Kosta Nake/

Strukturimi i një vepre dhe mbushja e saj me brumin letrar mund të jetë unike për çdo shkrimtar, madje mund të ndryshojë edhe te i njëjti autor nga një vepër te tjetra. Në leximin më të fundit të romanit “Gjenerali i ushtrisë së vdekur” m’u duk sikur autori, duke vendosur në qendër një ushtarak, ka marrë diçka nga arti ushtarak duke ngulur flamurthe në subjektin e veprës, ashtu si strategët veprojnë në hartat e tyre gjatë luftës.

Një gjeneral, 20 vjet pas mbarimit të luftës, vjen të mbledhë eshtrat e ushtarëve të vrarë në një tokë që e kishin pushtuar paraardhësit e tij. Pushtimi ka rezultuar në përplasje të armatosur, me humbje jete nga të dy palët, rrjedhimisht toka që mban të rënët duket armiqësore në sytë e gjeneralit. Kësaj qasje të padëshiruar ai i përgjigjet me krenarinë e misionarit duke vendosur flamurthin e parë.

Gjenerali shoqërohet nga një prift dhe fund e krye ka një dualizëm të heshtur mes tyre dhe këtu ngrihet flamurthi i dytë.

Mes të vrarëve gjendet koloneli Z. dhe të dy misionarët janë nën kërkesat e familjarëve, nënës dhe gruas së kolonelit. Ç’është ky pasion i tepëruar i kësaj gruaje për burrin e vrarë njëzet vjet më parë me të cilin ka qëndruar vetëm dy javë? Po ato largime të priftit me gruan e kolonelit a nuk të bëjnë të dyshosh dhe të vendosësh një flamurth për një betejë në rrafshin pasuror?

Pas kapitullit të Italisë fashiste disa ushtarë u tërhoqën me trupat kryesore, një pjesë u bashkuan me forcat partizane, të tjerë u strehuan në familjet shqiptare, rrjedhimisht të vrarët mund të klasifikoheshin si heronj apo dezertorë nga atdheu amë, por armiq dhe viktima nga vendi i pushtuar. Këtë flamurth e ngre një plakë me fjalët e saj: “I thoni atij që të mos i përziejë këta, me të tjerët, biro. I kemi qarë me ligje, si djemtë tanë.” (f.58) Kjo shprehje humanizmi përsëritet edhe me atë fshatarin që merr vesh për mbledhjen e eshtrave dhe i dorëzon pa bërë pazar me grumbulluesit: “Le të prehet, i gjori, në vendin e tij.” (f.104)

Zhvarrimi nuk është pa incidente. Në një mur, me thëngjill dhe me shkronja të mëdha është shkruar: “Kështu e pësojnë armiqtë.” Naiviteti i një fshatari ngre një tjetër flamurth: “…bashkë me ta do të nxjerrin edhe ballistët e vrarë e do t’i shpien prapa diellit.” (f.62)

Një flamurth ngre ditari i ushtarit të vrarë duke na kthyer pas në kohë për të treguar fatin e atyre që e humbën luftës, iu rikthyen modestisht jetës civile dhe humbën statusin e ushtarakut. Krenarinë e gjeneralit thyhet kur nuk arrin ta kuptojë pse shqiptarët nuk u ranë në qafë ushtarëve italianë. Pas kësaj thyerje të parë vjen goditja e dytë me shpërfilljen e përgjithshme nga popullsia.

Nik Martini është një tjetër flamurth që ngrihet në çastet e para të pushtimit dhe përfton antitezën e madhe: Një njeri që vritet për atdhe dhe nuk ka varr, përballë ushtarit pushtues që nuk harrohet po kërkohet edhe pas dekadash.

Kundërvënia ndaj misionarëve vazhdon me atë plakun me mustaqet bigë. “Posa ka marrë vesh që erdhëm ne, paska vënë medaljet, paska ngjeshur koburen dhe ka dalë përjashta. Tani këtë e bën përditë.” (f.173)

Gjoleka, kryepunëtori i grupit të zhvarrosjes infektohet dhe vdes duke ngritur flamurthin e radhës.

Kulmi i betejës me flamurthe shënohet me plakën Nicë që ka vrarë dhe varrosur me duart e saj kolonelin Z. Ajo e shkel betimin e saj për ta mbajtur të fshehtë deri në çastin kur gjenerali, jo vetëm shkon në dasmën e fshatit i paftuar, por do ta sfidojë armiqësinë e vjetër duke u ngritur në valle. Kjo është goditja përfundimtare e krenarisë së tij që pasohet nga shkelmimi i thesit me kockat e kolonelit, kalimi i një nate nën pushtetin e alkoolit dhe gatishmëria për të bërë pazar për shkëmbim eshtrash ngaqë edhe natën e fundit para largimit vijnë telegramet me kërkesa që hidhen në kosh.

Akti i fundit i betejës së humbur është përmbyllja e misionit pikërisht natën kur Shqipëria feston ditën e çlirimit dhe parakalojnë kuadratet e fitimtarëve.

(Romani “Gjenerali i ushtrisë së vdekur” i Ismail Kadaresë, Vepra 2, Onufri 2007, f.7)

Behar Gjoka/

Romani më i ri i Bashkim Hoxha, me titullin Shtëpia e verdhë, lëvrues i disa romaneve, me formë dhe ngjyresa të larme, menjëherë teksa e merr në duar, të ndërmend dhe përbashkëson dy gjendje të pazakonta:

A – Shtëpia e verdhë, si një topos politiko-gjeografik, i shpikur kaq trashë, prej marrëzisë serbe, gjithsesi për të akuzuar Shqipërinë dhe shqiptarët, një guxim absurd dhe çmendurak, ku madje as serbët nuk e besojnë. Megjithatë, edhe në këtë rast, sikur në gjithëherët në historinë e shpikur, filozofia e marrëzisë, më shumë se sa kolektive, ka bartur psikologjinë e tyre hegjemoniste dhe shovene, si dhe atmosferën e humanizmit, si një atavizëm identifikues në gjithë rajonin, e sidomos në dhëniemarrje me shqiptarët.

B – “Shtëpia e verdhë”, tanimë si topos letrar, i hapësirës së gjerë të romanit, ku qartësisht ëndrra dhe zhgjëndrra e marrë, afrohet dhe largohet në faqet e librit, sikur në një film që po realizohet pikërisht në këto çaste, ndërsa po shfletojmë tekstin e ngjarjeve romanore.

Bashkëlidhja rastësore dhe hipotetike në mes toposit të sajuar dhe toposit letrar, pra i marrë hua nga konkretja e verbërisë, ndërkaq e vë në zgrip realitetin, kinse të shpikur, ndonëse nga ana e shpikësve, është e ditur dhe menduar fundi i marrëzisë, ndonëse fluturimet e kundërvënies pa logjikë, do të enden edhe për ca kohë në viset e gadishullit krenar, që gjellin kredhur në kthetrat e asgjësimit të qenies, që është i ndryshëm nga ata. Edhe në këtë rast vlen pohimi i Zh. P. Sartri se: “…letërsia afirmon menjëherë pavarësinë e saj; ajo nuk do të reflektojë më shabllonet e mendimit të kolektivitetit, identifikohet me shpirtin, d.m.th me pushtetin e përhershëm për të formuluar dhe krijuar ide.” , çka e afirmon edhe teksti i këtij romani.

Një trillim real, në një realitet fiktiv

Teksti i romanit Shtëpia e verdhë, endet si frymë tërësore dhe strukturohet enkas në dy gjendje letrare dhe joletrare, si një ndërlikim qëllimor estetik, jo kaq të shpeshta në letrat shqipe.

Nga njëra anë, përballë lexuesit është “historia” e frikshme me shtëpinë e verdhë, kuptohet se kemi të bëjmë me një fantazi të trilluar, nëpër ethet dhe rrathët e urrejtjes të fqinjëve serbë, një imagjinatë “fantastike” dhe e përndezur, që ka të shkrirë në thelbin e vet linçimin dhe asgjësimin e shqiptarëve, mjerisht tanimë duke e shpikur atë, sikur në një ekstazë haluçinante një “fiksion”, ndonëse të pangjarë kurrë në shtëpinë e verdhë.

Në anën tjetër, gjë që vlen si shenjë estetike, ndarjet e shumta të materies letrare, në pjesë, në kapituj dhe episode, në një kuptim po ashtu edhe figurimi në evoluim të habitshëm i personazheve, si figura më tepër të trilluara, e materializon dhe shënon thelbësoren e realitetit fiksional të tekstit romanor, si një rast më vete, që ndërlidh realen dhe imagjinaren.

Bashkëshkrimi i këtyre gjendjeve, gati përjashtuese ndërmjet tyre, madje të pranëvënia dhe përballëvënia e këtyre dy realiteteve, pra e situatës konkrete, krejt të sajuar, mbi bëmat e pangjara në shtëpinë e verdhë, me lëndën e trilluar mirëfilli të hapësirës së tekstit, ndërkaq ka mundësuar thurjen e një atmosfere jo pak të ndërlikuar, megjithëse mishërohet në mënyrë paradoksale dhe me bazament të një trilli të dyfishtë dhe po kaq të dyzuar, pra të trillit real dhe të shpikur, tanimë të dekoduar dhe shqiptuar si një tekst fiksional, që vjen te lexuesi si befasi, me rrjedhën e ngjarjeve dhe plazmimin e protagonistëve. Sa i përket natyrës së romanit, po citojmë një parashtresë të zgjeruar për këtë zhanër: “Vetëm në roman dhe në disa forma të tjera epike të afërta me të ndodh kujtimi krijues, i cili e qëllon dhe transformon lëndën…“ . Pra, romani Shtëpia e verdhë, padashtas dhe rastësisht kalon nëpër kalvarin e një “fantazie”, pothuajse të marrë, po kaq të shprehur në një trillim konkret dhe të paimagjinueshëm, e mbi të gjitha, derdhur nëpër përthyerjet autoriale, të një fiksioni të përveçëm, ku mbivendosen realja me trillimin autorial.

Libër që ngërthen skenarin e filmit

Një aspekt tjetër, me rëndësi brendastrukturor dhe artistik, i tekstit romanor Shtëpia e verdhë, është edhe prania e dy situimeve shkrimore, mbase e dy hapësirave ligjërimore, tekembramja me gjasë e dy mënyrave thënëse:

E para, kuptohet që pjesa më thelbësore e materies tekstologjike të librit, përcillet dhe formësohet nga prania totale e narratorit, e tipit të rrëfimtarit të gjithpranishëm, që përpos tjerash, mbulon klimën e larmishme të botës romanore, episodet dhe sekuencat e shumta, shprehësinë dhe heshtjen, si dhe realizon konfigurimin tërësor të personazheve, në kohë-hapësirën e sugjeruar, të cilët përveç fjalës së narratorit, skicohen edhe me anë të dialogut të ndërmjetëm që shkëmbejnë, pra të replikave të shpejta dhe qesendisëse. Universi letrar i prozëshkrimit, kuptohet se ngjizet dhe shpalohet, duke patur si epiqendër ligjërimore, rolin parësor të rrëfimtarit të gjithdijes, që me gjithpraninë, e dinamizon dhe shkartis, rrjedhën e ngjarjeve, të cilat pavarësisht sfondit real, burojnë nga përpunimi imagjinar.

E dyta, në faqet e librit më të ri të autorit, lehtësisht vihet re, se krahas gjuhës romanore, pra të formësuar dhe përcjellur si poetikë e prozës, në tekstin e gjerë të prozëshkrimit, shpesh ndeshim ligjërimin me anë të gjuhës filmike, më specifike dhe me adresë të tjetërsojshme, e cila zgjeron kumtet dhe pasuron pentagramin shprehës të tekstit të romanit Shtëpia e verdhë. Madje, duhet qartësuar dhe theksuar, pavarësisht afrive në mes narrativës së prozës dhe të përshkrimit, dhe atmosferës së pasurimit të tekstit filmik, ndërkaq në mes tyre, kanë nuanca dhe ndryshime të rrokshme, varësisht tipologjisë shkrimore që sendërtojnë.

Të kuptohemi, filmi si zhanër sinkretik, ku përfshihen shumë elementë, ndonëse parësor ka pamjen, të mjediseve të ndryshme, ku edhe luhen ngjarjet, si dhe të personazheve, e këta të fundit e kanë, gati të pashmangshme fjalën, replikat e ndërmjetme, që ndihmojnë në formimin dhe shpalimin e karaktereve. Në faqet romani, mund të flitet për një prani mjaft të përfillshme, të sekuencave filmike, të cilat gjenden të shpërndara në materien e romanit. Teksti i skenarit, me gjasë i një sinopsi të shkurtër, ndërkaq shpalohet në dy forma:

– Teksti i mëvetësuar, pra i shkëputur nga lënda e prozës romanore, siç ngjet në faqet 39-40, ku madje plasohet për herë të parë teksti filmik, që dukshëm sendërtohet me një formësim shprehës të dallueshëm dhe specifik.

– Prani e integruar në hapësirën e tekstit të romanit, të kapitujve të ndryshëm të prozëshkrimit. Kështu, në fundin e faqes 44 – 45, një situatë e rimarrë edhe në faqet 47 – 49, kemi të shqiptuar elementë të tekstit filmik, që ka për adresë dhe pikësynim tjetër, për dallim nga teksti letrar në shkrimin e prozës. Teksti me ngjyresa të prozës filmike, rishfaqet në mesin e faqes 79 – 80. Situimi i një proze të pastër filmike, përsëri shpërfaqet në faqet 89 – 91, pra deri në fund të faqes. Në krye të faqes 121 – 122, në fillim kemi stilemat e prozës filmike, si për ta krijuar klimën e kumteve të zhanrit filmik. Situata e ligjërimit filmik, ndërkohë rishfaqet në faqet 127 – 128 (më pak se një faqe). Për të ardhur në mesin e faqes 132 – 135 (deri në mesin e faqes së fundit). Edhe në faqen 162, ka një hapësirë të tekstit të librit, shkruar si prozë filmike, gjë që mundëson përtheksimin e nuancave ligjërimore të natyrës filmike, të këtyre sekuencave ligjërimore. Përsëri në faqen 168-169, kemi një gjendje të përveçme letrare, gjithnjë të paraqitur si tekst filmik. Në fundin e faqes 199 – në mesin e faqes 200, po ashtu kemi të përfshirë një parashtrim tekstor të këtillë.

Pra, dukshëm jemi në një rrethanë të përfillshme të lëvrimit të tekstit të prozës filmike, që shkon në rreth njëzet e dy faqe tekst gjithsej, të përfshirë në hapësirën romanore. Pjesë e ndërfutur në tekstin e romanit Shtëpia e verdhë, janë edhe dy pasazhe të natyrave të tjera ligjërimore:

– Histori e futur brenda rrëfimit, e parahistorisë me Cubin e Destanit, pra të zotit të shtëpisë së famshme, shtëpisë së verdhë, të cilës më shumë i ka dalë syri se sa nami, kur befas në këtë rrethanë përqaset ferri me ferrat, e cila vjen e përfaqësiar me një faqe tekst, duke zgjeruar spektrin e kumtit letrar.

– Paradoksi i fatit të Prometeut, se kush e luan rolin: “…ah, Prometeun, ky është kulmi: rolin e tij e luan Arditi, fuksi i kursit…” (2024: 70), si një përkujtesë e hapur e dashurisë së autorit për dramën, të cilën po ashtu e ka lëvruar kaq gjerësisht.

Në atmosferën ligjërimore të librit, bëhet fjalë për një situatë tekstologjike, krejt të ndryshme nga proza romanore, e cila realisht në këtë situim ligjërimor, formëson skicën e një filmi, ndonëse gjendet e integruar në tekstin e romanit, duke krijuar gjasat e skicë – idesë së filmit mbi shtëpinë e verdhë, të përfshirë në tekstin romanor, e me të drejtë, të dyja format e ligjërimit, nga ana e autorit titullohen, Shtëpia e verdhë, që përfaqëson epiqendrën e universit të romanit. Nga Roland Barthes, më herët kemi përcaktimin: “Romani është Vdekje; ai nga jeta bën një fat, nga kujtimi një akt të dobishëm, e nga zgjatja një kohë të drejtura dhe domethënëse. Por ky shndërrim mund të përmbushet vetëm në sy të shoqërisë. Është shoqëria ajo që imponon Romanin…” . Ekzistenca e romanit si zhanër, varësisht kontekstit të ndikimit të shoqërisë, është një nga idetë vizionare, që ndihmon për të kuptuar vijimësinë e tij, si dhe të qenit si zhanër i hapur, njëherit.

