Age Ivezaj/

Libri « Livia » i autorit Mark Pashkut trajton një temë të re sociale të kohës. Roman e nxit lexuesin në mendime të thella, e bën të reflektojë ndryshimet që po ndollin në shoqëri nga një ideologji e panjohur. Ky nuk është një roman i zakonshëm, ky ëshë krejt ndryshe nga librat që lexuesi mund të këtë lexuar. Personazhet janë të rëndomtë, por mënryra e jetës që kanë zgjellur është krejt ndryeshe, ata kanë dalë jashtë rregullave dhe normave shoqërore ashtu si i kemi njohur deri tash.”Livia” sjell një frymë të re progressive që i sfidon normat tradicionale dhe pasojat e saj brenda në shoqëri. Familja ështe paraqitur fleksibile dhe nuk përcaktohet në përputhje me modelet tradicionale. Livia, është një roman që pasqyron një lëvizje të re globale, larg vlerave konservatore, pa norma e paragjykime nga shoqëria . Në këtë frymë të re, individët jane të pavarur, duke u larguar nga rregullat e normat që ka një familje e mirëfilltë. Ky transformim ka sjellë edhe sfida për personazhet që duken të humbur me vetë mënyrën jetës që kanë zgjellur. Romani parqet një familje, që largohet nga jeta e zakonshme duke marr një rrugë të panjohur.

“Livia” është një roman që e nxit lexuesin të mendoj më thellë për të ardhmen e familjes në një botë që po ndryshon. Sjelljet dhe qëndrimet e personzheve të romanit lexuesit mund ti duken si
devijim nga binarët e zakonshëm shoqëror, duke i konsideruar këto elemente si një kërcënim ndaj vlerave tradicionale. Këtë ideologji të re autori e paraqet në mënyrë sombolike si një krijesë nga mitologjia apo nga një botë imagjinare, si një “demon,” ose si një “gjysëm-njeri,” që nuk i dihet origjina dhe nuk i ngjanë askujt. Kjo krijesë kërcnuese ka formë krejt ndrysh. Ajo simbolizon frymën e re që është paraqitur paparitur, pa e ditur si erdhi, kush e pruni dhe as kujt i shërben. Ky trend i ri paraqitet si model i kohës, që as vet protagonisti kryesor, Leke Bardh nuk e kupton dhe nuk dinë si të veproj, është i pa aftë përballë kësaj furune apo cunamin shoqëror që familja e tij është përfshirë. Ai jeton në agoni, është i tmerruar dhe nuk pajtohet me botën që ka ndryshuar.

Romani në qënder ka veprimet e paparitura dhe të pakontrolluar të Livisë , bashkshortes së Lekës dhe vajzës së tyre Hera. Që të dyja kanë zgjellur të jetojnë në vende të ndryshme duke kërkuar lumturinë tek kjo ideologji e kohës. Livia ka një horizont të gjerë kulturor, është e hapur ndaj ndikimeve të ndryshme të botës. Udhëtimet e shumë dhe kultura që ka absorbuar kanë ndikuar që ajo të përqafoj ideologjinë progresive të kohës.
Personazhet kryesore në roman janë paraqititur si një cift intelektualësh që janë të aftë të kuptojnë rëndësin e familes dhe detyrimin që kanë ndaj fëmijëve të tyre, e shoqja e Lekës, Livia refuzon parimet konservatore dhe rolin e saj si grua e nënë. Ajo në rend të parë e ka veten, është e apasionuar pas artit, ajo është një piktore e njohur me expozitat ndërkombëtare, që e sheh me skepticizëm familjen tradicionale. Pas një aventure të cfrenuar të njëjtën rrugë mori edhe e bija Hera, që e pëson keq dhe ne fund e zhgënyer i kthehet jetës normale dhe e kupton se kishte qënë e
përfshirë në ideologjinë e kohës nga individ që kishin manipulua me të.

Shpërndarja e familjës në vende të ndryshme ngrit tension që lindin natyrshëm. Lexuesi i romanit “Livia,” me të drejtë shprehë shqetësim për ndryshimet që paraqiten, siç janë çështjet që lidhen me barazinë gjinore, në mes të një grupi njerzish të margjinalizuar. Këto ide globale lexuesit mund ti duken se janë një kërcënim ndaj vlerave tradicionale, sidomos për ata që besojnë në fuqinë e familjes me vlera të mirëfillt morale të një shoqërie të shëndosh.
Familja bërthamore me shekuj ka qenë një institucion i paprekshëm dhe shtylla e suksesit të shoqërisë njerzore. Në romanin Livia, familja nuk është thjesht një grup i zakonshëm njerëzish që jetojnë së bashku me dashuri e mbështetje reciproke, por një mikrosistem ku ndryshimet rrënjësore të kohës janë pjesë e natyrshme e jetës.
Autori me mjeshtri ka pasqyruar personazhet te lëshuar në aventura personale që në siperfaqe të duken se janë pjes e natyrshme e jetës dhe në pajtim me cdo veprim që bëjnë, por në esencë janë të mashtruar nga ideologjia e kohës.

Romani ” Livia” e autorit Mark Pashkut është romani i parë, me sa di unë, që e trajton këtë temë të re në letërsin shqipe, por në esencë janë të mashtruar nga ideologjia e kohës. Ky është një roman krejt ndryshe nga ata që lexuesi mund të ketë lexuar me parë. Autori shfaq fuqinë e imagjinatës se vet për të zbuluar një të vërtetat më të thelle të jetës dhe shqetësimin që e ndien për këtë ideologji globale që po e kërcnon botën.Vuajtjet shpirtërore të personazhit kryesor janë të lidhura me ekzistencën dhe shqetësimet e thella te kohes. Romani përmban një rrëfim të ndërlikuar dhe të ngarkuar emocionalisht, personazhet përballen me realitetet e përditshëm të një ideologjie të
panjohur që është në fazën experimentale.

