e para teorinë marksiste. Kjo ishte një paradoks i madh pasi Marksi, krejt ndryshe, priste triumfin e revolucionit proletar në vendet me kapitalizëm të zhvilluar në trajtën superiore, më maksimale, si në SHBA, Gjermani, Francë, Itali, etj. Pikërisht në këtë pikë kapet autori për të shpjeguar shkaqet e një fenomeni të panjohur deri më sot në shoqërinë shqiptare, në mënyrë krahasuese të lidhur me Rilindjen Evropiane, kur u krijua njeriu i lirë, i përgjegjshëm si qenie shoqërore.

Shumë shpejt jeta e kësaj familjeje përfundoi tragjikisht. Babain e arrestuan për të dytën herë. Pas disa muajsh në hetuesi, meqënëse nuk pranonte të shkruante deponime të gënjeshtërt për shokë e kolegë të tij, Igorit i shpunë aty djalin e tij. E kërcënuan se po të mos pranonte të shkruante se kishte marrë pjesë me disa kolegë në një komplot për rrëzimin e pushtetit sovjetik, do ta torturonin djalin në sy të tij derisa t’i merrnin shpirtin. 

Për ta sqaruar djalin se pse po ndodhte arrestimi i tyre, dhe pse duhej rezistuar ndaj torturave, babai tha: 

“Nuk është në karakterin tonë Serzh të marrim në qafë njerëz të pafajshëm, me akuza jo të vërteta.” 

Sapo gjeti rastin, Igori rrëzoi dy policët për tokë dhe goditi me hekurat që i lidhnin duart torturuesin trupmadh, të cilit i çau kafkën. Ky ra mbi shpinën e Serzhit, por pesha e rëndë e tij i theu Serzhit shpinën kurizore. Para se të mbyllte sytë ky iu drejtua babait: 

“Kushedi, ndoshta dhe mund t’u rezistoja torturave, për të qenë deri në fund në harmoni me bindjet tona, për të mos ndërtuar lumtërinë tonë me fatkeqësinë e tjetrit.”  Pas disa javësh, Igorin e pushkatuan, kurse Natalia vdiq nga hidhërimi…

Njerëz që nuk pranonin të gënjenin, të spiunonin, të ndërtonin lumtërinë e tyre mbi fatkeqësinë  e të tjerëve, nuk i duheshin diktaturës staliniane…

Serzhi, Igor Gruzinski dhe Natali Vilnëv përbëjnë grupin e heronjve të veprës. Të tre janë personazhë të krijuar me sukses nga fantazia pjellore e autorit. Për ta plotësuar rrëfimin e jetës së tyre, autori ka krijuar, po prej fantazisë së vet, dhe disa personazhë të tjerë, si mësuesen Samoillova, nxënës e shokë shkolle të Serzhit, si Raisa bashkë me babain dhe nënën e saj, si dhe disa personazhë të tjerë episodikë. 

Të gjitha ngjarjet që lidhen me jetën e familjes Gruzinski janë krijuar prej autorit dhe janë vendosur drejt në rrethana historike e gjeografike të besueshme . 

Krahas tyre gjallojnë një mori personazhesh që përfaqësojnë kuadro të lartë të partisë e të pushtetit sovjetik, si Stalini, bashkëshortja Nadjezhda Alillujevna, fëmijët e tyre, vëllai i saj; funksionarët partiakë si Molotovi, Kirovi, Sergo, Kalinini, Mikojani, Kaganoviçi, Menzhinski, Jagoda, Jezhovi, Beria dhe shumë të tjerë. Kjo kategori personazhesh, paraqitet në roman me vërtetësinë e njohur historike si njerëz të nënshtruar, gjakësorë, vegla të verbra në duart e Stalinit, terroristë të terrorizuar, krejt ndryshe nga sa i paraqiste dikur propaganda komuniste në Bashkimin Sovjetik.

Ndonëse këta personazhësh historikë që veprojnë në rrethana historike e gjeografike të caktuara përbëjnë shumicën e personazhëve të veprës, përsëri romani “Përjetësi pa kohë” nuk është një roman historik, sepse kjo kategori personazhësh futet në vorbullën e romanit për të shtjelluar idetë e problemet që trajton autori përmes treshes së heronjve kryesorë. Idetë e shumta shoqërore, morale, filozofike, kompozicioni tepër origjinal, stili i shkathët letrar, gjuha e përpunuar artistike dhe karakteret e shumtë letrarë i kanë dhënë këtij romani tiparet e një vepre letrare filozofike të spikatur.