Struktura kompozicionale e shkapërderdhur

Romani Shtëpia e verdhë, përveçohet edhe në aspektin e sendërgjimit strukturor kompozicional, të materies letrare. Vështruar, në tërësinë e hapësirës tekstologjike, libri realizohet me disa ndarje të mëdha, po ashtu edhe me ndarje në kapituj, si dhe me nëndarje më të vogla, të natyrës së teksteve filmike. Duke kundruar kompozicionin e librit, le të themi me kaq shumë copëtime strukturore, ku do të përveçonim ndarjet e mëdha:

– Pjesa e Parë, e cila emërtohet Ëndrra, ndërkaq përndahet në shtatë kapituj relativisht të shkurtër, ku projektohet ëndrra e Feliksit dhe Viktorit, për tu bërë kineastë të mëdhej dhe me famë. Krahas tekstit të prozës romanore, në lëndën e gjerë romanore, ndeshim edhe situatën e përfshirjes së tekstit filmik, ku madje kapitulli gjashtë, pothuajse përkon me ngjyrat e prozës filmike, kurse kapitulli shtatë, paraqet një situmi letrar të gërshetimit të tekstit në prozë me tekstin filmik.

– Pjesa e Dytë, e titulluar Lufta, që përbëhet nga tetë kapituj, të cilët janë relativisht më të gjatë se sa ato të pjesës së parë. Në episodet e kësaj pjese, ngjet kthimi në kohën e luftës, e cila në një kohë jo kaq të largët, pati përfshirë gjithë gadishullin e trazuar. Në fillim fare, teksti në prozën dinamike të shpalosura në roman të shpie në Banja Luka. Pastaj vjen “historia” e shpikur nga Losho Vujeviçi. Marrëzia e historianit se Kosova është djep i Serbisë. Për të mbërritur gjer te paradoksi që të besosh gënjeshtrën e shkruar: “Lufta në Kosovë ka qenë një mizori e patreguar. “(f. 75) Në kapitullin e tretë, si e integruar në tekstin e prozës, gjendet e shkruar një sekuencë e pastër filmike, f. 79 – 80. Po ashtu, një ndërthurje të tekstit letrar si shkrim proze, tanimë edhe me tekst filmik, ndeshim në faqet 89 – 91.

– Pjesa e Tretë, e cila ndërkaq përcillet me titullin e romanit Shtëpia e verdhë, ku përsëri ashtu si në pjesën e dytë, janë përfshirë tetë kapituj. Në këtë pjesë, realisht jemi në pikëtakimin e të dy teksteve përbërës të romanit, pra e dy teksteve libror dhe filmik. Kapitulli i parë i kësaj pjese hapet me një sekuencë të qartë shkruar filmike, në faqet 121 – 122. Situata e ligjërimit të brendashkruar, pra si tekst proze dhe tekst filmik, rimerret edhe në faqet 127 – 128. Prania bashkëshkrimit të këtillë, përsëritet edhe në kapitullim e dytë, përkatësisht në faqet 132 – 135, pra duket se kemi të bëjmë me një hapësirë të zgjeruar të tekstit filmik. Në fund të kapitullit të katërtë, në faqen 162, kemi përsëri një situatë teksti filmik. Edhe në kapitullin pasardhës, madje më saktësisht në faqet 168 – 169, sërish kemi një situim të tekstit filmik.

– Pjesa e Katërt, që madje titullohet Filmi, e cila përbëhet nga tre kapituj shkurtimor, ku te i fundit, në faqen 199 – 200, ndeshet edhe një sekuencë e tekstit filmik.

Pra, struktura e romanit Shtëpia e verdhë, është e përbërë nga katër ndarje të mëdha, konceptuar si pjesët kryesore të librit. Brenda hapësirës së këtyre pjesëve, autori ka realizuar ndarje më të vogla, të cilat shkojnë në njëzet e gjashtë kapituj gjithsej. Pjesë e strukturës romanore është edhe përkushtimi paraprirës, ku shkruhet: Luftën e fillojnë disa njerëz të palumtur atje lart për të bërë të palumtur shumë të tjerë këtu poshtë. Po ashtu, episodi i fundit, titulluar Shënim i autorit, përveçse element strukturor, ndërkaq në sytë e lexuesit, merr vlerën e një truku të gjetur estetik, që autorë të tjerë e vendosin në fillim të librit, që bashkë me “implikimin”, shërben si një referencë me depërtu më në thellësi të materies letrare.

Parahistoria si rrëfim fiksional

Ngrehina letrare e romanit Shtëpia e verdhë, shqiptuar përmes narratorit të gjithdijes, si prani e plotë në tekstin e prozës, por edhe si prani e tërthortë në sekuencat e tekstit filmic, përbën një fakt letrar, që kërkon vëmendje të shtuar, për të hyrë realisht në rrjetat narrative dhe strukturore. Bota romanore e derdhur në hapësirën tekstologjike, sendërtohet duke ndëshkuar e përthyer nëpërmjet narrativës autoriale, si gjithprani:

Së pari: Skicimi i ëndrrës së kineastëve për tu bërë të suksesshëm, me anë të filmit që ka në qendër shtëpinë e verdhë, një shpikje e paimagjinueshme e haluçinacioneve serbe. Për kineastët, të kuptohemi ka fare pak rëndësi e vërteta reale, thelbësore në këtë rast është trajtimi i temës së luftës, sidomos i misterit të saj, ku madje Shtëpia e verdhë, përcillet si një kryemister, krejt i pagjasshëm, me gjasat e ndodhive makabër.

Së dyti: Endja e një “historie” të pandodhur kurrë, sikur në Shtëpia e verdhë, ndonëse e lyer me gjineshtër, si pëlqesë e zotërueseve të shtëposë, ku me gjasme kryeheshin operacione të marrjes së organeve jetike, të ushtarëve serbë, gjë që as shpikësit serbë nuk e besonin. Pikërisht kjo “histori” e marrë, gati kozmike në çmendurinë e shpallur, e trilluar kaq trashë, shërben si parahistori letrare, që e treguar në distancë kohore, pra duke shpaluar ngjyresat postmoderne, të ironizimit te diçkaje të pangjarë.

Së treti: Ëndrra e kineastëve, lufta dhe detaji i shtëpisë së verdhë, tanimë si topos aventuresk, pra më tepër letrar dhe filmik, mundësojnë plasimin e realitetit artistik të dyfishtë:

– Teksti i sendërgjimit të atmosferës romanore, ku madje përplasen kohët dhe hapësirat, zbulojnë dhe magjenë konturuese të personazheve, përthyer në rrafshet e imagjinares autoriale.

– Teksti filmik, që më tepër vjen i brendashkruar në tekstin e romanit, ndonëse bart dhe përçon tipologjinë e shkrimit të tekstit filmik, të ndryshëm në formësim dhe adresim, më përtej tekstit letrar të romanit.

Pra, parahistoria e pangjarë, në hapësirën e gjerë tekstologjike, varësisht larmisë narrative, ka përftuar “mbrapahistorinë” letrare, mbi ekzistencën dhe rolin e shtëpisë së verdhë, anipse fillesa lidhet me një shpikje të marrëzisë serbe. Për letërsinë e shkruar në shekullin e njëzet e një, ndihmon sugjerimi: “Entuziazmi ideologjik nuk prodhon as shkrimtarë e as lexues të mirë-përkundrazi, shkakton keqformimin e tyre.” , e cila e bën të pashmangshëm pjesëmarrjen e lexuesit, nëse arrihet gjer te prania e lexuesit model, do ishte fatmirësi për shenjat letrare. Një thirrje e pazakontë që në letërsinë shqipe, aq më tepër në mendimin kritik dhe studimor, as që është dukur ende, të paktën të pranohej si mendësi, e jo të debatohej për të liruar energjinë e fjalës, si dhe energjitë dhe magjinë e shkrimit letrar, që ndërkaq ekziston në larmi shprehëse, që e ngërthen në ngrehinën e vetë, vlerat gjithkohore dhe gjithhapësinore.

Roman i personazheve

Rrjedha e përmbysur, pranëvënia e tekstit romanor, me sekuencat e tekstit filmik, ka mundësuar rrethanat që, Shtëpia e verdhë, të përftohet si roman personazhesh që ekzistencën, e kanë të lidhur me shenjëzimin e shtëpisë së verdhë, topos i shpikur, që shndërrohet në artefakt letrar. Gërshetimi i reales me imagjinaren, prozës romanore me tekstet filmike, vjen përmes dy figurave, Feliksit dhe Viktorit, përpjekjes që të bëhen të famshëm, po kaq edhe serbët, që shpikin dhe të pavërtetat i shprëndajnë si vërtetësi. Lidhja si e tillë, ka larmi mundësish, me gjasë lidhje jetike, të rastësishme dhe tërthore. Personazh i tipologjisë jetësore, pra jetik në skocimin e tyre, si dhe mbi të gjitha të lidhur me fatin e shtëpisë së verdhë, vetiu kuptohet që është i zoti i shtëpisë. Në faqet e romanit prezantohet me emrin Destan, ku përshkrimi autorial: …duke hapur derën e një prej dhomave mbushur me tym duhani, shfaqet silueta e errët e një njeriu kthyer me shpinë…(f. 130), pra i zoti i shtëpisë, mbytur në gjemitë e turpit, e të pabëmes, e njollës së rëndë që ia vunë përsipër me pa të drejtë. Fjala e autorit narrator: Jeta e Destanit ka ngrirë dhe ndoshta edhe lotu në sy ka ngrirë që atë ditë…(f. 150). Pesha e hidhur e shpifjes kozmike dhe të papërballueshme, ka rënë mbi bashkëshorten, Meremen, e cila në kulmin e dëshpërimit niset për të takuara Karla Del Ponten. Një peshë mali ka rënë mbi të birin, Naimin, që edhe në këtë humnerë ku në mënyrën me mizore, i kanë kredhur padrejtësisht, luan rolin e ndërmjetësit me botën përqark. Prania e Besnikut, që dikur, në kohën e diktaturës, kishte ardhur në fshat si i internuar apo historia e largët me Cubin, befasisht e përngjyros romanin me ngjyresa postmoderne, të kalimit në të dikurshmen, jo kaq të largët, sillet e përsillet nëpër ditët e sotme dhe të ardhmërisë. Fjala e personazhit: – Mendoje që je duke folur me një të vdekur. Burrin e vdes turpi. Atë ditë unë vdiqa. (f. 163, kur të merr e pambajma, që është me zi se flama, kur shpifja shitet për të vërtete, supet rrëzohen e shpirti shkrumbohet.

(Qasje studimore për romanin Shtëpia e verdhë, të autorit Bashkim Hoxha, botim i shtëpisë botuese Onufri.)

PËR ROLIN E LETËRSISË NË FORMIMIN TONË:

1.Fillimisht vendosa një titull që lidhej me formimin e priftërinjve , por më pas mendova se, këto gjëra mund të thuhen në mënyrë të njëjtë edhe për të gjitha ata që udhëheqin të tjerët si dhe të çdo të krishteri. E kam fjalën për vlerën e letërsisë e të leximit të romaneve dhe poezive në rrugëtimin e pjekurisë e formimit individual.

2. Shpesh në mërzinë e pushimeve, vapën dhe vetminë e disa lagjeve të shkreta, të gjesh një libër të mirë për ta lexuar bëhet një oaz që na largon nga zgjedhjet e tjera, të cilat nuk janë të mira për ne. Atëherë kur nuk mungojnë momentet e lodhjes, zemërimit, zhgënjimit, dështimit e ,madje edhe kur tek lutja nuk gjejmë dot qetësinë e shpirtit, një libër i mirë na ndihmon të paktën të kalojmë stuhinë, derisa të kemi gjetur pak më shumë qetësi. Dhe mbase ky lexim na hap hapësira të reja brenda vetes të cilat na ndihmojnë të shmangim mbylljen tek ato ide robëruese që në mënyrë të pashmangshme nuk na lënë të ecim përpara. Para se të gjithëve të na përfshinin mediat, rrjetet isocale, celularët dhe pajisjet e tjera, kjo ishte një përvojë e shpeshtë dhe ata që e kanë përjetuar e dinë mirë se për çfarë po flas. Kjo nuk është diçka e vjetëruar.

3. Ndryshe nga mediat elektronike , ku materiali është më i plotë dhe zakonisht zvogëlohet hapësira dhe koha për ta “pasuruar” narrativën apo interpretuar atë, kur lexon një libër , lexuesi ndërvepron në mënyrë më të drejtpërdrejtë . Në një farë mënyre ai e rishkruan veprën, e përforcon me imagjinatë, krijon një botë ku, përdor aftësitë, kujtesën, ëndrrat dhe historinë e tij plot drama dhe simbolika.Në këtë mënyrë ajo që del është një vepër shumë e ndryshme nga ajo që autori ka dashur të shkruante. Si rrjedhojë një vepër letrare është një tekst i gjallë dhe gjithmonë i frytshëm, e aftë për të folur përsëri në shumë mënyra dhe për të krijuar një sintezë origjinale me çdo lexues që ndesh. Përmes leximit, lexuesi pasurohet me atë që merr nga autori duke e shtuar pasurië e tij të dijeve dhe ku përmes çdo vepre e re që lexon arrin të përtërijë dhe zgjerojë universin e tij individual.

4. Kjo më shtyn ta vlerësoj shumë pozitivisht faktin se, të paktën në disa seminare, është kapërcyer ngulitja pas ekraneve me lajmet e rreme helmuese, sipërfaqësore dhe të dhunsh e në këtë mënyrë është rritur koha që i kushtohet letërsisë, momenteve të leximit të qetë dhe të lirrë duke folur për libra, të rinj apo të vjetër, që vazhdojnë të na tregojnë kaq shumë gjëra. Por në përgjithësi , me keqardhje dua të theksoj se gjatë rrugës së formimit të atyre, që përgatiten të hyjnë në shërbimin e shuguruar, vëmendja ndaj letërsisë aktualisht nuk po gjen vendin e duhur. Kjo e fundit konsiderohet shpesh, në fakt, si një formë argëtimi, si një shprehje e vogël e kulturës që nuk i përket rrugës së përgatitjes dhe rrjedhimisht përvojës konkrete baritore të priftërinjve të ardhshëm. Me disa përjashtime, vëmendja ndaj letërsisë konsiderohet si diçka jo thelbësore. Në këtë drejtim, dua të them se kjo qasje nuk është e mirë. Kjo është origjina e një forme të varfërimit serioz intelektual dhe shpirtëror të priftërinjve të ardhshëm, të cilëve në këtë mënyrë pengohen të njohin nëpërmjet letërsisë zemrën e kulturës së njerëzimit dhe më konkretisht zemrën e vetë qenies njerëzore.

5. Me këtë shkrim, dëshiroj të propozoj një ndryshim rrënjësor në lidhje me vëmendjen e madhe që duhet t’i kushtohet letërsisë në kuadër të formimit të kandidatëve për priftërinj dhe në këtë drejtim, më duket shumë e dobishme ajo që thotë një teolog.

«Letërsia (…) vjen nga individi përmes asaj që është më e pakaoërcyeshme, misteri i tij (…) Është jeta ajo që ndërgjegjësohet për vetveten kur arrin plotësinë e shprehjes, duke na folur me të gjitha mjetet e gjuhës”.(1)

6. Letërsia, pra, në një mënyrë apo tjetër, ka të bëjë me atë që secili prej nesh dëshiron nga jeta, pasi ajo hyn në një marrëdhënie intime me ekzistencën tonë konkrete, me tensionet e saj thelbësore, me dëshirat dhe kuptimet.