Ata ballafaqohen me sfidat që janë pasojë e këtij experimentimi të jetës që e kanë zgjedhur, pa përkrahje dhe lidhje të ngushta familjare. Nuk është e mundur të ketë mbështetje në mes anëtarëve të një familjeje kur secili ndjek individializmin dhe drejtimin e vet i shkeputur nga trungu familjar. Personazhet krijonë një ndjenjë intregrimi e kontradikte në marrëdhëniet brenda familjes edhepse ato në siperfaqe duket se janë në pajtim.
Livia” është një nga ato libra që pasi e lexon mund t’ju mbajë zgjuar natën, do t’ju bëjë të mendoni se si do te duket familja dhe shoqëria, cfarë do të ndollë në të ardhmen, sodomos me gjenerat që do të vijnë pas nesh. Kur e lexon këtë roman, të duket sikur bota ashtu si e kemi njohur është rrokullis dhe rolet kanë ndryshuar, ajo cka ishte e papranueshme me parë tani është krejt normale. Autori i ka paraqitur ndryshimet rrënjësor të familjes nga kjo dukuri si faktor destablizues të shoqërisë.

Kosta Nake/

Poezitë e Lasgush Poradecit, edhe pse kanë kaluar dekada nga vitet e botimit, janë si kujtimet e fëmijërisë që nuk fshihen kurrë deri në fund të jetës, madje ngjiten në përjetësi, sepse u riofrohen brezave me të njëjën freski e bukuri, janë si dashuria e parë që gjeti shtrat te trashëgimia e Rilindjes shqiptare dhe lulëzoi në pranverën e Pavarësisë. Kontaktet e drejtpërdrejta me Europën e përparuar e ushqyen dhe e selitën talentin në rrugën e mundimshme për përpunimin mjeshtëror të mendimit dhe të vargut, e dëshmuar në këtë vëllim me sjelljen e disa poezive në dy-tre dhe katër variante, vetëm e vetëm që çdo fjalë e theks të vendoset në vendin e duhur, si “Poradeci” (2), “Marshi i djalërisë” (2), “Syt’ e lumtur” (2), “Syt’ e varfëruar” (2), “Vdekja e nositit” (2), “Lamtumirë” (4), “Më zu një mall” (3), “Ne porta nga mulliri” (2), “Trashëgimi” (2), “Valimi i dashurisë” (3), “Durimi” (4).

Në parathënien e poetit që përfshihet në këtë vëllim, paralajmërohen kërkesat e larta ndaj vetes: “Kur them vargje, kuptoj që duhet të jenë të përsosura nga arti.” (f. 3) “Sepse dyke qenë të përsosura, të derdhura si në mermer, pas mbarimit të kohës qëndron gjuha e tyre…” (po aty) Atëherë kur gjuha shqipe nuk ishte futur ende në hullinë e standartit, poeti lëvroi njërin nga dialektet me kujdes të admirueshëm, “…mundohem me fuqitë e mija t’ja nxjerr në shesh toskërishtes pontecialitetin e saj shpirtëror, bekimin e harmonive të saj…” (f. 4)

Kur Lasgushi shkruan për potencialitet shpirtëror, sakaq na shkon mendja te përmbajtja e poezive të tij ku qartësisht dallohen ato që i kushtohen historisë dhe figurave të mëdha kombëtare, lirikat e natyrës shqiptare të derdhura me aq art dhe lirikat e dashurisë si pjesë e qenësishme e një shoqërie që mbështetet mbi familjen realizuar përmes fijeve aq të shumta shpirtërore.

Poezitë atdhetare që u përmenden në dy vëllimet e para, janë pasuar edhe në krijimet e botuara në shtypin periodik me një shtrirje të gjerë në kohë. E tillë është poezia “Trashëgimi” (f. 229) “që mban erë Shqipërije,” poezia “Himni i flamurit” (f. 288) një ndihmesë në krijimin e identikitit për shpirtin e shqiptarit, poezitë polemizuese për Ernest Koliqin dhe Gjergj Bubanin, poezia “Kënga e Shqipërisë së re” (f. 298) me një pasqyrë të shtypit shqiptar në emigrim dhe atdhetarëve që punuan për të informuar dhe ideuar lëvizjen e madhe.

Lasgushi është poeti më skrupuloz i vargut të matur duke filluar nga vargu 4-rrokësh te 18-rrokëshi – vargu më i gjatë i matur në letërsinë shqipe që mban vulën e tij me katër realizime mjeshtërore: “Kur të më jesh e zemëruar” (f. 99), “Dritë fshehtësije” (f.151), “Fluturimi” (f. 263), “Zemërimi jonë” (f. 271).

“Dhe më pëlqen ah! zemërimi ndaj vjen e shkon e qesh e qaj,

Ndaj rri mendohem dyke pyetur: a mos ke faj? a mos kam faj?

Dhe ja! ma fal çfardo mërije! dhe ja! ta fal çfardo mëri!

Dhe më mbush prapë plot me dritë, plot me të ëmblën dashuri.” (f. 271)

Ndër vargjet e rëndë kulmon poezia “Naim Frashërit” (f. 37) ku Lasgushi e larton figurën e ndritur të Rilindjes duke përdorur pikërisht vargun e famshëm 16-rrokësh naimjan.

Llojet e strofave, rimave dhe theksave ritmikë janë një tregues tjetër i punës së jashtëzakonshme çka kontraston me vërshimin e pakontrolluar të vargut të lirë të ditëve tona.

Nga distikët mund të veçohen poezia e famshme “Kroji i fshatit tonë” dhe poezia “Sy’ e varfëruar” me përdorim të epanostrofesë dhe të këmbëve trokaike:

“Shkonje pranë meje mu në mes të ditës,

Dyke m’i mbërthyer syt’ e tu soditës./

Syt’ e tu soditës, syt’ e tu të ngjyer,

Kur më patnë haruar ishte mbrëma thyer.” (f.68)

Tercinat përfaqësohen me poezinë “Kur m’u rrite vogëloshe” (f. 200), e konceptuar si një shkallëzim rritës: m’u rrite, më sbukuroshe, m’u fsheve, më turpëroshe, përvëloshe; me poezinë “Dita e njëzetetetës” me rimën e jashtëzakonshme ABA që ruhet fillim e mbarim në nëntë strofa, me poezinë “E mora shoqëzën në krah” e shumënjohur si tekst kënge dhe kulmon me poezinë e famshme “Vdekja e nositit” me këmbë jambike dhe rimat AAA:

“Pa nis ah! gjirin ta godas…,

Dh’ e hap ah! gjirin më një ças…,

Dh’ i ngij ah! zoqtë e vdes me gas!…” (f.129)

Strofa 4-vargëshe me gjatësi të njëjtë të vargjeve është zotëruese, por veçohet poezia “Përse të dua” me tre vargje 6-rrokësh dhe vargun e katër epiforik “prandaj” në fund të shtatë strofave; poezia “Ti moj shoqe” ku vargu i fundit është 4-rrokësh ose sa gjysma e rrokjeve te tre vargjet paraardhës; te poezia “Syr’ i fshehur” alternohet vargu 8-rrokësh me atë 6-rrokësh, kurse te poezia “Më zu një mall” alternohet vargu 7-rrokësh me vargun 5-rrokësh.