“Përjetësi pa kohë” është një roman ku gërshetohen narracioni, meditimi, rrëfimet për heronj të ndryshëm mitologjikë, legjendarë, historikë dhe heronj të krijuar nga fantazia e autorit, të përballur me jetën e nënshtruar, të përditshme nën tmerrin e diktaturës staliniste, ku çdo ditë e më tepër shkatërrohej karakteri i popullit rus. Aty rrënoheshin në mënyrë tragjike përpjekjet e shkrimtarëve të famshëm klasikë rusë, kultura ndriçuese e të cilëve nuk mundi të shmangte dot Revolucionin e Tetorit, siç ndodhi në Perëndim, për hir të Rilindjes Shpirtërore.

Sipas autorit, ideja bazë e romanit “Përjetësi pa kohë”, në gjuhën e filozofisë perëndimore, do të thotë se shoqëria fillon të jetë e lirë, vetëm kur lind dhe zhvillohet ndjenja e përgjegjësisë ndaj tjetrit. Prandaj Roberti fton lexuesin që më parë se të diskutojë apo shkruajë për diçka, të ketë në mendje një pikë referimi, që nuk është gjë tjetër përveçse Rilindja Evropiane, kultura ndriçuese dhe rilindëse e së cilës, ndan si me thikë dy botë.

Duke pasur parasysh këtë ide, lexuesit i jepet mundësia të qartësojë mendimin se disa shoqëri, si ato Perëndimoret, kanë aftësinë të shmangin luftën civile, të tjerat gjejnë te vëllavrasja ambientin më natyror ku shpërthejnë instinktet më të ulëta. Pikërisht në këtë terren stimulohen zilia, veset, prishja e karakterit dhe e moralit, keqdashja, spiunllëku, karrierizmi, narcizmi, armiqësia, përçarja, etj.

Idetë filozofike dhe morali që buron në faqet e romanit të Robert Martikos, mendoj se do të ndihmojnë tek ne shqiptarët, kudo ku jetojmë, të ecim drejt përmirësimit të karakterit. E them këtë sepse edhe ne shqiptarët që jetojmë në diasporë ku është e realizuar në praktikë shoqëria e lirë demokratike, ende nuk jemi çliruar prej ndjenjave si zilia e keqdashja, që na ishin brumosur gjatë edukimit familjar e shoqëror nën zgjedhat e huaja e sidomos nën diktaturën komuniste. Shpesh herë dëgjon midis nesh të thuhen: 

“E ç’ të vete tek dyqani i shqiptarit; e pse të marr ustallarë shqiptarë për të ndrequr një defekt të shtëpisë sime; u lodha me shqiptarët; shiko se ç’ bën filani, etj”. Të tilla shprehje helmojnë brezin tonë të ri, na përçajnë dhe nuk lejojnë krijimin e lobit shqiptar në diasporë, lob i cili duhet krijuar sa më parë për të ndikuar në ecurinë e shpejtë të mbarë shoqërisë shqiptare.

Mbi të gjitha, autori ka vlera të dukshme si intelektual i ndriçuar pasi fton vetë mendimin më të lartë shqiptar, të shikojë të kaluarën nën prizmin e mungesës së asaj çudie të madhe që ndodhi në Evropë duke filluar nga Rilindja Evropiane. Ndodhi për herë të parë në historinë e njerëzimit që mendjet më të ndritura të kohës, korrigjuan traditën Mesjetare duke bërë të mundur jo vetëm realizimin e suksesit të tyre kulturor, por njëkohësisht duke treguar edhe një rrugë të re për njerëzimin.

Pra, Robert Martiko, në romanin “Përjetësi pa Kohë”, na thotë: “le të organizojmë mendimin e kualifikuar, për të ndjekur atë rrugë të sprovuar evropiane, të vërtetuar plotësisht në praktikë, duke u përpjekur të braktisim përçarjen mishngrënëse historikisht pa rrugëdalje, që nuk na është ndarë në shekuj”.