7. Këtë e mësova kur isha i ri me nxënësit e mi. Ndërmjet viteve 1964 dhe 1965, në moshën 28-vjeçare, isha profesor i letërsisë në Santa Fe në një shkollë jezuite. Kam dhënë mësim dy vitet e fundit të shkollës së mesme dhe më duhej të sigurohesha që studentët e mi të studionin El Cid. Por fëmijëve nuk u pëlqeu dhe ata kërkonin të lexonin García Lorca. Kështu që vendosa që ata të studionin El Ci në shtëpi dhe gjatë mësimeve të diskutoja mbi autorët që u pëlqenin më shumë fëmijëve. Natyrisht ata donin të lexonin vepra letrare bashkëkohor, por, duke lexuar këto gjëra që i tërhiqnin në atë kohë, ata fituan një shije më të përgjithshme për letërsinë, poezinë dhe më pas kaluan te autorë të tjerë. Në fund, zemra kërkon më shumë dhe secili e gjen rrugën në letërsi(2). Unë, për shembull, i dua shkrimtarët tragjikë, sepse të gjithë ne mund t’i ndjenim veprat e tyre si tonat, si shprehje të dramave tona. Duke qarë për fatin e personazheve, ne në fund qajmë për veten, zbrazëtinë , të metat dhe vetminë tonë. Sigurisht, nuk po ju kërkoj të lexoni të njëjtat vepra që kam lexuar unë. Të gjithë do të gjejnë ato libra që do tu flasin për jetën e tyre dhe u bëhen shoqërues të vërtetë në udhëtimin e tyre në botën e letërsisë. Nuk ka asgjë më të pavlefshme sesa të lexosh diçka me detyrim, vetëm sepse të tjerët kanë thënë se është e rëndësishme Jo, ne duhet t’i zgjedhim veprat që lexojmë me çiltërsi, kërshëri, larmishmëri ,duke u këshilluar me dikë por të jemi të sinqertë me vetveten dhe të përpiqemi të gjejmë atë që na vlen në çdo moment të jetës sonë.

BESIMI DHE KULTURA

8. Nga ana tjetër për një besimtar që dëshiron sinqerisht të dialogojë me kulturën e kohës së tij, ose thjesht me jetën e njerëzve konkretë, letërsia është e domosdoshme. Në këtë kuadër Koncili i Dytë i Vatikanit pohon se “letërsia dhe artet (…) kërkojnë të shprehin natyrën e njeriut” dhe “të pasqyrojnë mjerimet dhe gëzimet nevojat dhe aftësitë e tij”.(3)Letërsia kërkon dhe frymëzimi i saj, në të vërtetë është nga rutina e përditshme e jetës, nga pasionet dhe ngjarjet e saj të vërteta si “, puna, dashuria, vdekja dhe të gjitha gjërat e zakonshme që mbushin jetën tonë”.(4)

9. Si mund të arrijmë në qendrën e kulturave të lashta dhe të reja nëse shpërfillim, hedhim poshtë dhe/ose nuk njohim simbolet, mesazhet, krijimet dhe rrëfimet e tyre me të cilat ata donin të zbulonin dhe tu bënin jehonë bëmave dhe idealeve më të bukura, apo të tregonin dhunën, frikën dhe pasionet e tyre më të thella? Si mund t’u flasim zemrave të njerëzve nëse i shpërfillim, i hedhim poshtë ose nuk i vlerësojmë “ato fjalë” me të cilat ata donin të tregonin dhe pse jo, të zbulonin dramën e jetës dhe ndjenjat e tyre përmes romaneve dhe poezive?

10. Misioni kishtar ka mundur të shpalosë gjithë bukurinë, freskinë dhe risinë e tij në takimin me kulturat e ndryshme – shpesh falë letërsisë – në të cilën ka zënë rrënjë pa frikë se do të përfshihet dhe nxjerr më të mirën e asaj që ka gjetur. . Është një qëndrim që e ka çliruar atë nga tundimi i një solipsizmi shurdhues dhe fondamentalist, i cili është i ngulitur në besimin se një gramatikë e caktuar historiko-kulturore ka aftësinë të shprehë gjithë pasurinë dhe thellësinë e Ungjillit.(5)Shumë nga profecitë e përpjekjet e sotme për të mbjellë dëshpërim i ka rrënjët pikërisht në këtë aspekt. Përballja me stile të ndryshme letrare dhe gjuhësorë do ta lejojë gjithmonë njeriun të thellohet në polifoninë e Zbulesës pa e cungur apo varfëruar atë në nevojat e veta historike apo strukturat e të menduarit.

11. Nuk është rastësi që krishterimi i hershëm, për shembull, e kishte kuptuar mirë nevojën e një krahasimi të ngushtë me kulturën klasike të kohës. Një nga etërit e Kishës Lindore sic ishte Basili i Cezaresë, për shembull, në Diskursin e tij për të Rinjtë, i hartuar midis viteve 370 dhe 375, ndoshta drejtuar nipërve të tij,e lartësoi vlerën e letërsisë klasike , të prodhuar nga ekzothenët (“ata nga jashtë” ), siç i quajti ai autorët paganë , Në këtë vepër ai I lavdëroi ata qoftë për argumentin e tyre , d.m.th. për ilógoi (“diskurset”) që do të përdoreshin në teologji dhe dhe për dëshmitë nga jeta d.m.th. për lepráxeis (“veprime, sjellje”) që merrnin në konsideratë përkorjen dhe moralin. Si rrjedhojë ai arrinte në përfundimin duke i nxitur të rinjtë e krishterë që ti konsideronin autorët klasikë si unephódion (“viaticum”) , pra si udhërrëyes për formimin e prej tyre (IV, 8-9). Dhe pikërisht nga ky përkim apo takimi i krishtërimit me kulturën e kohës doli një ripërpunim origjinal i vetë Ungjillit.

12. Falë dallimit ungjillor të kulturës, është e mundur të njihet prania e Shpirtit në realitetin e larmishëm njerëzor, domethënë të kapet fara tashmë e mbjellë e pranisë së Shpirtit në ngjarje, ndjenja, dëshira, tensionet e thella të zemrave dhe rrethanat sociale, kulturore e shpirtërore. Për shembull, ne mund të dallojmë një qasje të ngjashme në Veprat e Apostujve, ku flitet për praninë e Palit në Areopag në Athinë (shih Veprat e Apostujve 17:16-34). Pali, duke folur për Perëndinë, thotë: «Në të jetojmë, lëvizim dhe jemi, ashtu siç kanë thënë disa nga poetët tuaj: «Sepse ne jemi pasardhësit e tij» (Veprat 17:28). Në këtë varg ka dy citate: një jo i drejtpërdrejtë në pjesën e parë, ku citohet poeti Epimenides (shek. VI p.e.s.) dhe një i drejtpërdrejtë, i cili citon Dukuritë e poetit Aratus të Silos (shek. III p.e.s.), që i këndon yjësive dhe shenjave tq motit të mirë dhe të keq. Këtu «Pali shfaqet si një «lexues» i poezisë dhe sugjeron mënyrën e tij të qasjes ndaj tekstit letrar, e cila nuk mund të mos na bëjë të reflektojmë mbi një përqasje ungjillor të kulturës. Ai përkufizohet nga athinasit si permologos, domethënë “korbi, llafazan, sharlatan”, por fjalë për fjalë do të thotë “mbledhës farash”. Ajo që ishte padyshim një fyerje duket, se paradoksalisht është një e vërtetë e thellë. Pali mbledh farat e poezisë pagane dhe, duke dalë nga një qëndrim i mëparshëm i indinjatës së thellë (shih Veprat e Apostujve 17,16), arrin t’i njohë athinasit si “shumë fetarë” dhe sheh në ato faqe të letërsisë së tyre klasike një përgatitje të vërtetë ungjillore”(6)

13. Çfarë bëri Pali? Ai e kuptoi se “letërsia zbulon humnerat në të cilat banon njeriu, ndërsa Zbulesa dhe më pas teologjia i rimarrin ato për të treguar sesi Krishti arrin t’i kalojë dhe t’i ndriçojë”(7) Në lidhje me keto humnera, letërsia është pra një “mënyrë kalimi që e ndihmon pastorin të hyjë në një dialog të frytshëm me kulturën e kohës së tij.

KURRË NJË KRISHT PA ASPEKTIN E TIJ NJERËZOR

14. Përpara se të thellohemi në arsyet e vecanta pse duhet të nxitet vëmendja ndaj letërsisë në rrugën e formimit të priftërinjve të ardhshëm, më lejoni të rikujtoj këtu një thënie për rrethanat e sotme fetare: «Kthimi tek e shenjta dhe kërkimet drejt shpirtërores janë dukuri të paqarta që karakteriozjnë epokën tonë. Por më shumë se ateizmi, sot ne përballemi me sfidën për t’iu përgjigjur në mënyrën e duhur etjes së shumë njerëzve për Zotin, në mënyrë që ata të mos përpiqen ta shuajnë atë me hamendësime të tjetërsuara apo me një Jezus Krisht pa trupin njerëzor”.(9)

Detyra urgjente e shpalljes së Fjalës së Shenjtë në kohën tonë kërkon që besimtarët dhe priftërinjtë në veçanti të angazhohen e sigurohen që të gjithë mund të takojnë Jezu Krishtin me trupin njerëzor dhe historinë e tij. Të gjithë duhet të jemi të vëmendshëm që të mos e harrojmë kurrë “trupin” e Jezu Krishtit: atë trup të krijuar nga pasione, emocione, ndjenja, histori konkrete, duar që prekin dhe shërojnë, pamje që çlirojnë dhe inkurajojnë, mikpritje, falje , indinjatë dhe guxim: me një fjalë dashuri.

15. Dhe pikërisht në këtë nivel , leximi i zellshëm i letërsisë mund t’i bëjë priftërinjtë e ardhshëm dhe atë që kanë ndër mend të udhëheqin të tjerët më të ndjeshëm ndaj Jezu Krishtit ku është mishëruar Hyju dhe të shpallë Fjalën e Shenjtë me të gjithë vërtetësinë e saj sic e thotë Koncili i Dytë i Vatikanit: “Në realitet vetëm në misterin e Fjalës së mishëruar gjen dritën e vërtetë misteri i njeriut”.(10) Por këtu mendojmë për misterin e njeriut të vërtetë me të gjitha dhimbjet, plagët, dëshirat, kujtimet dhe shpresat e jetës së tij.

16. Nga një këndvështrim pragmatik, shumë shkencëtarë argumentojnë se zakoni i të lexuarit krijon efekte pozitive në jetën e një individi : i ndihmon ata të përvetësojnë një fjalor më të madh dhe si pasojë të zhvillojnë aspekte të ndryshme të inteligjencës së tyre. Gjithashtu leximi nxit imagjinatën dhe krijimtarinë duke bërë të mundur që ti tregojmë historitë tona në një mënyrë sa më origjinale.Ai përmirëson aftësinë e gjithsecilit për t’u përqendruar ndërkohë që përmes leximit ne mund të qetësojmë stresin dhe ankthin tonë.

17. Akoma më mirë : leximi na përgatit të kuptojmë dhe për këtë arsye të përballemi me situata të ndryshme që mund të lindin në jetë. Gjatë leximit zhytemi në personazhet, shqetësimet, dramat, rreziqet dhe frikën e njerëzve që më në fund i kanë kapërcyer sfidat e jetës. Gjatë leximit u japim personazheve këshilla që më vonë do të jenë të dobishme për veten tonë.

18. Për të nxitur më tej leximin, citoj me dëshirë disa tekste të autorëve të njohur, të cilët na mësojnë shumë: “Romanet shpalosin tek ne brenda një ore të gjitha gëzimet dhe fatkeqësitë e mundshme që në jetë do të na duheshin vite të tëra për t’i njohur e nuk do ti zbulonim kurrë për shkak të ngadalsisë me të cilat zhvillohen e kuptohen ngjarjet në jetë”.(11) “Duke lexuar veprat e mëdha të letërsisë bëhem mijëra burra dhe, në të njëjtën kohë, mbetem vetvetja. Ashtu si qielli i natës në poezinë greke, unë shoh me një mori sysh, por jam gjithmonë unë që shoh. Në letërsi ashtu si në fe, dashuri, moral dhe dituri, e kaloj veten, e megjithatë, kur e bëj këtë, jam më vetvetja se kurrë”.(12)

19. Megjithatë, nuk është qëllimi im të përqendrohem vetëm në këtë nivel të dobisë individuale, por të reflektoj mbi arsyet më vendimtare për të rizgjuar dashurinë për të lexuar.

DËGJO ZËRIN E DIKUJT

20. Kur mendimet e mia kthehen tek letërsia, më kujtohet ajo cfarë u thoshte studentëve të tij, shkrimtari i madh argjentinas Jorge Luis Borges: “Gjëja më e rëndësishme është të lexosh, të biesh në kontakt të drejtpërdrejtë me letërsinë, të zhytesh në tekstin e gjallë që qëndron përpara nesh, në vend që të ngulisim vetëm idetë dhe kritikat letrare” Dhe Borges ua shpjegoi këtë ide studentëve të tij duke u thënë atyre se ndoshta në fillim ata do të kuptonin pak nga ajo që lexonin, por në çdo rast do të dëgjonin “zërin e dikujt”. Këtu është një përkufizim i letërsisë që më pëlqen shumë: të dëgjojmë zërin e dikujt dhe të mos harrojmë se sa e rrezikshme është të mos dëgjojmë zërin e tjetrit që na sfidon! Menjëherë futemi në izolim, përfshihemi në një lloj shurdhimi “shpirtëror”, i cili gjithashtu ndikon negativisht në marrëdhënien tonë me veten dhe me Zotin, pavarësisht se sa teologji apo psikologji kemi mundur të studiojmë.

21. Duke ndjekur këtë rrugë, e cila na bën të ndjeshëm ndaj misterit të të tjerëve, letërsia na ndihmon të mësojmë të prekim zemrat e tyre. Si mund të mos kujtojmë në këtë pikë fjalën e guximshme që Papa Pali VI u drejtoi artistëve dhe si rrjedhim edhe shkrimtarëve të mëdhenj më 7 Maj 1964? “Ne kemi nevojë për ju. Kisha jonë ka nevojë për bashkëpunimin tuaj sepse, siç e dini, shërbimi ynë është të predikojmë dhe ta bëjmë me të vërtetë të arritshme, të kuptueshme prekëse botën e shpirtit, të padukshmes, të pashprehurës të Zotit .Në këtë veprim, që e derdh botën e padukshme në forma të prekshme, ju jeni mësues”.(14)Këtu është çështja: detyra e besimtarëve, dhe e priftërinjve në veçanti, është pikërisht të “prekin” zemrën e njeriut të sotëm , në mënyrë që ai të emocionohet dhe të jetë më i hapur ndaj besimit ndaj kontributi që mund të japë letërsia dhe poezia është me vlerë të pashoqe.

22. Toma. S Eliot, poeti që me veprat letrare e shpirtin e krishterë ka shënuar kohën tonë, me të drejtë e përshkroi krizën moderne të besimit si atë të një “paaftësie emocionale të përhapur”(15) Në dritën e këtij leximi të realitetit, sot problemi i besimit nuk është kryesisht ajo e të besuarit më shumë ose më pak në doktrinat e fesë. Ai lidhet më tepër me paaftësinë e shumë njerëzve për t’u prekur nga Zoti, nga krijesat tij, nga qeniet e tjera njerëzore. Këtu, pra, është detyra për të shëruar dhe pasuruar ndjeshmërinë tonë. Për këtë arsye, kur u ktheva nga Udhëtimi Apostolik në Japoni, kur më pyetën se çfarë ka për të mësuar Perëndimi nga Lindja, unë u përgjigja: “Mendoj se Perëndimit i mungon pak poezia”.(16)

LETËRSIA SI NJË LLOJ PALESTRE PËR TË ZBULUAR SHPIRTIN

23. Çfarë përfiton, pra, prifti nga ky kontakt me letërsinë? Pse është e nevojshme të merret në konsideratë dhe të nxitet leximi i romaneve të mëdha si një element i rëndësishëm i edukimit e formimit të priftërinjve të ardhshëm .?Pse është e rëndësishme të rikthehet dhe përdoret intuita gjatë procesit të formimit , sic e përshkruan teologu gjerman Karl Rahner, duke parë një afërsi të thellë shpirtërore midis priftit dhe poetit?(17)

24. Le të përpiqemi t’u përgjigjemi këtyre pyetjeve duke theksuar ato që përmend teologu gjerma Rahner. Fjalët e poetit, shkruan Rahner, janë “plot nostalgji”, janë “dyer që hapen drejt së pafundmes,. Ato I bëjnë jehohë të pashprehurës dhe , priren drejt saj”. Kjo fjalë poetike “e shikon të pafundmen, por nuk mund të na e japë , mbajë apo fshehë brenda vetes atë që është i Pafundmi”. Kjo është tipike për Fjalën e Zotit, në fakt, dhe – vazhdon Rahner – “fjala poetike, pra, thërret fjalën e Zotit”.[(9) Për të krishterët Fjala është Zot dhe të gjitha fjalët njerëzore mbajnë gjurmë të një nostalgjie të brendshme për Zotin , duke u prirur drejt asaj fjale. Mund të thuhet se fjala poetike e vertetw merr pjesë në mënyrë analogjike në Fjalën e Perëndisë, pasi Letra drejtuar Hebrenjve në Bibël na e paraqet atë në një mënyrë të tillë( Heb 4, 12-13).