Strofën 5-vargëshe e ndeshim te poezia “Malli i vjershëtorit” me rimën ABAAB. Interesante është edhe poezia “Trumba gjak” me këmbë jambike dhe ngarkesë të madhe onomatopeike:

“Tika-tak, tik-tak:

Godet kjo zemra sot,

Tik sot e tak me mot;

Tik-tak, tik-tak,

Shkon jeta pak nga pak.” (f. 266)

Me strofa 6-vargëshe janë ndërtuar poezia “Shpirtit” me rimën ABACCB, poezia “Të kërkova me qiri” ku operohet me dy vargje 4-rrokësh të ndërkalluar mes katër vargjeve 8-rrokësh me rimën AABBAA, dhe poezia e famshme “Gjuha e zjarrtë” me rimën ABACBC:

“O këng’ e shentëruar, o verb i larë n’ar.

O zjarr që më përflakesh si yll vetëtimtar.

O fshehtësir’ e ndezur në fill prej shkrepëtime.

Kur të këndoj me gojë, kur të kuptoj me kartë,

Porsi një kraharuar ti dhemb, o Gjuhë e zjarrtë,

Porsi kullim i gjakut që rreh në zemrën time.” (f. 145)

Poezitë “Letërkëmbim” dhe “Kundrimi” janë sprova për një ndërtim strofik Lasgushian: alternim i tercinës me distikun me rimën AAB BA. Poezia “Përjetësia” në dy variante dhe e shkruar në kohë të ndryshme është përjashtim: largimi nga vargu i matur dhe krijimi i efekteve pamore me shkrim të theksuar.

Tingëllima nuk mund të ishte jashtë inventarit strofik dhe shfaqet te poezia “Dëshirave”.

Poezia monokolone zë një vend të rëndësishëm në thesarin poetik të Lasgushit me larmi vargjesh e rimash, si: “Një yll përjetësie”, “Rri me shëndet”, “Resurrectio”, “Njeriu dhe Zoti”, rapsodia “Bjenë telat”, etj.

Ilustrime stilistike

Poezia është si një rrahje zemre te përballja e parë e secilit me Të Bukurën e Dheut, por poeti e tejkalon njeriun e dashuruar sepse zemra e tij nuk rreh vetëm për sytë e bukur e shtatin e hijshëm, por edhe për çeljen e një luleje, për kuqëlimin e horizontit në lindjen dhe perëndimin e diellit, për flladin parëverak, për arin vjeshtarak, për bardhësinë e borës; zemra e poetit rreh kur shikon të zgjatet dora e lypësit, kur loti nuk frenohet dot në faqet e nënës, kur një grusht shtrëngohet nga padrejtësia, kur një klithmë dhimbje prish gazin e të tjerëve. Por zemra që rreh, ngre sakaq ura komunikimi me shpirtin dhe mendimin duke kërkuar dhe zbuluar fijet e pafund midis tokës dhe qiellit, midis njeriut dhe natyrës, midis shkakut dhe pasojës. Magjja e zemrës fillon përgatitjen e brumit poetik, mendimi i jep forma dhe nuanca pafund, prandaj poezia është krijuar që në antikitet dhe vazhdon të krijohet edhe sot si formë e pazëvendësueshme komunikimi mes krijuesit dhe lexuesit.

Pasuria e strofave, vargjeve dhe rimave shkon paralelisht me pasurinë e figurave stilistike dhe veçimi i më pikanteve prej tyre është një sprovë e vështirë sepse citimi i tyre do të kërkonte hapësira të reja duke iu rikthyer edhe shembujve paraprijës.

Një dukuri mjaft e përsëritur është krijimi i një gjerdani fjalësh brenda vargut duke i kaluar nëpër vizat lidhëse:

Gushë-e-llërë-e-gji-bardhoshe (f. 201), aq hije-rëndë-e-zemër-shkret (f. 79), leshëra-cullufe-dredhur (f.165), e-ëmbla-mi-shoqe-shumë (f.199) Një mal-e-hon-e-det-ah! llaftari (f. 212)

Shembuj me metaforën dhe krahasimin kemi sjellë te vëllimi poetik “Ylli i zemrës” për të portretizuar vashën e dashuruar.

Në figurat e kuptimit shembujt i përkasin personifikimit, paralelizmit figurativ dhe antitezës. Poezia “Vesa dhe loti” (f. 274) i paraqet personazhet e bisedës që në titull.

“Kur ndaj tufës borziloku/ Lulëzonte lul’ e kuqe,/Afër saj un’ isha zogu/ Që çukiste çdo burbuqe.” (f. 165) “Kur bje kallinjve drapri im,/Qit zjarr si vetëtimat,/Kur syri im shtje një vështrim,/Godet në zemër trimat.” (f. 232) “Nuk janë vjersha këngërije/Po janë iskra fshehtësije.” (f. 239)

“Bashkohesh brënda me përjashtësi,/Bashkohesh jashta me përbrendësi” (f.210), “dëshira çelur, gazi mbyll.” (f.183)

Te figurat e shqiptimit poetik aliteracioni, anafora, apostrofa, epifora, pasthirrma dhe përsëritja janë ndër më të përdorurat në poezitë e Lasgushit:

“Dashuronte dashurija, një dashuri – një fshehtësi, m’e fshehur sesa fshehtësija” (f. 82). “Vetullo, moj vetullushe,/Gjarpëro, moj gjarpërueshe,/ Fluturo, moj fluturushe.” (f. 273)

Shembulli tipik i përdorimit të epiforës është poezia “Përse të dua” (f. 241) me shtrirje në gjashtë strofa: vetë, largë, prapë, vashë, grua, përhera.

“Rroftë! fusha oshëtiu,/ Rroftë! pylli uturiu,/Rroftë! deti ja buçiti,/Rroftë! pushka ja kërciti!” (f.153)

“As eja! eja! eja! në zjarr të gjirit tim” (f. 94), “Dhe ik… e ik… e ik… e ik…” (f. 217)

“Ububu! më le të shkretë/ Ah! posa të njoha.” (f. 131)

Duke analizuar vëllimin poetik “Ylli i zemrës” përmenda fjalorin “e hipotekuar” Lasgushian, ashtu siç ka edhe një fjalor letrar Kadarejan, ashtu siç ka edhe një gegërishte të moderuar Fishtjane që përbëjnë një ndihmesë parësore të poetëve dhe shkrimtarëve tanë në pastrimin dhe pasurimin e gjuhës shqipe. Dy vëllimet e Lasgushit, duke qenë të botuara rreth një shekull më parë, të krijojnë mundësi për të parë evoluimin e ngadalshëm të gjuhës. Këtu ndeshen trajta fonetike krahinore që sot janë standartizuar, si: çduket, çfaqet, çkëlqen, dyke, gjyrmë, i fellë, fëngjill, djelli, qjelli, ljepur, zembra, mburimi, ryn, rrjeth, lith, ndes, ritem, tmer, më lumtërovi, etj.

Këtu mund të shtojmë edhe përdorimin e fjalëve zvogëluese dhe përkëdhelëse: zemërëz, syçkëzat, thembërza, shkronjëz, pasqyrëzë, herëzën e parë, etj.

Ndër figurat e sintaksës poetike përveç enumeracionit, ka një përdorim të shkallëzimit ngjitës ose zbritës. Një përdorim tjetërlloj është shkallëzimi zbritës në poezinë “Ç’dëgjoj me sy të trembur” që shtrihet në të katra strofat: kënga vjen nga lart – zbret zëri – pikoj përdhe këndimi – po humb ushtimi i zëritë – u shua fare.” (f. 184)

“I çik, i puth, i luan, i rrëkëllen me gas,” (f. 84), “Valimi i anijes së letë/ qetohet, ndalohet, mbaron:/Gjeniu i anijes përpjetë/Hepohet… anohet… valon.” (f.124), “Ajo u ndes e mori valë, ajo u doq, ajo u poq.” (f.187) “Qesh e qan e zjen/ E s’jep të qetë/ E zjen e beren e shfren,/ E s’vdes përjetë.” (f. 287)

Sa herë përmendim Lasgushin, automatikisht kemi thënë poezia lirike, lirikat e dashurisë… Por ky vëllim, si një përmbledhje publicistike, hedh dritë mbi ndihmesën e drejtpërdrejtë të Poradecit në lëvizjen kombëtare për mëvetësi, në ndjekjen e vëmendshme të shoqërive atdhetare jashtë Shqipërisë, por shpesh është ndalur edhe në çështjet e letërsisë, me një qasje dashamirëse dhe vlerësuese për figurat e mëdha të letërsisë shqipe.

Kosta Nake

Në 100-vjetorin e lindjes së Naim Frashërit Lasgushi solli përpara lexuesve dy artikuj vlerësues duke e quajtur “simbol të gjallë të lindjes dhe rilindjes së kombit” dhe më tej: “Me Naimin inagurohet drita e vetëdijes kombëtare, ay fillon bashkimi i math i kombit dyke mënjanuar gjithë gabimet dhe paragjykimet pengonjëse.” (f.343) “Fe, titull, sërë shoqërore, çduken ose kundërpeshohen në shërbim të misionit suveran të bashkimit.” (f.347) Lasgushi liston një numër të madh atdhetarësh, duke përmendur edhe krahinat e tyre për të theksuar se Shqipëria e mëvetëshme ishte fati i tyre i përbashkët, veçon Jeronim de Radën, Naum Veqilharxhin, Sami Frashërin, Pashko Vasën dhe Jani Vreton që hapën brazdën dhe hodhën farën e zgjimit; ata mund të konsiderohen “shtylla bazale të çështjes, por jo mburim shpirtëzimi për të.” (f.363)

Lasgushi vë në dukje hendekun që ekzistonte mes myslimanëve të Stambollit dhe ortodoksëve të Bukureshtit dhe arrin në përfundimin e zgjuar se “…ata kishin nevojë për fjalën e një apostulli, për gojën e artë të një misionari idealist, të një njeriu të frymëzuar… (f.352) … ai u dha mistikën e udhëheqësit të madh, zemrën e profetit, pa të cilën s’është e mundur ndjekje e asnjë ideali.” (f.362) Ky profet ishte Naim Frashëri, poeti kombëtar i shqiptarëve, simboli i purifikuar i bashkimit, shpëtimi i Shqipërisë. Askush veç e veç nuk mund ta bënte atë që bëri Naimi; duke u drejtuar nga Orienti në Oksident, ai ishte ndër të parët që bëri atë që dukej e pamundur, bashkimin e Islamit me Krishtërimin. Se për fenë flasin profetët dhe jo njerëzit. Naimi i dha shoqërisë shqiptare shpirtin për të cilin kishte nevojë, i dhuroi shenjën e yllit që do të orientonte lëvizjen kombëtare.