25. Dhe kështu Karl Rahner mund të krijojë një paralele të bukur midis priftit dhe poetit: «Vetëm fjala është e aftë të çlirojë thellësisht atë që mban në burg gjithë realitetet e pashprehura: ndryshimin e prirjes së tyre ndaj Zotit».[(0)

26. Pra, në letërsi janë në pikëpyetje çështjet e formës së shprehjes dhe kuptimit. Prandaj, letërsia e leximi përfaqësojnë një lloj palestre të aftësive për të dalluar , ku përmirësohen aftësitë e zgjuarsia e priftit të ardhshëm për të shqyrtuar botën e brendshme të besimtarit. Vendi në të cilin hapet kjo rrugë e qasjes në të vërtetën e vet është brendësia e lexuesit, që përfshihet drejtpërdrejt në procesin e leximit. Këtu shpaloset më pas skenari i dallimit të shpirtit individual ku nuk do të mungojnë ankthet e madje edhe krizat. Në fakt, ka shumë faqe të letërsisë që mund t’i përgjigjen përkufizimit injacian të “shkretimit”.

27. «Me shkretim […] nënkuptojmë errësirën e shpirtit, shqetësimin e brendshëm, nxitjen drejt gjërave të ulëta dhe tokësore, shqetësimin për shkak të brengave dhe tundimeve të ndryshme: kështu shpirti është i prirur drejt mosbesimit, është pa shpresë dhe pa dashuri, dhe e gjen veten të dembelosur , të vakët, të trishtuar dhe si të ndarë nga Krijuesi dhe Zoti i saj”.(21)

28. Dhimbja ose mërzia që ndjen duke lexuar disa tekste nuk janë domosdoshmërisht ndjesi të këqija ose të padobishme. Vetë Ignatius i Loyola kishte vënë re se tek “ata që ecinn nga e keqja drejt më të keqes ” shpirti i mirë vepron duke shkaktuar shqetësim, mërzi, bezdi e , pakënaqësi.(22).Ky do të ishte zbatimi fjalë për fjalë i rregullit të parë injacian të dallimit të shpirtrave të atyre që “kalojnë nga mëkati në mëkat ” dhe kjo është se te këta njerëz shpirti i mirë sillet “duke i shpuar dhe kafshuar ndërgjegjen e tyre me armën e arsyes”(23) për t’i çuar drejt së mirës dhe të bukurës.

29. Pra, kuptohet që lexuesi nuk është marrësi i një mesazh, por është një person që inkurajohet të lëvizë në një terren të paqëndrueshëm ku kufijtë midis shpëtimit dhe humbjes nuk janë të përcaktuara dhe të ndara përgjithmonë. Akti i leximit është, pra, si një akt “dallimi”, falë të cilit lexuesi përfshihet individualish si “subjekt” i leximit dhe, në të njëjtën kohë, si “objekt” i asaj që lexon. Duke lexuar një roman apo një vepër poetike, lexuesi në fakt jeton përvojën e “të lexuarit” nga fjalët që lexon.(24). Në këtë mënyrë lexuesi është i ngjashëm me një lojtar në fushë: ai luan lojën, por në të njëjtën kohë loja luhet nëpërmjet tij, në kuptimin që ai është tërësisht i përfshirë në atë që po bën(25).

VËMENDJE DHE TRETJE

30. Për sa i përket përmbajtjes, duhet pranuar se letërsia është si “një teleskop” – sipas imazhit të famshëm të shpikur nga Proust(26) – që synon qeniet dhe sendet, e domosdoshëme për tu përqendruar te“largësitë e mëdha” që gërmon në të përditshmen ndërmjet perceptimit dhe të gjithë përvojës tonë njerëzore. “Letërsia është si një laborator fotografik, në të cilin është e mundur të përpunohen imazhet e jetës në mënyrë që ato të zbulojnë konturet dhe nuancat e tyre. Ja, pra, për çfarë është letërsia: të “zhvillojë” imazhet e jetës”(27), të pyesim veten për kuptimin e saj. Shërben, me pak fjalë, për ta përjetuar në mënyrë efektive jetën. në mënyrë të dobishme .

31. Dhe, në të vërtetë, vështrimi ynë i zakonshëm ndaj botës është “reduktuar” për shkak të presionit që ushtrojnë mbi ne qëllimet e aktivitetet tona të përditshme. Edhe shërbimi kishtar apo bamirës mund të bëhet një mjet që i drejton forcat dhe vëmendjen tonë vetëm te objektivat që duhen arritur. Por, siç na kujton Jezusi në shëmbëlltyrën e mbjellësit, fara duhet të bjerë në tokë të thellë që të piqet frytshëm me kalimin e kohës, pa u mbytur nga sipërfaqësia ose gjembat (Mateu13,18-23). Kështu, është rreziku i rënies në një dobi mekanike që banalizon aftësinë tonë për të dalluar , varfëron ndjeshmërinë dhe zvogëlon cilësitë tona për të parë drejt gjërave më të ndërlikuara. Prandaj është e nevojshme dhe e menjëhershme që të kundërpeshojmë këtë thjeshtim të pashmangshëm të jetës sonë të përditshme . Në këtë mënyrë duhet të mëojmë të distancohemi nga ajo që është e menjëhershme, të ngadalësojmë, të meditojmë dhe të dëgjojmë. Të gjittha këto që sapo përmenda mund të ndodhin kur një individ ndalon së lexuari një libër .

32. Është e nevojshme të rikthehen mënyra më të thjeshta të lidhjes me realitetin, që nuk synojnë drejtpërdrejt një rezultat, në të cilin duhet lënë e gjithë teprica e pafundme e qenies tonë. Largësia, ngadalësia, liria janë karakteristikat e një qasjeje ndaj realitetit që në letërsi gjen një formë shprehjeje e cila sigurisht nuk është vetëm e saj , por ajo është e privilegjuar për këtë. Më pas, letërsia bëhet një fushë ku njeriu mund të stërvitë shikimin për të kërkuar dhe shqyrtuar të vërtetën e njerëzve dhe situatave . Në këtë rast duket si një mister që është i ngarkuar me kuptime të shumta që mund të shfaqen vetëm pjesërisht në kategori, skema shpjeguese apo në dinamikën vijëdrejtë të lidhjeve shkak-pasojë ose mjet-qëllim.

33. Një tjetër imazh i bukur për të shprehur rolin e letërsisë vjen nga fiziologjia e sistemit njerëzor dhe në veçanti nga akti i tretjes. Këtu modeli i saj jepet nga akti i ripërtypjes e lopës, siç përcaktohet nga murgu i shekullit të 11-të Guillaume de Saint-Thierry dhe jezuiti i shekullit të 17-të Jean-Joseph Surin. Ky i fundit nga ana e tij flet për “stomak të shpirtit” ndërsa murgu jezuit Michel De Certeau ka treguar një “fiziologji të vërtetë të tretjes së leximit “.(28), . Në këtë mënyrë ai ka kapur atë që shkon përtej sipërfaqes së përvojës dhe prandaj ajo shërben për të interpretuar jetën, duke dalluar kuptimet dhe tensionet themelore të saj(29).

DUKE PARË ME SYTË E TË TJERËVE

34. Përsa i përket formës së ligjërimit, kjo ndodh: duke lexuar një tekst letrar, ne vihemi në një pozicion që “të shohim me sytë e të tjerëve”,(30) duke arritur të kemi një gjerësi këndvështrimi e cila e zgjeron hapësirën tonë njerëzore. Kështu aktivizohet tek ne fuqia empatike e imagjinatës, e cila është një mjet themelor për atë aftësi që identifikohet me këndvështrimin, gjendjen dhe ndjenjat e të tjerëve, pa të cilat nuk ka solidaritet, dhembshuri apo mëshirë. Duke lexuar zbulojmë se ajo që ndiejmë nuk është vetëm e jona, ajo është universale dhe si rrjedhojë edhe njeriu më i braktisur nuk ndihet i vetëm.

35. Larmia e mrekullueshme i qenies njerëzore dhe shumësia e dikurshme dhe e sotme e kulturave apo njohurive janë përfaqësur në letërsi me një gjuhë e cila është e aftë të respektojë dhe shprehë shumëllojshmërinë e tyre .Por në të njëjtën kohë ato përkthehen në një gramatikë simbolike të kuptueshme që na i bën ato të afërta e të përbashkëta. Origjinaliteti i fjalës letrare qëndron në faktin se ajo shpreh dhe transmeton pasurinë e përvojës jo duke e objektivizuar atë përmes paraqitjes përshkruese e analitike të njohurive ose nëpërmjet gjykimit kritik. Ajo e bën ketë si përmbajtje dhe një përpjekjeje shprehëse e interpretuese duke i dhënë kuptim përvojës në fjalë.

36. Kur lexon një tregim, falë vizionit të autorit, secili përfytyron në mënyrën e vet të qarën e një vajze të braktisur, të plakës që mbulon trupin e nipit që po fle, pasionin e një biznesmeni të vogël që përpiqet të ecë përpara pavarësisht vështirësive, poshtërimin e atyre që ndihen të braktisur nga të gjithë apo djalit që ëndërron të vetmen rrugëdalje nga dhimbja prej një jete të mjerë e të dhunshme. Teksa ndiejmë gjurmë të botës sonë të brendshme në mes të atyre historive, bëhemi më të ndjeshëm ndaj përvojave të të tjerëve, dalim jashtë vetes për të hyrë në thellësitë e tyre dhe mund të kuptojmë pak më shumë përpjekjet dhe dëshirat që ata kanë . Në këtë mënyrë e shohim realitetin me sytë e tyre dhe në fund bëhemi shoqërues në këtë udhëtim të përvojave që ata përjetojnë . Kështu zhytemi në ekzistencën konkrete dhe të brendshme tw prostitutës, fëmijës që rritet pa prindërit apo gruas së muratorit. Dhe ne mund ta bëjmë këtë me ndjeshmëri e ndonjëherë me tolerancë dhe mirëkuptim.

37. Jean Cocteau i shkruante Jacques Maritain: «Letërsia është e pamundur, ne duhet të dalim prej saj dhe është e kotë të përpiqemi të dalim prej saj me letërsi, sepse vetëm dashuria dhe besimi na lejojnë të dalim nga vetja».(31 )Por me të vërtetë a dalim jashtë vetes nëse vuajtjet dhe gëzimet e të tjerëve nuk digjen në zemrat tona? Më pëlqen të kujtoj se, duke qenë të krishterë, asgjë njerëzore nuk është indiferente për mua.

38. Për më tepër, letërsia nuk është relativiste, sepse nuk na zhvesh nga kriteret e vlerës. Paraqitja simbolike e së mirës dhe së keqes, e së vërtetës dhe të gënjeshtrës , janë elementë që në letërsi marrin formë në ekzistencën e individëve dhe ngjarjeve historike kolektive Kjo nuk e përjashton gjykimin moral, por e pengon atë të bëhet i verbër apo sipërfaqësor. “Pse shikon lëmishten në syrin e vëllait dhe nuk e vëren traun në syrin tënd?” – na pyet Jezusi (Mateu 7, 3).

39. Edhe përsa i përket dhunës, kufizimit ose brishtësisë së të tjerëve, ne kemi mundësinë të reflektojmë më mirë vetë. Duke i krijuar lexuesit një vizion të gjerë të pasurisë dhe varfërisë të përvojës njerëzore, letërsia e edukon këndvështrimin e gjithsecilit mbi ngadalësinë e të kuptuarit, përulësinë e mosthjeshtimit apo butësinë e të mospretendimit për të kontrolluar realitetin dhe gjendjen njerëzore përmes gjykimit. Sigurisht që ka nevojë për gjykim, por nuk duhet harruar kurrë qëllimi i tij i kufizuar : në fakt, gjykimi nuk duhet të përkthehet kurrë në një dënim me vdekje, në mohim, në shtypje të njerëzimit në favor të një totalitarizmi të thatë të ligjit.

40. Qasja ndaj letërsisë e stërvit lexuesin në gjykimin individual përsa i përket kufijve të tij, e bën të heqë dorë nga njohja mbizotëruese dhe kritike mbi përvojën, duke i mësuar atij se edhe një varfëri është burim pasurie e jashtëzakonshme. Duke njohur padobinë dhe ndoshta edhe pamundësinë për të zvogëluar misterin e botës dhe të qenies njerëzore në një kundërvie antonimike si e vërtetë/e gabuar ose të drejtë/të padrejtë, lexuesi e mirëpret detyrën e gjykimit jo si një instrument për të sunduar, por si një shtytje në mënyrë të pandërprerë drejt dëgjimit . Nga ana tjetër ai e sheh atë edhe si gatishmëri për t’u përfshirë në atë pasuri të jashtëzakonshme të historisë për shkak të pranisë së Shpirtit .Në këtë rast ao jepet edhe si Hiri, domethënë si një ngjarje e paparashikueshme dhe e pakuptueshme që nuk varet nga veprimi njerëzor, por që e ripërcakton njeriun si shpresë për shpëtim.

FUQIA SHPIRTËRORE E LETËRSISË

41. Besoj se në këto reflektime të shkurtra kam theksuar rolin që mund të luajë letërsia në edukimin e zemrës dhe mendjes së pastorit ose pastorit të ardhshëm drejt një ushtrimi të lirë dhe të përulur të racionalitetit të dikujt, drejt një njohjeje të frytshme të pluralizmit të gjuhëve njerëzore, të një zgjerimi të ndjeshmërisë njerëzore dhe së fundi të një hapjeje të madhe shpirtërore për të dëgjuar Zërin përmes shumë zërave.

42. Në këtë kuptim, letërsia e ndihmon lexuesin të thyejë idhujt e gjuhëve vetëreferuese, të vetë-mjaftueshme në mënyrë të rreme, statikisht konvencionale, të cilat ndonjëherë rrezikojnë të ndotin edhe diskursin tonë kishtar, duke burgosur lirinë e Fjalës. Fjala letrare është një fjalë që e vë në lëvizje gjuhën, e çliron dhe e pastron: më në fund, e hap atë ndaj mundësive të saj të mëtejshme shprehëse e hulumtuese, e bën atë mikpritëse për Fjalën që zë vend në fjalën njerëzore, jo kur ajo. e kupton veten si njohje tashmë të plotë, përfundimtare dhe të plotë, por kur bëhet një vigjilje dëgjimi dhe pritjeje për Atë që vjen për t’i bërë të gjitha gjërat të reja (shih Zbul. 21, 5).

43. Fuqia shpirtërore e letërsisë kujton, më në fund, detyrën parësore që Perëndia i besoi njeriut: detyrën e “emërtimit” të qenieve dhe sendeve (shih Zanafilla 2, 19-20). Misioni i kujdestarit të krijimit, i caktuar nga Zoti për Adamin, kalon para së gjithash pikërisht nga njohja e realitetit të vet dhe nga kuptimi që ka ekzistenca e qenieve të tjera. Priftit i është kushtuar edhe kjo detyrë origjinale e “emërtimit”, të dhënies së kuptimit, të shndërrimit në një instrument bashkimi midis krijimit dhe Fjalës së mishëruar dhe fuqisë së saj për të ndriçuar çdo aspekt të gjendjes njerëzore.

44. Afiniteti midis priftit dhe poetit manifestohet kështu në këtë bashkim misterioz dhe të pazgjidhshëm sakramental midis Fjalës hyjnore dhe fjalës njerëzore, duke i dhënë jetë një shërbese që bëhet një shërbim plot dëgjim dhe dhembshuri, në një karizëm që bëhet përgjegjësi, një vizion i së vërtetës dhe mirësisë që shpaloset si bukuri. Nuk mund të mos dëgjojmë fjalët që na ka lënë poeti Paul Celan: “Ai që mëson vërtet të shohë i afrohet të padukshmes”(32)

Përktheu Geron Kamberi

BIBLIOGRAFI

[1]Rene Latourelle, «Letteratura», inR. Latourelle – R. Fisichella,Dizionario di Teologia Fondamentale, Assisi (PG) 1990, 631.

[2] Antonio Spadaro, «J. M. Bergoglio, il “maestrillo” creativo. Intervista all’alunno Jorge Milia», inLa Civiltà Cattolica2014 I 523-534.

[3]Concilio Ecumunico. Vat. II, Cost. past. sulla Chiesa nel mondo contemporaneoGaudium et spes62.

[4]Karl Rahner, «Il futuro del libro religioso», inNuovi saggi II, Roma 1968, 647.

[5] Esortazione ApostolicaEvangelii gaudium117.

[6]Antonio Spadaro,Svolta di respiro. Spiritualità della vita contemporanea, Milano, Vita e Pensiero, 101.