Lasgushi liston të gjitha veprat e Naimit që u botuan nga shoqëria e Bukureshtit duke filluar me “Dëshira e vërtetë e shqiptarëve” në vitin 1886, deri te “Istoria e Skënderbeut” në vitin 1898 dhe i quan “gjerdhanin më të shkëlqyer të të gjitha librave të Rilindjes.” (f.365)

Në vitin 1946, me rastin e botimit në shqip të Veprës së Naimit, sipas origjinalit të Bukureshtit, Lasgushi ndalet me detaje për problemet drejtshkrimore që lindin në rastin e transplantimit të alfabeteve, por e fillon me vlerësimin e Veprës së poetit të madh si “e mburuar nga zemra e popullit dhe e drejtuar drejt zemrës së popullit.” (f.367)

Në letrën drejtuar Mitrush Kutelit rreth librit “Poezia e Emineskut” nga Tudor Vianu, është interesante shprehja bipolare “gaz helmprurës”, një bashkim të kundërtash që e ndeshim edhe te poezia e Lasgushit me shprehjen e famshme “dashuri e llaftaruar”. Analiza e kësaj shprehje, e ilustruar me autorë europianë të kohës, si gjermanët Tieck, Novalis, Holderlin, e kornizuar brenda romantizmit, është dëshmi e qartë se poezia e Poradecit nuk ishte thjesht një frymëzim spontan, por edhe një ushqim i shëndetshëm me kryeveprat me vlerë, pavarësisht vendit të prodhimit të tyre. Nga ana tjetër, Lasgushi e tërheq çështjen në habitatin e vet ku lëvrohet poezia dhe bën dallimin e madh mes poetit dhe euriditit: “Euriditërija e ka zemrën e thartë, pamjen e shkurtër, logjikën e ngushtë. Kurrë euriditët e romantizmit dhe të –izmave të tjera s’kanë mundur të kuptojnë esencën e vërtetë të poezisë.” (f.10)

Duke iu kthyer librit të Vinaut, Lasgushi merr pozicionin e kritikut letrar dhe hedh poshtë mendimin e shfaqur në libër se dashuria i përket shkollës së romantizmit: “Dashuria, në koneksionin tipik “magji dhembëse”… është prirja e përjetësisë.” (po aty)

Pika kulmore në këtë letër është përcaktimi i thelbit të një vepre artistike: “Njeriu është më pak se perëndija, perëndija më shumë se njeriu, por shpirti lidh njeriun me perëndinë duke valuar majestetërisht midis tyre. Ky është shpirti i veprave artistike të vërteta.” (f.13)

Lasgushi rikthehet te Mitrush Kuteli për të vlerësuar përmbledhjen e tij me rrëfime të porsabotuara. Shkrimi është pa vit botimi, por rrëfenjat kishin shkuar te lexuesi pjesë-pjesë që nga mesi i viteve ’30. Krahasimi i Kutelit me Koliqin tregon se mund të jetë shkruar nga fundi i viteve ’30 ose fillimi i viteve ’40. “Një botë shqiptare e përmbledhur në frymën e kohës… e transfiguruar artistikisht… me subjekte hijerënda…” (f.31) – ky është vlerësimi paraprijës i Lasgushit për të vazhduar me etiketimin “testament letrar” (f.34) dhe me përcaktimet brilante për tre prej rrëfimeve: dhembja e fisit te “Përtej valëve të kohës”, dhembja e dherit te “Xha Brahua i Shkumbanicës” dhe dhembja e gjakut te “Bendo Shapërdani.”

Ka autorë që nuk i pëlqejnë krahasimet mes krijuesve, por nuk mund ta kalosh në heshtje këtë vëzhgim prej mjeshtri të Lasgushit: “…mallëngjimi heroik i së kaluarës përbën bërthamën qendrore të rrëfenjave të Kutelit që e vë si rrëfimtar kundrejt novelistëve, në rradhën e parë të atyre të Veriut. “Netët shqiptare” janë antipodi i “Hijes së maleve”. Te Kuteli rreh shpirti i ngrohtë i maleve jugore, te Koliqi fryn fryma e ftohtë e shkëmbejve të veriut. Këtu lëshohet zemra e Toskërisë, atje përmbahet gjykimi geg…” (f.36)

Në përshëndetjen dërguar Asdrenit në 60-vjetorin e lindjes, më 11 prill 1932, Lasgushi e vlerëson librin “Rreze dielli” botuar në vitin 1904 si “manifestim kombëtar” në nderim të Gjergj Kastriotit dhe si “kanisk zemre” ku vargjet janë thurrur me lulet e atdhedashurisë së kulluar. Vëllimin “Ëndrra e lotë”, botuar më 1912, e vlerëson si “kurorën më të zgjedhur” të veprës poetike të Asdrenit. Përmend edhe librin “Psallme murgu”, botuar në vitin 1930, dhe veçon poemën “Burri i Dheut”, ku fryn, rreh dhe vepron fryma e kombit. Veprimtaria krijuese e Asdrenit ishte fryti letrar që ishte mbjellë me bashkëpunimin atdhetar me gazetat “Shqiptari” (1895) dhe “Albania” (1900). Sinteza e vlerësimit është poetike dhe filozofike: “Të gjithë marrin jetë prej flakës që ndrin; asnjë s’kupton zjarrin që pat djegur. Sepse vjershëtori nuk rron jetën e vdekur të vet, por jetën e pavdekur të kombit të vet.” (f.24)

Asdreni do të rishfaqet në këtë vëllim me një tjetër shkrim informues për gjenezën e Himnit Kombëtar. Nga fillesa mbi një model rumun, vjersha e Asdrenit arriti të bëhej shprehëse e dëshirave dhe aspiratave të djalërisë shqiptare, fillimisht në Rumani, pastaj u prezantua në Korçën e shkëlqimit të elementit kombëtar në Toskëri dhe u pranua edhe në Shqipëri si himn që reflektoi ideologjinë kombëtare shoqëruar me kompozimin e Çiprian Porumbeskut. Ka dy detaje domethënëse në këtë prodhim shpirtëror me vlera të jashtëzakonshme. Së pari, vlerësimi i më të madhit vjershëtor të Rilindjes, Naim Frashërit:

“Lumja ti, moj Korça-lule,

Q’i le pas shoqet e tua,

Si trimi në ball’ u sule,

Ta paçim përjetë hua!”

Së dyti, mes sjellësve të himnit nga Bukureshti ishte edhe Hilë Mosi, shok i Asdrenit dhe përfaqësues i Gegërisë.

Më 30 korrik 1940 Lasgushi promovoi te “Bota e Re” zonjushën Musine Kokalari, e sapodalë nga bankat e Institutit të Tiranës me libërzën e saj “Siç më thotë nënua plakë”. Me këtë rast kritiku i rikthehet shprehjes “krijim origjinal” që e pati parashtruar edhe te letra drejtuar Mitrush Kutelit duke zbuluar “një talent të pamohuarshëm”: “…autoresha e këtyre skicave rastësore e ka zënë jetën mu në mezin e saj, në momentin kritik që është momenti i madh i çdo manifestimi të jetës njerëzore… kapja e menjëhershme e saj në fond dhe në formë dhe çfaqja imediate, pa asnjë ndërmjetësim, me anën e artit – ky është origjinalitet letrar.” (f.37)

Duke vazhduar me meritat artistike të shkrimtares, Lasgushi veçon vërejtjet e përpikëta, plot gjallësi e freski, intuimin psikologjik, “ajo bashkëjeton me atë që na rrëfen,” trajton një motiv “çkëlqimtërisht popullor” dhe të gjitha i realizon “në një stil origjinal”(f.39) “një përshkrim i gjallë, realist, një rrëfim plot ngjyra, plot shije, i nxjerrë krejt dhe befas nga momenti natyral i burimit të tij.” (f.40)

Një analizë të zgjeruar ka bërë Lasgushi për veprën “Lahuta e Malësisë” të bashkëkohësit të vet Gjergj Fishta duke treguar një model xhentilese mes të mëdhenjve. Vepra si një proces shpirtëror që filloi para vitit 1900, është e përmasave të mëdha, prandaj kritiku ka veçuar tiparet lirike të saj, paraprirë nga përfundimi: “Një vepër që ka frymëzim, që ka tronditje shpirtërore, është lirike vetvetiu.” (f.47) Kjo do të shtjellohet më pas si një proces zinxhir: “Esenca e poezisë lirike është muzika shpirtërore; muzikën shpirtërore e bën toni shpirtëror, tonin shpirtëror e bën drithma shpirtërore, lëkundja, tronditja; tronditjen shpirtërore e bën frymëzimi i brendshëm poetik.” (f.53)

Poema ka një transfigurim poetik me vargje dhe fragmente dhe pjesë lirike të rralla dhe Lasgushi e përcakton si “një poem çquarësisht epiko-lirik.” (f.49)

Fishta ishte klerik dhe gjithë vepra poetike dhe shoqërore e tij u zhvillua rreth “postulatit fetar dhe kombëtar”. (f.50) Feja e lidhur me idenë e atdheut përbën bipolaritetin e qendrës tokësore-qiellore të zemrës së poetit. Trajtesa teorike shoqërohet me ilustrime të shumta nga poema për mbrojtur karakterizimin e madhe që i bën Fishtës që në krye të shkrimit duke e quajtur “shkëmb i shpirtit shqiptar”.

Shkrimi pasues që mban në titull sërish Gjergj Fishtën, bën një paradë të disa prej figurave më të shquara të kombit shqiptar, ata që mund të quhen formuluesit e mendimit kombëtar, ata që krijuan frymën e nevojshme për të përmbushur fatin e Shqipërisë: “Ishte shpirti i përmbajtjes që u bë fjalë dhe njeri për të lajmëruar. Me këtë frymë në gojë, parim jetëdhënës, u dërguan lajmëtarët e mendimit të kombit.” (f.70)

Lasgushi e fillon shkrimin me gjeografinë e pararendësve të Rilindjes: Naum Veqilharxhi në Rumani, Thimi Mitkua në Egjipt, Anastas Kullurioti në Greqi, Harallamb Koçi në Rusi, pastaj veçon të mëdhenjtë duke theksuar përkatësinë e tyre fetare të vetëmohuar si sfidë ndaj përçarjes fetare, si nyja gordiane që duhej zgjidhur për të arritur bashkimin e madh kombëtar.

Vjershëtori Naim Frashëri, një bektashi:

“S’jemi turqër, as kaurë,

Mos e thoni këtë kurrë,

S’jemi grekër, as bullgarë,

Jemi vetëm shqipëtarë!” (f.358)

Diplomati Pashko Vasa, një katolik:

“Dhe mos shikoni kisha e xhamija,

Se feja e shqiptarit asht Shqiptarija.” (f.71)

Kryengritësi Mihal Grameno, një orthodoks:

“Njëri ne kisha, tjetri ne xhamija,

Jemi vëllezër, s’na ndajnë dot.” (f.72)

Prifti Gjergj Fishta, frymëtar i fjalës, kushtrimtar i vyer pruri si dhuratë “Lautën e malsisë” me kombëtarizimin e Oso Kukës, Ali Pashë Gucisë dhe Hajrijes.

Prifti Fan Noli, dërgimtari i shqipes dhe i bashkimit të shenjtë kombëtar.

“Flamur që linde Shën Kostandinë!

Bashkon Islamnë me Krishtërimnë!” (f.73)

Me veprat e tyre poetike të gjithë së bashku na zbulojnë forcën e racës shqiptare, atavizmin dhe dinamizmin e gjakut shqiptar, frymën, parimin, mendimin e kombit.

“S’ka pra m’i lehtë zanat se politika, o vëllezër shqiptarë…zanati më i lehtë është të bënesh minister…” (Andon Zako Çajupi)

Nga Frank Shkreli/

Gjatë viteve më ka pëlqyer të sjell, nga koha në kohë, shkrime, artikuj ose përmbledhje, të fillim shekullit të kaluar, si për shembull nga At Gjergj Fishta, Faik Konica, Fan Noli e të tjerë,  të cilët ndonëse kanë jetuar dhe zhvilluar veprimtarinë e tyre në fillim të shekullit XX – mendimet dhe qëndrimet e tyre të shprehura atëherë, tingëllojnë mjaft aktuale edhe për ditët e sotme, përballë zhvillimeve politike në Shqipëri, Kosovë dhe anë e mbanë trojeve shqiptare gjatë  gjithë vitit, por sidomos në prak të zgjedhjeve parlamentare, siç janë ato të 11 majit, 2025. 

Mënyra se si përzgjidhen “përfaquesit e ardhëshëm të popullit” çdo 4 vjet, është kthyer, vërtetë, në një situatë komike për zgjedhsit shqiptarë. Mjafton të shikoni listat e fundit (të hapura dhe të mbyllura) të njoftuara nga partitë e ndryshme në Shqipëri për zgjedhjet e majit, 2025.  Ditëlindja e Çajupit (27 mars, 1866) më kujtoi një shkrim të tijin – që e kam pasqyruar edhe njëherë tjetër e që mban datën 22 Shkurt, 1922 shkruar në Kairo – si parathënie në krye të dramës, “E Thëna” të Milo Duçit – ribotuar në numrin e parë të revistës “Shejzat” të Ernest Koliqit (Viti i Parë, gusht -1957) në Romë me mbishkrimin, “Zane të Kalesës”.