[7]Rene. Latourelle, «Letteratura», 633.

[8]Santo Giovanni Paolo II,Lettera agli artisti, n.6.

[9]Esortazione ApostolicaEvangelii gaudium89.

[10]Costituzione pastorale sulla Chiesa nel mondo contemporaneoGaudium et spes22.

[11]Marcel Proust,Alla ricerca del tempo perduto.I.La strada di Swann, Milano, Mondadori, 1983, 104 s.

[12]Clive S. Lewis,Lettori e letture.Un esperimento di critica, Milano 1997, 165.

[13]Jorges Lous Borges,Borges,Oral, Buenos Aires 1979, 22.

[14]Santo PaoloVI, Omelia, «Messa degli Artisti» nella Cappella Sistina, 7 Maggio 1964.

[15]Thomas.S. Eliot,The Idea of a Christian Society, London 1946, 30.

[16]Conferenza stampa del Santo Padre durante il volo di ritorno dal Viaggio Apostolico di Sua Santità Francesco in Thailandia e Giappone, 26 novembre 2019.

[17]Antonio Spadaro,La grazia della parola. Karl Rahner e la poesia, Milano, Jaca Book, 2006.

[18]Karl Rahner, «Sacerdote e poeta» inLa fede in mezzo al mondo, Alba 1963, 131-173.

[19]Ivi 171 s.

[20]Ivi, 146.

[21]Saint Ignazio di Loyola,Esercizi Spirituali, n. 317.

[22]ivi, n. 335.

[23]Ivi, n. 314

[24]Karl Rahner, «Sacerdote e poeta» inLa Fede in mezzo al mondo, Alba 1963, 141.

[25]Antonio Spadaro,La pagina che illumina. Scrittura creativa come esercizio spirituale, Milano, Ares, 2023, 46-47.

[26]Marcel Proust,À la recherche du temps perdu. Le temps retrouvé, Paris 1954, Vol.III, 1041.

[27]Antonio Spadaro,La pagina che illumina…cit., 14.

[28]Michel De Certeau,Il parlare angelico. Figure per una poetica della lingua (Secoli XVI e XVII), Firenze 1989, 139 s.

[29]Antonio Spadaro,La pagina che illumina…cit., 16.

[30] Clive .S. Lewis,Lettori e letture. Un esperimento di critica, Milano 1997, 165.

[31]Jean Cocteau – J. Maritain,Dialogo sulla fede, Firenze, Passigli, 1988, 56.Cfr. A.Spadaro,La pagina che illumina…cit., 11-12.

[32]Paul Celan,Microliti, Milano

Marrë nga “Institutet e Albanologjisë”

Behar Gjoka/

Pjesë e vlertë e krijimtarisë letrare, të gjerë dhe përplot larmi të Martin Camajt është edhe dramaturgjia, madje ajo shënon edhe njërën prej shenjave letrare më impresionuese, gati e harruar prej historiografisë së shqipes në të gjithë hapësirat e ligjërimit të saj. Nga lëmi i dramatikës, interesante në mesazhe dhe imazhe, në figura dhe shprehësi letrare, në replika dhe meditime, të shkruar prej tij trashëgohen vetëm dy tekste letrare, përkatësisht dramat Lojë mbasdreke dhe Kandilja e argjandit, ku edhe prekim aftësitë shkrimore në këtë gjini, në strukturim, dialog dhe veprim të personazheve, mbase këto shenjojnë edhe një tip drame kualitative dhe të ndryhsme, jo fort të shpeshtë në letrat shqipe. Këto dy vepra dramatike, në thelbin e vetë sendërtues të dialogut dhe veprimit, skenave dhe imazhit që përcjellin, personazheve dhe skenave, përmbushin dhe shpërfaqin edhe një aspekt të rëndësishëm të korpusit letrar të shkrimtarit, tashmë ato dy vepra të mirëfillta dramtike, do të duhen vështruar dhe shqyrtuar në të gjithë shpërfaqjen e vetë të frymës, mesazheve, teknikës shkrimore dhe të shprehësisë lëtrare, skicimit dhe plazmimit të pëersonazheve, për të prekur vlerat e pranishme, si dhe për t’i vendosur ato më kontekstin e veprës së gjerë letrare të autorit, por edhe të dramatikës së shqipes, përgjithësisht, veçmas të asaj bashkëkohore. Vlerësimi i kësaj ane artistike të Camajt, pothuajse të munguar dhe të heshtur nëpër trajtimet studimore të shqipes dhe më gjerë se sa kaq, por të prekshme dhe me shenja të dukshme në kuptimin letrar në këto dy tekste, luan rol parësor për të fokusuar në të gjitha planet e përfaqësimit autorin, si dhe për të përforcuar idenë se letrat shqipe në lëmin e dramaturgjisë nuk janë krejt të zbehta, siç edhe vijon të kundrohen dhe interpretohen, pa u thelluar në të gjitha vatrat nga ana e historiografisë së shqipes, duke vijuar lënien jashtë shqyrtimit dhe vlerësimit të krijimtarisë dramatike të Kasëm Trebeshinës, Anton Pashkut, Teki Dervishit etj. , çka e bën veprën e Martin Camajt edhe në fushën dramtike më shumë se sa një ishull i pa zbuluar.

ANKTHI I TMERRIT PAFUND

Drama e parë e autorit, e titulluar Lojë mbasdreke, mbase më e fuqishmja në kuptimin letrar, si skena dhe kolizion dramatik, si figurim dhe plasim i protagonistëve, hapet me një vdekje të radhës. Një ndarje nga jeta, siç ngjet rëndomë në jetën tonë, e dikujt që bëhet shkak dhe shkas për të ndezur fitilat e gjakmarrjes dhe hakmarrjes, e tmerrit të pafund dhe shkatërrimtar, që i ka rropusur supet dhe fatin e shqiptarëve. I ndjeri, ai që ka ikur tek të shumtit, gjithnjë si parathënie tekstuale dhe ndërtekstuale, në formën e amanetit tronditës e kishte lënë me fjalë, që në drekën e përcjelljes së tij të shtrohej gosti me mish dhe raki. Një shaka apo lojë e hollë. Një lajmtim tronditës i asaj që pritet të ngjasë. Në ato anë as ishte parë, e as i shte dëgjuar ky reng dhe mallkim i frikshëm. Fjala, fjalë, e fjala bren eshtra. Fjalën e amanetit s’e tret as dheu, dhe prandaj ky kob e makth i papamë përmbushet me pikë e me presje, pa asnjë mëdyshje. Fill e mbas drekës së hatashme, ku derdhet rakia me shtamba e hahet mishi me duar, ndodhi përplasja e zezë, përplasja vdektare, mes të ftuarve të asaj mordje përtallëse. Pas replikave të ashpra, të vrazhda deri në mahi, të hidhura më zi se vdekja, të pranishmit vrapojnë për tek armët, siç ngjet zakonisht në trojet tona, në jug e veri. Hataja e zezë e krismave, pa një e pa dy, në dekik fshiu, sikur të mos kishin qenë, nga faqja e dheut plot njëzet e katër burra. Gjama, ma e zeza e shoqeve të para dhe dëgjuara këtyre anëve, që i kapërcen natyrshëm kufijtë e normales. Gjama, ky tmerr që ka vu në rrezik jetën dhe vetë ekzistëncën e fisit arbënor, tashma e mbulojë më gjak krejt oborrin dhe tanë malësinë, duke ravizuar gjurmët e tmerrit dhe të frigës ndër sy dhe ashtet e malësorëve të paepun, në mote dhe shekuj. Qysh prej asaj kohe, të largët dhe të frikshme, të pakohë dhe pa grimën e dritës, atyre anëve, por edhe tjetërkund në atdhe, ka vijuar pa e prishur terezinë e vetë makthi pesëdhjetëvjeçar i vrasjeve makabër, i cili ka patur në thelb hakmarrjen e asaj ndërkohje të zezë dhe të frikshme. Thirrja e gjakut, një thirrje trondtiëse dhe ndjellakob, e gjakut të derdhur në kaq mote, e gjakut që ka lidhjur dhe përçarë gjithë botën, gjakun e të parëve dhe të mbramëve të njerëzisë, të shuar dhe fshirë nga faqja e dheut, aq përdhunisht aty në atë drekë zezonë, ndez sherrin dhe zemëratën e gjenisë së rritur, nëpër vite dhe shekuj, madje duke e çuar njeriun deri na cakun e mbijetesës, nën ethet përvëluese të përgjakjes së zakontë që ka ngjarë dhe po ngjet ende në këto troje, të vrarë dhe plaguar pa mëshirë.

LOJA ME JETËN

Në cakun e tmerrit dhe territ të syve të shpritit dhe mendjes, të fikjes së shpresës dhe besimit se edhe mund të dilet prej kasapëhanes, kur janë hedhur pesëdhjetë vitet mbas krahëve, duket si shaka dhe mahi, madj më tepër si një lodërtim i pavend, bashkë me ndodhinë e tmerrshme, ku shuhet jeta njezet e katër vetave, të përfshirë qysh më përpara në përvëlimën e gjakut, në skenë futet lojë e trefishtë:

A – Loja e të vetmit dëshmitar, mbase edhe shkaktarit kryesor të tragjedisë së hidhur, të asaj ngjarje tronditëse dhe tepër të largët, e Zekës, burrit të pathyshëm që mori shumë plagë, por edhe që vrau aq sa deshti, i cili është edhe heroi qëndror i dramës së parë të autorit. Ai, burrë i frikshëm dhe dredharak, pasi ka heshtur nëpër kaq e kaq mote, mbase ka heshtur duke folur me vete në jermi të plotë dhe krejt të hatshme, pasi i ka zhdredhuar të vërtetës së hidhur dhe ndëshkimit të merituar, mbi fillimin e tmerrit dhe të zezonës, më tepër për lojë ose shaka, si për t’u përrallë ai burrë i pathyeshëm, trim dhe dinak, zë e ia zbulon petët lakrorit, krejt pa vetëdije dhe me një krenari naive. E vërteta e njëmendtë, e largët dhe e tmerrshme, frikëndjellëse dhe rrezbitëse, e mbushur me ankth dhe lebeti, me shpresën dhe besimin e kotë se do të shuhej zhurma e saj, por ajo del në shesh, pikërisht në ditën për diell, madje në mënyrën më të lehtë të mundshme.

B – Ideuesi dhe realizuesi i lojës së mbrapshtë, që ia rrënon shpirtin heroit kryesor, por edhe personazheve të tjerë të dramës dhe të ndodhisë, është avokati më i ri, që nëpërmjet kësaj ndodhie të çuditshme dhe shkatërrimtare, pra zbardhjes së saj, dëshiron të mbrojë doktoranturën në drejtësi. Ai, si askush tjetër, në fakt i hyn lojës me ndershmëri dhe përkushtim, pa asnjë paramendim dhe prapamendim të keq, vetëmsa të zbulojë të vërtetën e kaq shumë viteve të lëna mbas krahësh, të fsheur me mjeshtëri, të vërtetën e tmerrshme që fshiu nga faqja e dheut për një minut njëzet e katër njerëz. Në këto raste dihet fillimi, mbase më saktë tmerri i fillimit, por se si mbaron ngjarja apo gjama do të qe më mirë të emërtohej, me të gjitha përmasat dhe rezultatet, ngjyrat dhe shprehësinë mbetet engimë dhe pezull, gjatë gjithë veprimit dramatik të kësaj pjese. Pikërisht, mbarimi ose fundi i heroit qëndror, në këtë formë e jo ndryshe, i mvesh dramës nota të theksuara tragjike, herë-herë të ngjyresave të mëdyshjes dhe tmerrit makbethian, sidomos kjo ndjesi bëhet e prekshme prej fundit të papritur dhe tejet rrezbitës.

C – Pjesë e kësaj loje, vrastare dhe verifikuese, të butë dhe rrënuese, me dëshirë dhe vetëshkatërruese, bëhet edhe gjyqtari, mjeku dhe kasapi, tre prej personazheve të rëndësishëm dhe kyç në zjhvillimin e ngjarjeve dhe të ecjes përpara të veprimit dhe situatave dramatike. Ndryshe nga avokati, që po luan realisht lojë, madje prej saj ai po dle edhe më i fituemi, sepse tashmë ia ka falur gjakun e gjyshit të vetë, ndërsa tre personazhet e tjerë, që bartin edhe shenjat e dikurshme të ndodhisë makabër, e kanë marrë kaq seriozisht sa jo vetëm se duan të bajnë detyrën, por më tepër se duan që t’i tregojnë vendin njëherë e përgjithmonë Zekës, kaposhit të malësisë, trimit të përmendun në ato anë edhe në këngë, i cili nuk e ka ulun kryet kurraj dhe në asnjë rrethanë. Seroiziteti i këtyre të fundit, real dhe i përjetuar me të vërtetë, një dëshirë e çmendur, në shumicën e sekuencave të dramës, të pjesëve dhe pamjeve të renditura në atë mënyrë shpalimi të njëtrajtshme, si dhe të materies tekstologjike dhe të sekuencave dramatike, aq të pasur në ngjyresa ligjërimore dhe frazeologji, ku edhe shpërfaqen dhe portretizohen realisht karakteret më kryesorë të kësaj drame, nga më tronditëset në letrat shqipe bashkëkohore. Mbase loja e tyre, një lojë absurde gjithsesi, e marrë pikërisht me atë lloji serioziteti dhe detyrimi, me atë lloj vlerësimi dhe përjetimi, jo si lojë dhe shaka, po si një veprim real dhe i mirëmenduar, bëhet shkaku i vetëm, mbase gjasa e pashmnagshme, për ta dërrmuar dhe zbuluar në të gjitha dritëhijet protagonistin e veprës, e për pasojë edhe personazhet e tjerë të dramsë, të cilët janë funksion dhe variabël i personazhit qëndror, madje duke i dhënë dramës kështu edhe një ngjyrim të pastër surreal, që ka mundësuar shpërfaqjen e një realitetit letrar të mëvetësishëm dhe të dallueshëm nga ajo çfarë kemi parë të paraqitet, përgjithësisht në artin e shërbesës jashtëletrare, që në fakt e vonon përfshirjen dhe pikëprputhjen e letrave shqipe, sa më shpejt që të jetë e mundur, në shtjellat letrare bashkëkohore, sepse aty e ka vendin. Prania e këtyre formave të lojës, natyrisht të lojës dramatike dhe komike, tragjike dhe heroike, natyrisht të një heroike të marrë, e shpërndërron kështu veprimin dramatik, sekuencat dhe replikat e shëkmbyera ndërmjet personazheve, kryesorë dhe episodikë, madje në një gjendje të beftë dhe marramandëse, aq sa realiteti konkret tjetërsohet në një situatë impresionuese, e cila të zgjon imazhe të paimagjinueshme.

PARATHËNIA AUTORIALE E RRËSHKATËS

Në krye të dramës së parë të shkrimtarit, mbase do t’i qëndronte për shtati më mirë titullimi i saj si dramë e gjakmarrjes, nëse mund të emërtohet kështu po të nisesh kryesisht nga motivi dhe ndodhia kryesore dramatike, e cila shpërfq gjamnë që shkatërron qenien njerëzore gjer në pakohësi, pikërisht këtu qëndron edhe një tekst autorial, i cili bashkëshoqëron dhe shpërfaq edhe tekstin dramatik, madje si një situatë e tjetërfarshme, krahasuar me dramtikën e shërbesës së socrealizmit, e cila rrezatonte linjën bardhë e zi, ndonëse edhe këtë ngjyrim, me tëpër e ndeshim pa përdorur vijën e pasur spektrale të këtij ngjyrimi kontrastues. Vlerat e dukshme dhe thelbësore, si art dhe shprehësi letrare, të këtij teksti, nga më tronditësit në dramtikën e shqipes bashkëkohore, që realisht kryen edhe funksionin e një parateksti brenda tekstit dramtik, lidhen ngushtas dhe qëllimisht, së paku me dy aspekte:

Së pari: Me ritregimin e fabulës së veprës, me një formë sa më të shkurtër dhe të thjeshtëzuar, si për të tërhequr vëmendjen e lexuesit apo të spektatorit të teatrit mbi nodhitë e frikshme dhe rezonuese edhe sot e gjithë ditën në jetën shqiptare, madje në hollësi dhe detaje të plota, në një distancë të tillë të barazlarguar nga koha reale e ngjarjes, dhe të vetëmjaftueshme, që kryen funksinon e një parateksti letrar shpëgues, të tekstit kryesor të dramës.

Së dyti: Zbulesa e autorit, një shpërfaqje e beftë dhe e domosdoshme, po të nisesh nga fakti që ai ka mëtuar që me çdo kusht dhe me çdo çmim do të duhet të rrisë ndikesnë mbi faktorët që kanë diçka ne dorë për të ndikuar sadopak mbi realitetit e frikshëm që ka krijuar gjakmarrja në mjediset tonma, çka në fakt nuk ngjet shpesh në gjininë dramatike, sepse vetë situata dhe dialogimi, veprimet dhe replikat e nxehta të personazheve, gati e pamundësojnë këtë shans dhe mundësi, ku ky artikulim zbulues dhe artikulues të shkrimtarit, na vjen si një prani e shpallur dhe e domosdoshme për të sqaruar ngjarjet e dramës, si dhe për të përndritur vetjet e saj, pra personazhet e dramës. Parathënia e konceptuar kështu, madje mjeshtërisht nga autorit, në një situatë të pastër parateksti, që edhe paralajmëron dhe skicon pamjet që do të shpërfaqen në tekstion dramtik, si për të sqaruar kryesisht dhe enkas rrjedhën e ngajrjeve, madje në të dyja kohët, si kur ndodh vrasja e hatashme, në atë drekë mortore dhe tromnditëse, edhe tani kur po rrëmohet për t’u mësuar e vërteta e saj, e vërteta lakuriqe dhe pa shansin për ta mbuluar diellin me shoshë, siç shprehet shumë qartë populli, mbase edhe të personazheve qëndrorë dhe episodikë, si tipare dhe veti përgjithësuese, si përfaqësim dhe karaktere të spikatura, të mjedisit dhe të kohës reale, kur edhe kanë ngjarë tmerret e frikshme, shërben në këtë rast edhe si element i mirëfilltë ritregonjës i ndodhisë dramatike, mbase fabulor i veprimit dramtik, e cila do të shpërfaqet nëpër pjesët dhe pamjet e dramës, përmes dialogut dhe veprimeve të figurave të pranishme, qëndrore dhe dytësore të kësaj drame, moderne në thelbin e vet sendërtues.

STRUKTURA KOMPOZICIONALE E DRAMËS

Ndarja e dramës, së gjakut dhe gjakmarrjes, në pjesë më të vogla përbërëse, saktësisht në dy të këtilla, mjaft të mëdha dhe funksionale, në shpërfaqjen tërësore është realizaura sipas parimit klasik, duke përfshirë në të prologun dhe epilogun, pra hapjen dhe mbylljen e dramës, që kanë peshë dhe rol parësor për ta sendërtuar atë poltësisht në këtë pamje dhe nivel realizimi, si dhe me ndarjen në pjesë kryesore të veprës. Prologu i dramës, si një pasqyrë parake e materies letrare të dramës, mjaft i ngjeshur si skenë dhe sekuenca dialogimi, paraqet qartësisht një mjedis familjar, ku dy protagonistët, pra burri dhe gruaja, kryesorë të veprës zbulojnë ankthin e ngjarjes së përpara pesëdhjetë viteve. Zeka dhe Bjeshka, dy bashkëshortët e çuditshëm dhe të lumtur sa nuk rrëfehet, dy dëshmitarët real dhe hipotetik të asaj gjama, dy njerëzit kyç dhe mbulues të ndodhisë së tmerrshme, natyrisht me bisedimin hidh e prit ndërmjet tyre, por të shoqëruar edhe më ngjyresa ligjërimi, të dyzuar dhe të dyfishtë, të fshehjes së të vërtetës së dikurshme, por edhe të tanishme, në kuptimin e prekjes së saj, pikërisht në plagën ku edhe dhemb më shumë, si padashje në llafogjemat e tyre, ata ia heqin petët lakrorit të përgjakur, asaj drekës së hidhur dhe tronditëse ku humbën jetën njëzet e katër vetë, dhe ku mori dhjetëra plagë edhe Zeka, heroi qëndror i dramës. Pjesa e parë, e cila bart edhe peshën kryesore të veprimit dramtik, si dhe më e gjata e dramës, zë fill me dukën (pamjen) e parë të veprës, e cila sendërton dhe shpqrfaq pikën e lidhjes, që realisht përkon me shfaqjen e Gjormit, një personazh simpatik dhe imagjinar, që bart më së shumit idealin dhe qëllimësinë e autorit, në shpresën dhe besimin e gjetjes së të vërtetës, më dëshirën e mirë për t’i prekur dhe zbardhur ndodhtië e hershme, të cilit në atë drekë të hatshme, të mbytyr në gjak dhe raki, të mortit të shakaxhiut të malësisë, i kanë vrarë gjyshin, pra një ta afërmë. Ai, tashmë është bërë burr dhe avokat i ri, dhe nëpërmejt asaj ndodhie dëshiron të mbrojë titullin e doktorit ne drejtësi, pra si një njeri që ka pësuar ndryshime dhe përmbysje të prekshme, madje të jashtëzakonshme në raport me krahinën dhe mantalitetin e saj. Në dukën tjetër ose tek pamja në vazhdim, rishtas vijon paraqitja më e thelluar e kolizionit dramatik, pra e përplasjes së mendësisë së trajtimit të asaj ndodhisë së hershme, të ndodhisë që mban peng dhe të shqetësuar edhe këtë kohë, edhe këta pasardhës, e cila shakton njëzet e katër të vdekur, që shpërfaqet e plotë dhe me ngjyresa të papritura në dialogun midis Gjormit dhe Bjeshkës, gruas së Zekës. Këto episode, veçmas të tjerave, të dy pamjeve të para të dramës, si me thënë ma qartë edhe parapërgadisin ardhjen e heroit kryesor të dramës, Zekës, në dukën e tretë, heroit më të shumëfishtë dhe më të plotë të veprës, i cili bart dhe na e shpalos edhe psikologjinë, mentalitetin dhe gjurmët e së kaluarës, si një plagë e pambyllur ende, por njëherit dhe përngjitasi me të, edhe të mosnënshtrimit si burrë dhe njeri, pra të mos ndryshimit në kushtet e reja, që vevetiu do të duhej të përçonin tek ai lëvizje natyrale. Tek ky fragment, zezona e hidhur dhe tmerri i parrëfyer, pra ndodhia e largët si kohë reale, nis që të afrohet dhe të ndikojë ngjarjet e dramës me shpejtësi rrufeje. Replikat ndërmjet Bjeshkës dhe Zekës, dy personazhet qëndrore të veprës, këtu, pra sidomos në këtë dukë e japin qartësisht shqetësimin për shfaqjen e kësaj ndodhie. Duka e radhës, kuèptohet pamje tjetër e dramës, shënon një rritje të gradacionit dramatik dhe shprehës, të veprimit dhe shprehësisë letrare, në fromatimin dhe shpërfaqjen e kolizionit dramatik. Zeka dhe Mjeku, ky i fundit një personazh tjetër i veprës, madje nga më interesantit e dramës, shkëmbejnë midis tyre fjalë me dy kuptime dhe nënkuptime, shkëmbejnë replika të nxehta midis tyre, si për të njoftuar se ndërgjegjja e secilit prej këtyre personazheve vlon dhe zatetet në pabesim të shoshoqshëm. Në këtë dukë, nga më interesantet e dramës Lojë mbasdreke, konturohet mjaft qartë edhe atmosfera e vendit, dokeve dhe tipareve që gdhendin deri në skalitje ato në figurimin e personazheve dhe të gjitha mjedisit përqark, ku edhe luhen ngjarjet. Pikërisht, në këtë sekuencë dramatike, me ngjyra dhe tone tragjike, këtu na zbulohet edhe një idil familjar i papritur, megjithatë i rrezikuar prej hijeve të ndodhisë së dikurshme, që tashmë pret të rindizet rishtas. Në veprimin dramatik të këtij teksti, futen edhe dy personazhe të tjerë, gjyqtari dhe kasapi, dy figura me peshë specifike të ndjeshme në këtë dramë, ku i pari, pra gjyqtari që përfaqëson ligjin dhe shtetin, drejtësinë dhe format e saj, ka peshën dhe rolin e protagonistit në të dy pjesët e dramës. Episodet e pjesës së parë të dramës, një pjesë që në fakt zbulon ankthin dhe tmerrin e protagonistëve, pra një gjendje aspak e këndshme dhe normale, shpalosin karaketeret në të gjithë diagramën e vetë, por edhe në funksion të ngjarjes së hershme, të asaj ndodhie tmerri dhe makabriteti, tashmë të rimarrë për të riformuluar artistikisht vetë ngjarjen, veprimet dhe dialogun, protagonistët dhe pasardhësit e tyre, mbase vetë veprën letrare, më situatën e replikave dhe të veprimit dramtik, tanimë si dy prej elementëve thelbësor dhe më kryesor të plazmimit të personazheve në një vepër të mirëfilltë dramatike. Në pjesën e dytë të dramës, ku edhe merr udhë zgjidhja e konfliktit qëndror dramatik, pikërisht në dukën e parë të saj, aty ku zë dhe zbulohen gjurmët e para të shkokëlilmit të vetëdijes së personazheve, në kuptimin letrar dhe të kolizionit dramatik, rrjedha e ngjarjeve merr një kthesë të papritur dhe krejt të tendosur, në dhënie e ngjarjeve dhe në skicimin e personazheve. Prania e lojës, natyrisht e lojës së ndërfutur në tekst, e lojës dramatike dhe komike, pra e shakasë së hollë, e shkasë ploteë mençuri dhe dije, e shpërndërron veprimin dhe sekuencat e veprës në ngjyrime tragjikomike, madje të një tragjikomizmi rrënqethës në shumciën e dukjes së vet. Pra, tani e mbrapa, skenat dhe dukjet, dëshmojnë se kemi një vepër dramatike ku përzihen dhe gërshetohen ngjyresat dramatike me tonet e pastra komike. Në dukën e dytë të kësaj pjese shpërfaqen edhe dy elementë kryesorë, që i japin ndodhisë së veprës një rrjedhë të ndryshme, madje krejt të tjetërsojshme. Nga njëra anë gjyqi i merituar për Zekën, dëshmitarin e hershëm dhe të vetmin e atyre të shituarve, që ka shpëtuar nga kasaphana e askohshme, tanimë është shndërruar në një lojë, çmendurake dhe frikësjellëse, e në këtë çast çdo fije e ngjarjes, makar òdo fjalë e ligjëruar, aq shkujdeshëm dhe në ekstazën e tjetërsimit, ndihmon për ta shpërfaqur qartë e më qartë fajninë e dorasit, fajin e kryer me guzim dhe vetëdije, por ta pazbuluar ende të këtij burri të paepur. Në anën tjetër, një situatë e beftë që çapon hapat e të parit, e shpaluar në një linjë paralele, gjitnjë në pritje të lojës që do të shkaktonte të qeshura, ndodh zbulesa e konfliktit në të gjithë përmasën e vetë, na përmasën e krimit të hidhur dhe harrimit prej kohës së gjatë, por edhe hapja e fundit të barkut, pra zbulimi i të vërtetës në shesh të burrave, tashmë të secilit personazh të dramës. Në këtë hallakamë tmerri dhe ankthi të (pa)merituar, për të qarë e për të qeshur, madje për të provuar dhe shijuar gjendje tmerri dhe frike, për të pritur më kot që të shfaqet vrasja e ndërgjegjes, natyrisht vrasja e ndërgjegjes së vrarë qysh asaj dite të drekës së mishit dhe rakisë, të drekës mortore, të drekës së shtruar në nderimi të një shakaxhi të tmerrshëm, që edhe në atë botë sundonte dhe mbante peng të gjallët, dëshmitarë të ndoshisë, por edhe pasaqrdhësit e rritur me tonin dhe ngjyresat e asaj dreke të parrëfyeshme, me tonalitet të dukshëm dhe funksional të ndërthurjes së komizmit me tragjizmin, lojës me seriozitetin, shakasë dhe sarkazmës therëse, zbulohet loja e artit për të skicuar artistikisht realitetin letrar, e artit dramtik, të nje sinkretike tragjikomike, më së shumti, në një tekst të ngjyrosur herë-herë me tone të një frazeologjie mençurake, që të ndërmend alegorinë dhe shëmbëllimet orale që aspiron dhe realizon ajo në komunikimet e përditshme. Ky episod, mjaft tronditës dhe domethënës, natyrisht njëra nga dukjet (pamjet), më të gjata të veprës, mbase edhe me peshën më të madhe në pikëpamje të zbulimit dhe zgjidhjes së kolizionit të veprës, të veprimi dhe situatave të larmishme dramatike, sendërgjon kështu edhe pikën kulminante, çastin më domethënës të këtij teksti, pra gjetjen e të vërtetës së tmerrit të provuar fill pas asaj dreke makabër, drekë të mbrapshtë, të mbushur me zi, mish dhe raki, por edhe me një tmerr të paparë, por që e tejkalojë atë kohë, dhe realisht u shtri dhe zgjatua si veprim dhe frymë edhe në kohërat e mëvonshme, të këndej kohës së mungesë së harrimit të mterrit të përjetuar. Në këtë dukë (pamje) të përveçme, madje nga më të ngjeshurat dhe të fuqishmet nga ana letrare, madje edhe në pikëpamje skenike, ndodhin njëra pas tjetrës shumë gjana të hidhura dhe të tmerrshme, ku mjeku më tepër shpifet (sajohet për të marrë hak), si dëshmitar i gjamës së Përronit, shpifet enkas më tepër për të marrë hakun e të atit, që kishte qenë vra në atë ditë të fundme, ndërsa Gjormi, një njeri që pati humbur gjyshin në atë ditë të zezë, në mënyrë të paimagjinueshme dhe ideale, merr në mbrotje Zekën, burrin trim dhe dinak, mbase burrin luan dhe dhelpër, njëherit, të pamposhtur nga asnjë rrethanë dhe bëmë që lidhet më gjakmarrjen, gjithnjë sipas njerëzve të fshatit shkaktari kryesor dhe fajtori i kaspëhanës së asaj mbasdreke, e cila nisi thjesht si lojë dhe shpëjt rrëshqiti në tragjedi të papame, por e vështron dhe e mbron si hije dhe fantazmë. Pikërisht në këtë episod, ekstrem dhe fundor, ku luhet jeta me vdekjen, komedia dhe tragjedia, gazi me vajin, fiket edhe jeta e Zekës, shajnisë kryesore të asaj ngjarje të tmerrshme, burrit të paepur dhe mister, madje fiket befasisht dhe pa dhunë, siç askush nuk e priste që ndodhte kështu. Prandaj, konflikti dramatik aq i rënduar, merr udhën e zgjidhjes krejt papritur, por zgjidhet fundekrye në mënyrë arstistike. Në dukën e fundit të pjesës së dytë të dramës, tashmë skena sundohet vetëm e vetëm nga gjyqtari, që e ka fshirë historinë e mëparshme dhe ka hyrë në hullinë e jetës normale, të gjyqeve të zakonshme dhe krejt të rëndomta. Epilogu, në mënyrën më të dhunshme, si fillim i mbarimit të tmerrit, mbase të tmerrit të merituar, shpalos fundin e Zekës, protagonistit të dramës.

MIDIS KANUNIT DHE LIGJIT

Drama Lojë mbasdreke, mbase teksti më i fuqishëm dramatik që trashëgojmë prej Camajt, jo vetëm për shkak të kolizionit të thekur dramatik, por më tepër për arsye të parashtrimeve të qëmtuara të veprimit dhe dialogut të gjetur dhe ironik në një masë të konsiderueshme, vendos në qendër të vetë një konflikt paradoksal, një përplasje mjaft të hershme, por që megjithatë rrezaton edhe sot e gjithë ditën, por në skenë më shumë shpërfqqen hijezime të prekshme të natyrës vrastare të gjakmarrjes, edhe në këtë shekullin e ri. Thelbi i konfliktit dramatik të kësaj drame me nuanca të dukshme tragjike dhe komike, pra më tepër të një tekstit tragjikomik të pastër, lidhet me përjetimin e përplasjes:

– Si një ndodhi tipike e rrathëve të çemendura të kanunit, madje edhe e njëfarë pamundësie për ta shmangur këtë lloji ndeshje dhe shpagimi, që buron më shumë prej vetë genit të banorëve të atyre anëve, natyrisht me rrezatime të thekura universale, e cila ka ndodhur këtu e pesëdhjetë vite më përpara, e tashmë në kushtet e ligjit, e ligjëshmërisë së çdo sistemi, është tepër e vështirë që të zgjidhet me ato mjete dhe forma që burojnë prej kanunit, por gjithashtu është jo pak e vështirë për të marrë një përgjigje të drejtë dhe humane qoftë edhe prej ligjit, sado demokratik.