Na ishte një kohë, shkruante ndër të tjera, Çajupi, një shekull më parë, kur populli kërkonte nga qeveritarët dhe përfaqsuesit e tij, që të jenë, “sidomos, atdhetarë të vërtetë”.  Në atë artikull, Çajupi përshkruante situatën politike të kohës së tij duke pasqyruar realitetin e atëhershëm politik – deri diku, në përputhje me të sotmen, 100-vite më vonë — se të jesh “një atdhetar i vërtetë”, nuk merret aspak në konsideratë si një vlerë ose cilësi për një deputet ose për cilindo do politikan të niveleve më të larta, përfshir ministrat në shërbim të popullit duke theksuar se për tu future në politikë, të jesh atdhetar nuk është e nevojshme për “aspirantët” politikë: “Jo, sot s’është nevojë! Ndë Shqipëri, një turkoman, një grekoman, një sllavoman, një intrigant, një tradhëtor, tokon të bënet, pa vesvese, regjent, ministër, depytet, prefekt, faqe me nder dhe mbret.”

Artikulli i Çajupit, është shkruar prej tij një shekull më parë, në formën e një parathënieje të dramës “E Thëna”. E përzgjodha këtë shkrim të Çajupit, në përvjetorin e tij të lindjes (27 Mars, 1866) sepse sjell edhe sot një freski të gjëndjes politike dhe kulturore, që mbretëronte në atë kohë, anë e mbanë trojeve shqiptare, por duke marrë parasysh, sidomos, zhvillimet aktuale politike në Shqipëri në prak të zgjedhjeve të majit, e bën atë shkrim mjaft aktual për botën politike shqiptare sot. Ngjan sikur Çajupi të përshkruante pothuaj, ekzaktërisht, duke pasqyruar me mjaft përpikmëri, sidomos, gjëndjen aktuale politike në Shqipëri para zgjedhjeve të ardhëshme.  Përzgjedhja e kandidatëve të partive të ndryshme politike shqiptare nuk bëhet duke u bazuar në meritat e kandidatit ose kandidatëve. Në të vërtetë, ashtu si në kohën e Çajupit, një shekull më parë, as sot, të jesh kandiddat për ofiqe të larta në shtet e qeveri, pore dhe në parliament, “S’ke nevojë të dish asnjë punë, asnjë mjeshtëri me themel.”

Ndonëse kanë kaluar mbi 100-vjet nga botimi – sa të vërteta janë fjalët e Çajupit! Ato pasqyrojnë edhe sot shqetësimet dhe trishtimet e patriotëve të vërtetë të asaj kohe në lidhje me gjëndjen politike dhe kulturore të shqiptarëve atëherë. Por sa aktuale janë edhe sot. Ato janë në përputhje të plotë dhe, përpikmërisht, me gjëndjen e sotme komike politike dhe kulturore në rrafshin politik dhe shoqëror shqiptar, si në marrëdhëniet e shqiptarëve me njëri tjetrin ashtu dhe me të tjerët.

                                               Andon Zako ÇAJUPI                               

 “Për shumicën e shqiptarëve, politika është një punë fort e lehtë dhe u vërtetoj se, për me fitu bukën, në këtë botë të reme, zanati m’i lehtë është të bënesh ministër. S’ke nevojë të dish asnjë punë, asnjë mjeshtëri me themel… Si shpjegonet kjo pasuni në pikëpamje të politikës?…  Ministri i bujqësisë, bie fjala, tokon të mos çquaj qepët nga prasët; ministri i luftës tokon të mos ketë marë një pushkë në dorë; ministri i financës tokon të mos ketë fituar asnjë grosh, veç me të grabitur; ministri i arsimit tokon të mos dijë as shqip, veç të mundi të shkruaj një ë me dy pika mbi krye; ministri i punëve të përjashtëme tokon të jetë prift a hoxhë…., dhe puna të vejë mbarë gjithmonë…” (Çajupi)

Përveç kritikës ndaj gjendjes politike të kohës së tij, Çajupi, ka shprehur gjithashtu zhgënjimin dhe trishtimin e tij mbi gjëndjen e atëhershme dhe për mungesën e zhvillimeve letrare e kulturore, në nivel të duhur, të gjuhës shqipe, në përgjithësi, në Shqipërinë e 1920-ave. Ndërkohë që “shqiptarët janë të lindur për politikë”- sipas Çajupit, të pakët janë njerëzit e kulturës.  “Për njëmënd, ndë Shqipëri gjënden plot ministra, qeveritarë, depytenj, diplomatë të fortë. Mbijnë sikurse kërpudhat nga dhéu…Përkundra, shkronjëtorët, vjershëtorët, janë fort të pakët.”  Megjithse kanë kaluar mbi 100-vjet nga botimi – fjalët e Çajupit në ditëlindjen e tij — pasqyrojnë edhe sot shqetësimet dhe trishtimet e patriotëve të vërtetë të asaj kohe në lidhje me gjëndjen politike dhe kulturore të shqiptarëve atëherë, por që, pothuaj, përputhen aq përpikmërisht edhe me gjëndjen e sotme politike, shoqërore dhe kulturore në marrëdhëniet e shqiptarëve me njëri tjetrin dhe me të tjerët.

Demokracia e vërtetë nuk pret! “Tek prisnim të piqeshin kushtet, na u kalbën dëshirat”, ka thënë dikur i Madhi Faik Konica. Mendonim se 35-vite tranzicion nga sistemi diktatorial komunist do sillte më në fund atë që shpresonin brezat e shqiptarëve, një sistem puralizmi të vërtetë politik e demokratik, me të drejta të barabarta të njeriut, me drejtësi dhe me përgjegjësi qytetare e politike.  Por, për fat të keq, falë edhe kësaj “bote të rreme” ndoshta — siç është shprehur edhe Çajupi 100-vite më parë — demokracia përfaqsuese shqiptare – me ndonjë përjashtim aty këtu, nuk ka prodhuar politikanë me nder e integritet, “atdhetarë të vërtetë”, sipas Çajupit, shqiptarë në shërbim të popullit të vet, të cilët mbi interesat personale dhe partiake, vendosin gjithmonë interesat madhore të Kombit. 35-vjet pas shembjes së Murit të Berlinit dhe 6-javë javë para zgjedhjeve parlamentare në Shqipëri, populli shqiptar – ashtu si në kohën e Çajupit 100-vjet më parë – kërkon nga qeveritarët dhe përfaqsuesit e tij në Kuvendin e ri shqiptar, mbi të gjitha dhe sidomos “Atdhetarë të vërtetë”, për ndërtimin e një të ardhme më të mirë për Shqipërinë dhe Kombin shqiptar.  