– Si një element i frikshëm dhe plot llahtar, siç dhe përjetohet gjakmarrje dhe ankthi i kanunit, që tashmë edhe merret për gjykim në një kohë tjetër, madje edhe kur ka rënë sistemi i zgjidhjes së përplasjeve të gjakut me anë të kanunit, të rregullave fikse dhe juridike, porse të tejkaluara në kushtet dhe rrethanat e funksionimit të shtetit dhe të ligjëshmërisë, në një kontekst të ri dhe të tjetërsojshëm, kur funksionojnë ligjet dhe shtetit, ndonëse për kohën shkrimore, si dhe për realitetin letrar që projekton autori është diktatura që sundon mbi gjithçka, por njerëzit, personazhet e veprës e bartin dhe e shpalosin me forcë edhe mentalitetin kanunor, mbase si një vel dhe tis i pashqitshëm kaq lehtësisht nga qenia dhe ndërgjegjja njerëzore. Në këtë përplasje (ndeshtrashë), të pashoqe dhe mjaft të vështirë për t ‘u drejtpeshuar dhe zgjidhur, autori me finesë dhe mjeshtri, me art dhe shprehësi, ka ndërfutur në veprim lojën, lojën e pastër dramatike por edhe me nuanca komizmi të thekur, që shpesh sendrtohet dhe anon nga paradoksi dhe rolit parësor të alogjikes, as gjyq siç e kërkon rregulli ligjor dhe çdo lloji shteti, e as kuvend sipas ligjeve të kanunit të hershëm, një mënyrë kjo e papritur dhe e habitshme, megjithatë e pagjasshme në hapësirat ku edhe sundon ligji dhe shteti, por e pashmangshme në mjedisin ku edhe luhen ngjarjet. Loja, kjo gjetje letrare dhe dramatike autoriale, loja e mrekullishme artistike dhe dramatike, e Camajt, kryen dy fonksione:

– Edhe të realitetit konkret dhe jetësor, përjetues të gjamës, mbase të ndodhive të përsëritshme në ato anë, por edhe në një hapësirë më të madhe se sa kaq, natyrisht e shoqëruar mjeshtërisht edhe me një përthyerje të dyzuar të kanunit, të mendësisë së mbijetesës shpirtërore të ligjit të moçëm të shqiptarëve, të përhapur në të gjithë trojet, në mungesë të shtetit, por përngjiturazi me të edhe të ligjit shtetëror, që e shmang dhe e bën të panevojshëm veprimin e të drejtës zakonore, pra të kanunit, qa shumë të përfolur dhe të keqkuptuar.

– Edhe të sugjerimit të një realiteti letrar simbolik, pra më tepër imagjinar, të projektuar dhe sendërtuar nga autori pikërisht kështu, ku realja dhe irealja, frymorja dhe e prekshmja, konkretja dhe historikja, ndërthuren ndërmjetshëm kaq fuqishëm, sa për të realizuar një tekst letrar surreal dhe tepër terheqës. Prania e shenjave konkrete dhe simbolike, imagjinare dhe ireale, jetësore dhe letrare, madje më shumë në një gërshetim të ndërlikuar, të ndërlidhur ndërmjetshëm, i jep dramës së parë të autorit një gjurmë dhe shenjë të prekshme surrealizmi të mirëfilltë, ku gjallojnë dhe frymojnë figura surreale, jetësore dhe fantastike, që e përjashton krejt natyrshëm njëngjyrësinë konkrete.

DRAMATURGJIA E LOJËS MODERNE

Substanca dramatike e shtrirë në dy pjesë kryesore të veprimit dramatik, të këtij teksti dramatik dhe më gjasë më tepër tragjik, dhe në disa pamje (dukë), ku edhe zbulohen dhe portretizohen personazhet kryesorë dhe dytësorë, po ashtu e hapur me një prolog rifromulues të qëndrimit të autorit, si dhe e mbyllur me një epilog me natyrë ritreguese e nodhive të dramës, sendërton një vepër dramaturgjike klasike, në strukturë dhe kompozicion, më të dukshme në rrafshet sipërfaqësore. Porse, po aty dhe diku thellë veprës, më në brendësi të sekuencave dramtike dhe tragjike, e nganjëherë edhe komike, të veprimeve dhe replikave, të unitetit të tekstit letrar, farfuritet dhe shpalohet edhe modernia, madje në kuptimin e parë të kësaj fjale:

– Në dramatikën e veprimit, që mundëson dhe ndikon në shpërfqajen e ndodhive dhe të protagonistëve, nga njëra dukë (pamje), në tjetrën, të cilat në hapësirat e tekstit dramatik lëvizin dhe spostohen sipas parimit të fragmentaritetit, pra të grimcimit të ndodhisë në disa pjesë përbërëse, të cilat mëgjithatë i ruajnë marrëdhëniet edhe më tërësinë e tekstit të dramës.

– Në dritëhijet që bartin personazhet, pra jo si figurime të ngrira dhe klishe, çka lidhet me portretizimin e tyre si karaktere, me botën e brendshme dhe mendimet e qarta të përfaqësimit, dhe jo si fotografime ideshë. Duke qenë kështu, nën vrundujtë e qëndresës dhe thyerjes, forcës dhe shembjes së papritur, heronjtë e veprës të mbeten në mendje, veçmas për kohenrencën që ravizojnë në të gjithë materien e tekstit, pra ruatjen e tipit si njerëz dhe nivel i përfaqësimit të grupeve të ndryshme sociale.

– Në hapësirën e zgjeruar të tekstit dramatik, si mjeti adekuat i realizimit të dramës, por edhe të skicimit dhe plasimit të karaktereve të pranishëm, të pasur me shprehje frazeologjike, huajtur në poetikën e gojore, në replikat dhe dialogimin karkaterizues dhe individualizues. Teksti dramatik, i kësaj drame, gjithashtu, sendërtohet me disa rrafshe ndërtekstualiteti, duke fromuluar, formatuar dhe artikuluar modernitetin e brendshëm të dramatikës së autorit.

– Në zgjidhjen e butë, si me thënë në vend të përlasjes së ashpër, që buron prej vetë karakterit të kolizionit dramatik dhe krejt të papritur midis kanunit dhe ligjit, fajtorëve dhe hijeve që çapojnë hapat e jetës, si dhe të fjalëve dhe veprimeve që kryejnë persponazhet kryesorë dhe dytësorë të dramës. Ndarja e merituar nga jeta e protagonistit të veprës, për shkak të veprimeve të tij kryerë në atë drekë të mortshme, por edhe më vonë duke heshtur dhe fshehur të vërtetën e atij tmerri, duke u endur kështu në atë formësim artistik të shpallur dhe të hapur, vetvetiu shkaton një turbullim ndjesinash, që anësohet nga mëshira dhe urrejtja e shkalafitur, nga mëshira që buron prej nevojës për t’u liruar prej ankthit dhe tmerrit që përçon ndodhia e largët edhe sot e gjithë ditën. Këto shenja letrare të prekshme në realizmin e pjesëve, të pamjeve të shumta, por edhe të prologut dhe epilogut, padyshim edhe të tjera, dëshmojnë qartësisht për shkrimin dramatik me natyrë të pastër moderne. Modernia e prekshme në kompozim, ku ndarjet funksionale vetëm sa e nxjerin në pah këtë tipar, vizatimi i personazheve përmes fjalës dhe veprimit dramtik, e sidomos loja e thuarur, loja dramatike dhe me nuanca të pastra komike dhe tragjike, i japin dramës Lojë mbasdreke veti të dukshme të një shkrimi modern, çka e ngjit veprën në nivelin e kryeveprave të autorit, por edhe të teksteve dramatike me vlera, të shkruara në letërsinë bashkëkohore.

RREZATIME TË PËRSOSJES LETRARE

Skenat dhe gjendjet dramatike të veprës, edhe në situatën e nëndarjeve në pjesë dhe pamje, pa harruar edhe prologun dhe epilogun, e sidomos sekuencat shkrimore, të tipologjisë së ndërthurjes së teknikvae klasike dhe moderne, një përftesë letërsishkrimore e dramatikës, gati e papranishme në letrat shqipe, e shpërfaqin dramën, skenat, dialogun, personazhet edhe me shenjëzime letrare, të përveçuara dhe impresionuese. Shenjëzimet letrare, me rrezatime përsosje janë të prekshme:

Së pari: Në mënyrën e kapërthimit të kolizionit dramatik, i cili bart edhe shenjat dramatike, edhe tragjikomike, që tregon cakun e ndarjes dhe të përbashkimit të dy botëve, të largëta dhe të afërta, përkatësisht të botës së kanunit dhe të asaj të ligjit, jo pak e pranishme në trojet shqiptare në të gjithë historinë. Pikërisht, përplasja e paimagjinueshme e këtyre dy botëve, dy mentaliteteve, e formaton konfliktin dramatik, edhe më të fuqishëm edhe më real, madje më artistik në kuptimin e konceptimit të veprës dramatike.

Së dyti : Brenda dramës, pra në materine e tekstit kryesor, mjeshtërisht autori ka ndërshtënë edhe dromca ngjyrimesh tragjike dhe komike, të cilat e kanë nxjerrë në një dritë tjetër situatnë dramatike. Tragjikja, e pranishme në ndodhinë e largët, por edhe në humbjen e heroit qëndror, pra të Zekës, lidhet pandarazi me gjamën e tmerrshme që shkakton gjakmarrja, njëra prej shkatërrueseve të jetës në këto anë. Komikja, nga ana tjetër, një gjetje dhe stilemë autoriale, e fytyrëzuar si lojë e lirimit prej makthit të gjakmarrjes, të cilën pamundësisht nuk e ter as koha.

Së treti : Fundi i heroit qëndror, figurës më intertesante dhe më të realizuar të dramës, një mbarim i papritur dhe në logjikën artistike që paraqet ky tekst dramatik. Një fund as tragjik, e as komik, një fund njerëzor ku kandilija e jetës shuhet vetiu, madje duke e merituar këtë fikje. Kjo mënyrë e largimit nga jeta të protagonistit, ndonëse e përfshirë në një lojë tragjikomike, është fati i njeriut, fati i qenies së përkohshme individuale, por edhe i përjetësisë si univers i ekzistencës së qenies njerëzore, e cila në rretheqarkëzimi e kanunit dhe të vështirësive që sjellë ai bëhet edhe më paradoksale.

ZEKA DHE BJESHKA

Një prurje më vete e dramës Lojë mbasdreke, një befasi letrare e shkrimtarit në të gjithë pentagramin letrar, është edhe vizatimi i personazheve, përmes dialogut, replikave dhe veprimeve. Në morinë e këtyre personazheve, si më të realizuarit e kësaj vepre, në kuptimin letrar dhe karakterial, janë dy protagonistët e veprës, Zeka dhe Bjeshka. Zeka, sipas gojëdhënës së përhapur atyre anëve, njeriu që shkaktoi tragjedinë në drekën mortore, njeriu që u ka shpëtuar përmbrekulli pritave dhe gjyqeve, njeriu që e pa vdekjen me sy, që vrau sa deshti për të mbetur vetë i gjallë. Po ashtu, dhe kjo shkakton habi tek çdokush, Zeka është edhe njeriu që diti ta fsheh të vërtetën për pesëdhjetë vjet rresht. Ky Zekë burrnor, dredharak gjer në mosqënie, ky burrë që ka bërë për vete vashën e re dhe e ka lidhur pas vetes gruan e bukur të quajtur Bjeshkë. Figura e gruas së Zekës, është tipikisht dhe letrarisht një karakter i besueshëm i atij mjedisi, i cili pjellë krenari dhe nënshtrim ndaj mjedisit, kanunit dhe të parit të shtëpisë. Dy figurat kryesore, ndonëse në ndërlidhje reciproke, janë konceptuar nga autori edhe si kontrast figural, në të gjitha kuptimet e mundshme, fizike, pamore dhe letrare. Megjithatë, kontrasti më i fuqishëm dhe krejt i prekshëm, lidhet me karakterizimin e veçantë që u ka mveshur shkrimtari dy figurave qëndrore të dramës. Nga njëra anë, Zeka si kryehero i veprës, që mbart mbi supet e veta peshën e asaj ndodhie, por edhe të ngjarjeve të mëvonshme, është konceptuar dhe realizuar si personazh kompleks, ku ndërlikimi i qëllimshëm letrar, vetëm sa ndihmon për ta shpërfaqur më të plotë botën e tij. Në anën tjetër, Bjeshka, bashkëshortja e re dhe tepër e mrekullueshme, simbolizon dhe paraqet adhurimin dhe bindjen ndaj Zekës, duke u shpërfaqur në një linjë të njëtrajtshme. Plazmimi i dy personazheve si përplotësues të njëri-tjetrit, dhe të lidhur përjetësisht, aq më tepër me tipare të shenjave karakteriale, i shpërnërron vetiu në figura të realizuara fuqishëm nga ana artistike.

GJORMI- HIJA E AUTORIT

Një personazh mjaft interesant i dramës, krejt i ndryshëm nga të tjerët dhe tjet funksional në sekant dhe në hapësirat e tekstit, është Gjormi, malësor tashmë im transformuiar në intelektual të një kohe tjetër, që gati i ka shkëputur marrëdhëniet më kanunin, si dhe më rregullat e moçme etike të mbijetesës shqiptare, një figurë ku më së shumti frymon idealiteti autorial, domethënë një allterego e fshru e shkrimtarit. Gjormi, sipas tekstit dramatik dhe situatave që ngreh ai dhe i luan mrekullisht, paraqet një personazh kompleks dhe me kahje të përmbysjes së tipareve mishëruese të përmbysura në këndej kohën, porse ai njëherazi bart edhe një dyzim të prekshëm si figurë dhe karakter:

– Njeriu, të cilit i kanë vrarë gjyshin, pikërisht në atë ndodhi të largët, dhe ai pa vrasje ndërgjejeje është i gatshëm që ta fal gjaksin, madje edhe të bëjë hajgare me të. Ky veprim, i papritur dhe i admirueshëm, natyrisht në pikëpamje të idealitetit, bie ndesh me gjithë mentalitetin e pranishëm në ata zonë, në atë krahinë dhe madje në të gjitha trevat shqiptare, të porsadala nga lufta botërore, por kjo është më e theksuar në pikën e lartë ku edhe luhen ngjarjet e veprës.

– Gjormi, i rritur dhe ndryshuar, burrëruar dhe me ndërgjegje të përmbysur, tashmë avokat, pra i shkolluar në drejtësi, që sapo ka kryer studimet, që nëprmjet kësaj ngjarjeje tmerrësisht të hidhur dhe fatale, kërkon vetëm të zbulojë të vërtetën, të vërtetën lakuriqe, ashtu siç ngjau asaj mbasdrekje, sa për të mbrojtur temën e diplomimit, pra të shkollimit të vetë, sa për të prekur realisht rrjedhën dhe përfundimet e saj ndodhie të frikshme edhe mbas kaq e kaq motesh.

– Gjormi si intelektual dhe njeri me shkollë, një personazh më tepër ide, që për shumëçka hiç nuk i përket atij mjedisi ku edhe ngjet tmerri, por edhe ku luhet pasngjarja. Kuptohet që sipërmarrja për ta falur gjaksin, siç nuk ndodh me këdo të asaj ane, e sidomos sajimi kaq i hollë i lojës, i lojës tragjikomike, i lojës së mendjes për të rrëmuar në të kaluarën, e rrëshqet më tepër në tipin e njeriut ideal, që në emër të humanizmit dhe të ideve të kohës del mbi veten, ai kështu siç shpalohet është mbase një alterego e shkrimtarit. Qenësia e tij si e tillë, me këto tre atribute të mirëfillta, edhe me prejardhje nga këto anë, pra si rrënjës është pak e vështirë për ta falur gjakun, por edhe i ndryshuar dhe transformuar, pra i mbingarkuar me veti karakteriale dhe me jo pak ndryshime, bëhet e prekshme si pentagram i përmbysur edhe nga fakti, që loja më së tepërmi përfaqëson një metaforë të gjetur arti, mbase një simbol të kërkuar dhe artikuluar, me një fjalë një figurim letrar për ta sendërtuar artistikisht kolizionin dramatik, madje nëpërmjet përngjyrimeve që bart kjo figurë, duke e spërkatur edhe me ngjyrime tragjike dhe komike, ta pasurojë dhe plasojë plotësisht si personazh. Loja metaforë e teksti si dialog dhe monolog, si ndarje dhe tërësi, e përfshirë në tekstin dramatik, në zbulimin e heronjëve, në shpërndërrimet që ndodhin në ndarjet e shumta që ka ky tekst dramatik, në mënyrë që nga e vjetra, nga e hershmja morale, nga shkatërrimi kanunor, të dilet duke qeshur. Simbolika e lojës, e lojës për shaka, e lojës për të qëmtuar nëpër vatrat ekzistenciale të qenies njerëzore, ideuar dhe realizuar nga Gjormi, e pranuar edhe nga personazhet e tjerë, madje e kryer dhe e perfunduar me kaq sukses me mbështejtjen e tyre, buron nga dëshira për t ‘u dëlirur prej botës së vjetër, që vijon që ta brejë shoqërinë shqiptare, edhe kësaj ndërkohje. Prania e sfondit metaforik dhe simbolik, mbase të dyfishuar si tonalitet, si një shrkirje organike dhe funksionale ndërmejt tyre, ka figuruar dhe pasuruar dramën, ndodhitë dhe veprimet, si dhe replikat që shkëmbejne personazhet në një befasi letrare. Kjo befasi, nga më të spikaturat në krijimtarinë e Camajt, duke marrë në shqyrtimi poezinë, prozën, studimet letrare dhe gjuhësore, vjen prej papranisë së pranishme të autorit, e konturuar dhe mishruar në figurën e Gjormit, një malësor i ndryshuar gjer në përmbysje të plotë.

DIALOGU DHE SHPREHJET FRAZEOLOGJIKE

Veçanësitë e shkrimit të dramës Lojë mbasdreke, njëri prej teksteve më të fuqishëm letrar të endur prej autorit, janë të prekshme edhe në dy elementë thelbësor të sendërtimit të veprës:

A – Në dialogun e rrufeshëm, karakterizues dhe identifikues, shenjues dhe shëmbëllyes, i cili në shumicën e dukjeve të të dy pjesëve, e po ashtu edhe në prolog dhe epilog, shpërfaqet si replikë e fortë, e shpejtë, kinse e atypëratyshme, që ndikon drejtpërdrejt në ecjen e veprimit dramatik, aq të tendosur prej karakterit të konfliktit dramatik. Merita e autorit, në këtë aspekt jetik për shkrimin dramatik, ndonëse e ngjyrosur edhe me tone komike dhe tragjike, është karaketrizimi i personazheve, papërjashtim e të gjithë figurave që parakalojnë në faqet e dramës, sidomos me anë të fjalëve që shkëmbejnë ndërmjetshëm, ku bie në sy skalitja që i bën secilit prej këtyre figurave të kësaj vepre.

B – Prania e frazeologjive, një tipi ligjërimi të ngurosur dhe të huamarrë në poetikën gojore, në replikat që shkëmbejnë mes tyre personazhet, është njëra prej shenjave përveçuese të shkrimit dramatik në këtë tekst. Madje, në një kuptim më të ngushtë dhe letrar, shprehjet frazeologjike, të përpunuara ose të pandryshuara, bartin thelbin e përbashkimit të personazheve që hyjnë e dalin në skenë. Frazeologjitë e tipit: Fjala në nemë, thanë edhe si për lojë, kumbon fort randë, disa punë të vjetra s ‘duhet me i përpushë, Punët e vjetra pjellin bolla, Të çova për dru e prune një barrë krande të njoma, Ruaj gjuhë kryet, t ‘qes burrat e vendit e të kuvendit në gjuhë, me ma lanë mue kopilin te dera, me mbathë pelën me krande etj. , e përmbysin dhe riformulojnë dialogun e personazheve me një tharm poetik dhe dramatik të habitshëm. Shprehjet frazeologjike, të pranishme në tekst, të përdorura me masë dhe mjeshtri, kryejnë disa funksione artistike:

– Në identifikimin e plotë të mejdisit social dhe dokësor, kohor dhe hapësinor, klasik dhe bashkëkohor, ku edhe luhen ngjarjet e veprës, të cilët ndikojnë në shpalimin e ndodhive, si dhe në përngjyrosjen e tyre me secilin prej këtyre tonave.

– Karakterizimin dhe skicimin e personazheve, të gjithë figurave të dramës, pa bërë dallimin se janë kryesor dhe dytësor, të ultë apo të lartë në kuptimin e shtresëzimit shoqëror, që kanë peshë dhe funksion në skenat e dramës.

– Pasurimin e shprehësisë letrare, veçan në këtë aspekt e pasurojnë dhe ngjyrosin frazën e dramës, të skenave dhe pamjeve

të shumta, të dialogut dhe replikave, duke i spërkatur fjalitë dhe gjithë situatën gjuhësore me një tis etik dhe filozofik të ngulitun.

Donika Dabishevci është poete e vargjeve të dashurisë, të ndjenjave, të ndjesive, të përjetimeve, të dëshirimeve, por në thellësi të poezive të saj pulson edhe një energji që i avitet vdekjes, dhembjes, vuajtjes, fundit, nganjëherë edhe tmerrit. Derisa në librin “Kam me ardhë si deka”, temë qendrore është dashuria dhe fazat e zhvillimit të saj, në librin “E gjithkohshmja Andërr” është lufta, më saktë, njeriu në luftë, njeriu i thjeshtë në luftë. Lufta në këtë libër është përbindësh që shkatërron, thërrmon, përgjak, çrregullon, ndryshon gjithçka për njerëzit që thjesht duan ta jetojnë jetën e tyre, në vendin e tyre, në tokën e tyre, në shtëpitë e tyre.

Nga Gëzim Aliu

Në librin “Kam me ardhë si deka”, vërehet prirja e autores për përdorimin e të rrëfyerit lirik për dashurinë, ndarjen, humbjen, dhembjen. Kjo prirje rrëfimtare, me shtresim të fortë elegjiak, shprehet edhe në “E gjithkohshmja Andërr”. Të rrëfyerit e ngjarjeve dhe storieve të luftës përmes vargjeve është elementi qendror dhe shques i librit “E gjithkohshmja Andërr”.

Qysh në poezinë e parë “Granatimi”, të ciklit të parë “Zanun n’lak” hasim në një skenë që paralajmëron fillimin e luftës: Idili i përshkruar me nota të larta lirike e madje bukolike, shqyhet nga granatat. Kontrasti i krijuar në poezinë e fillimit na fut në luftë, shohim njerëz të ikur që fshihen shtëpive, që tashmë nuk e kanë kuptimin e parë, të vatrës, të familjes, të dashurisë, të strehës së ngrohtë. Lufta e zhbën konceptin e shtëpisë, nuk mund të ketë filozofime për të, si strehë e njeriut dhe e jetës së përditshme. Muret, kulmi, bodrumi shndërrohen vetëm në mjet të brishtë, në mundësi të vogël shpëtimi (poezia “Shpija”). Zhbërja e konceptit të shtëpisë, të vatrës, të hapësirës ku njeriu ndihet më së miri, i rrëshqet drejt urisë personazhet ikanakë, refugjatët. Uria ngadalë fillon ta zhbëjë edhe konceptin e trupit, harrohet shpirti, mendja, ëndrrat, jeta e rëndomtë: mungon buka, zbehet dinjiteti, e zonja e shtëpisë, nanëhall-ja, nuk mund të ndajë bukë (poezia “Simfoni zorrësh”). Mungesën e bukës e shfrytëzojnë profiterët, storia e luftës vazhdon, estetizohet brutaliteti, për shembull në poezinë “Ulurinë deka”, ku vargjet rrjedhin gjak. Por, gjithmonë ekziston ëndrra për të shpëtuar nga lufta dhe vargjet e poezisë “E gjithkohshmja Andërr” e japin këtë shpresë me fuqi të plotë njerëzore dhe artistike, që zgjatohet edhe në poezinë “Ngryk’”. Edhe pse “Tuj i ik dekës”, “Tuj ec n’mina”, “Rrethuem katëran’sh”, para “T’shtanave batare” e duke përjetuar të gjitha tmerret e lemeritë, vrasjet, masakrat, personazhi kryesor i kësaj poeme, Njeriu, i dëmtuar rëndë, duke u zvarritur, i vrarë keq, i plagosur në krejt trupin, e do jetën, vazhdimisht përpiqet t’u ikë vdekjes, luftës, vrasësve, masakrave.

Rrëfimi poetik për njeriun, për njerëzit e paqes që nuk e duan luftën, por që sulmohen nga ajo në çdo qelizë të jetës, vazhdon edhe në ciklet e tjera të librit.

Cikli i dytë “Lakmia me u çmend” u kushtohet gruas, nënës, vajzës, motrës, fëmijës, birit, bijës, të vrarë e të prerë nga lufta. Poezitë e këtij cikli janë edhe më prekëse se të ciklit paraprak. Ndeshim vargje dhembshurie për nënën që gjendet në kufi të çmendjes, por prapë përpiqet që të birin ta qetësojë me ninulla, ndiejmë ankth për vajin e foshnjave të pafajshme që mund të zbulojë vendqëndrimet e ikanakëve, rrëqethemi nga dëshira e tmerrshme, ekstreme, e shprehur nga nëna që i biri të vdesë për të mos vuajtur nga dhembjet e mëdha të plagosjes së rëndë, pafuqia të përfshin për nënën që nuk mund ta shpëtojë fëmijën nga duart e kriminelit dhe vritet edhe ajo, pikëllimi të pushton për nënën e vdekur e fëmijën që nuk di çfarë të bëjë, lotët shpërthejnë për të voglën gjashtëmuajshe që vritet dhe nuk merr vesh gjë nga kjo botë, për nënën që çmendet pasi ia vrasin vogëlushin, nënën që hidhet në greminë pasi merr vesh që ia kanë vrarë fëmijët, fëmijën e plagosur që mbetet fillikat vetëm, në agoninë e vdekjes, në terrin e zi të natës; lufta ironizon me vajzën që përpiqet ta thërrasë ndihmën e shpejtë të vrasësve të familjes dhe asaj vetë, e rëndon mjeken me dilemën: t’i ndihmojë pacientit apo të ikë ta shpëtojë djalin mes rrënojave të ndërtesës së bombarduar.

Cikli i tretë “N’luftë me korba” hapet me poezinë “Ngjitun si thue n’mish”, që është rrëfim në vargje për historinë e jetës dhe të dashurisë së një çifti, të cilët i zë lufta tashmë të plakur; analepsa e jep përmbledhtas jetën e tyre të gjatë, mund të thuash të lumtur, por që në pleqëri të thellë përfundon tragjikisht: i djeg lufta, shtëpitë e tyre, trupat e tyre, kujtimet e tyre. Lufta, kjo qenie e tmerrshme, i detyron burrat që t’i hapin vetë varret, të cilët ngadalë, sikur të bënin ndonjë vepër delikate arti, e zgjasin gërmimin duke shpresuar të shpëtojnë, tri vajza të reja i përdhunon dhe i hedh në bunar, e bën burrin t’i buzëqeshë plumbit, që e ‘kursen’ nga vdekja e ngadalshme, torturuese, gjymtuese, përdhosëse; lufta ua vret trupat dy të dashuruarve, por kurrë nuk mund t’ua vrasë dashurinë, sepse ajo përjetësohet në vargje e vepra artistike; lufta ua mëson të zhvendosurve anatominë, të cilët i mbledhin copat e trupave të të dashurve të vet për t’i varrosur.

Lufta vazhdon edhe në ciklin e fundit, të katërtin “Dhimta t’ngufatuna n’ofshama t’pazashme”, duke nxjerrë nga dheu çiftin-skelet, që janë vrarë duke u puthur, ajo shpërndan ‘aromën’ e vdekjes të trupit të vdekur të njeriut, lufta bëhet ‘piktore’, e ngjyros peizazhin e vet, e bën si “çarçaf të purpurt flakë”, shfaq pamundësinë e ahut shekullor, të regjur luftash, që ta mbulojë me hije e fllad Omerin e ri të varrosur në rrënjë të tij, i fut njerëzit në karusel të vdekjes, pastaj vargjet shtrojnë pyetjen se a mund të mësohet njeriu duke lundruar në gjak, duke shpresuar, si në atë grafitin e famshëm se Lufta ka me përfundue nji ditë/e unë kam me iu kthye poezisë.

Janë tri poezi kah fundi i këtij cikli që fillojnë ta nxjerrin lexuesin nga rrëfimi, nga ngjarjet e storiet e luftës, gjendemi tashmë jashtë saj. Jeta e mund luftën, e mund vdekjen, me çmim shumë të madh.

“Çelësi” është poezi për një trohë paqe të çelësit që gjendet mes të çarës së një saksie betoni lulesh, para një shtëpie të rrafshuar. Kthimi te shtëpia, te koncepti i shtëpisë përmes vargjeve të kësaj poezie është shprehje mendimesh për luftën e pasojat e saj, është meditim për heshtjen që pason, për kureshtjen e ndonjë kamere turistësh, për harrimin e njerëzve që dikur i kanë dhënë shpirt asaj shtëpie. Poezia prekëse “Nanat e dëshmorve” skalit figurat e nënave që nuk qesin lot te varret e bijve dëshmorë. Krenari e dhembje pa lot, kjo skulpturë e gjallë e tmerrit të luftës! Mungesa e lotëve është kulmi i tmerrit. Nënat e dëshmorëve, martirëve, viktimave, nënat e njerëzve të rëndomtë që sulmohen nga bërësit e luftërave kudo në botë vetëm për shkak se e duan jetën në vendin e vet, gjenden prapë në botën ku “Gja s’ka ndryshue”, që është poezia e fundit e librit. Të filozofuarit e të menduarit për jetën e vdekjen është i pranishëm në këtë poemë për njeriun në luftë, është i shkrirë mes vargjeve, i dukshëm ose i nënkuptuar, por përqendrohet në këto tri poezi, edhe si qëndrim autorial karshi luftës e luftërave.

Edhe pse libri përfundon disi pesimist për gjendjen njerëzore që e krijon luftën, dashuria për jetën ndihet, dëshira për të jetuar ndihet, shpresa, besojmë, nuk shuhet. Andrra për jetën pa luftë është e gjithmonshme, e gjithëkohshme.

“E gjithkohshmja Andërr” ec me një ritëm të rëndë, gjatë leximit duket sikur i sheh rrotat, rrotëzat, zinxhirët, hekurat, flakën, tymin dhe e dëgjon zhaurimën dërrmuese të mekanizmit të madh të luftës që shkel e shkatërron. Ritmi i rëndë i veprës nuk del vetëm nga trajtimi i temës së luftës, por edhe nga elementet formale. Llojet e strofave të përdorura, sado që përdoren lirshëm, jo sipas skemave, janë në funksion të paraqitjes së gjendjeve, ngjarjeve, storieve të luftës. Distiku e tercina në poezitë e shkurtra shprehin me pak fjalë kulmimin e një storieje, ndërkaq strofat më të gjata, herë-herë edhe monokolona, përdoren për të hyrë më në hollësi, për t’i zgjeruar skenat, për t’u fokusuar, duke krijuar imazhe të vazhdueshme rrëqethëse. Edhe përdorimi i shenjave të pikësimit brenda një vargu, duke bërë fjali të shkurtra, sikur goditje buçitëse, pastaj thyerja e vargjeve, edhe fjalët kumbuese, figurat tingullore, që sjellin në mendjen e lexuesit krisma, britma, klithje, zhurmë, heshtje plot ankth, përdoren në funksion të krijimit të ritmit të rëndë të veprës. Madje edhe përdorimi i gjuhës është në funksion të ritmit të rëndë të veprës. Donika e përdor gegnishten e kultivuar, të pasur, shprehëse, të kuptueshme, por edhe gjuhën letrare. Është kombinim i shkallës minimale, bërë vetëdijshëm. Përdorimi i dialektit nuk është qëllim në vete për poeten, e cila e përdor po kaq suksesshëm edhe standardin, brenda të njëjtit libër.

Poetja e ka aftësinë që skenat, ngjarjet, storiet e rënda, të tmerrshme, të lemerishme, t’i krijojë estetikisht bukur, çfarë është shumë e vështirë, pothuajse e pamundshme. Trajtimi poetik i luftës, kur e njeh luftën, kur e ke përjetuar luftën, kur ende nuk e dimë a e kemi tejkaluar traumën e saj, është ripërjetim, edhe për poeten, edhe për lexuesit.

Të futesh në pellgun e gjakut me mjete poetike, letrare, estetike, të dalësh, të rrëfesh, të shpëtosh, të bësh art, është madhështi shpirti. Donika e dëshmon madhështinë shpirtërore e mjeshtërinë letrare me “E gjithkohshmja Andërr”.