Frank Shkreli                                  

                            Salla e Kuvendit të Republikës së Shqipërisë

                            Salla e Kuvendit të Republikës së Kosovës

Rafaela Prifti/

Alicka’s storytelling in Stone Slogans lays one episode after another with cynical awareness and mindful deliberation to reveal the anguish and despair that has taken hold of an existence controlled by fear in communist Albania. After reading the first story eponymous with the book’s title Slogans in Stone, every narrative starts to feel like those natural rocks that are collected and placed purposefully so that the reveal in the end is complete and striking. Though the content is fictional, the experience of living a-slogan-led life was very much real. The “billboards” crafted with stones display a pro-communist state rallying cry, and, taken together, the stories bring into full view a recurrent theme in Alicka’s novel. Regardless of what the words written in stone say, what they spell is hopelessness and repression since the intention of slogans is to perpetuate the power of the powerful. Reflecting on the present impact on Albania’s history, it’s worth asking what it feels like to read Ylljet Alicka’s first novel in the US now.

Alicka’s Slogans in Stone invites the reader into a world where injustice and alienation are normalized to the point where they appear commonplace. Andrea, the main character, who has just graduated from college, is assigned to a Northern mountain village in Albania to start his job as a schoolteacher. Ironically he soon realizes that he is on the receiving end of getting some brutal lessons on the school’s ‘unreasonable’ expectations that revolve around politics and ideology and have nothing to do with teaching. The primary task assigned by the administration is the executing and overseeing an outdoor display of party featly, unrelated to education but essential to survival. In an environment of extreme partisanship and indoctrination, Andrea finds that “working hard”- his father’s advice before sending him off to his first teaching job – doesn’t lead to being professionally rewarded whereas “tending” to slogans is an effort that is repaid with a comfortable existence. The second piece of advice from his father before going to the Northern village was: “Pay attention because life is hard.”

Ylljet Alicka’s matter-of-fact-narration style as a literary tool exemplifies the standing permanency of the regime. At one point in the story, the suggestion for a new material for the slogans – white silicate blocks instead of natural stone – gets condemned by the District Party Committee, since “students are caught stealing bricks from construction sites” and, as the School’s Principle puts it, because “the natural-made materials express the spontaneous character with which the masses express their own free views.” The explanation is met with Andrea’s complete agreement since his return to teaching at school after a six-month disciplinary transfer to the farm. The communist grip was even more firm outside of Albania’s capital because being diligently overzealous meant better jobs, which translated into better pays and other perks for the party loyalists. The submission and fealty portrayed by Alicka permeates every corner of life. “Three reports from enterprise “N” describes the outpouring of people’s grief over “the death of the Commander,” in which, Alicka chronicles the mourning of the Supreme leader Enver Hoxha, who ruled Albania for forty years. A fleeting moment of a possible turning point is just as briefly wiped away by public displays of grief while the Secret Service informants take it upon themselves to frantically observe, record and file reports on the nature and intensity of individual expressions of mourning the ruler. Sarcastically, “even the informants were initially obliged to train and learn about the various ways people grieve, how they weep, the psychological and spiritual impact of this weeping, different ways of crying, defining genuine or fake tears, tears of delight, sorrow and so on.”

In the story “The Tree Planting”, Lind, a university student, gets thrown in prison for “the crime of being in possession of a banned book, written by a foreign author.” He is sent to “interrogation on charges of propagating bourgeois literature,” and then, without evidence of any kind, is “accused of attempting to flee the country.” The significant escalation of his indictment translates into drastic and severe consequences for Lind’s life. Yet, the linear narrative of the story belies the tension and the unfolding drama, which is Alicka’s signature style. Lind’s mother, and his only family member, is never allowed to see him. Lind’s passing away in prison generates a twofold drama for the inmates who made an attempt to get a little more food rations and got caught, and, far worse for the mother who desperately asks and digs feverishly around the prison walls for her son’s body. The guards, who do not even remember the spot where they threw the young man’s corpse, are amused that the holes dug by the mother will serve now to plant trees, a task assigned to them by their superiors. “The Tree Planting” is a hauntingly beautiful story where purity stands next to repugnance, where compassion and humanity are contrasted with cruelty and callousness.

Seeing the contrast between what was and what could be, Alicka’s reader feels the anguish that pours out of his stories. While the setting of most of the collection is Albania, the last stories are set in Venice and Paris. There again, through a mixture of humor, sarcasm and encounters with colorful characters, Alicka uncovers the discomfort of seeing things as they are.

It is hard to escape the hold of the Communist era slogans in the psyche of Albanians. Ylljet Alicka’s writing of Stone Slogans delivers a cautionary tale from the past that speaks to our future. The English translations by Robert Elsie and June Taylor of the fifteen selected stories coalesce flawlessly the accuracy and faithful precision to the original Albanian language.

Ylljet Alicka is an Albanian author and screenwriter. The publication of Slogans in Stone elevated his literary career to international prominence. He successfully adapted it into a screenplay titled Parullat (Slogans). The French Albanian co-production received the 2001 Foreign Film Award at the Cannes Film Festival that year and then the Golden Prize at the Tokyo International Film Festival. Alicka has authored seven books and several screenplays. His novels have been translated into more than twelve languages. From 2007 to 2013, he served as Albania’s Ambassador in France, UNESCO, Portugal and Monaco. His new novel Histori Njerëzish të Zakonshëm recently translated in Italian Piccole Coincidenze Della Vita Coniugale received favorable literary and press reviews. Early this year, the author had book talks in New York and Boston community sparking interest in reading, re-reading and, hopefully, publicizing Stone Slogans in the US.