Dielli | The Sun

Albanian American Newspaper Devoted to the Intellectual and Cultural Advancement of the Albanians in America | Since 1909

TRI VEPRA STUDIMORE NGA SHKUPI DO TË PROMOVOHEN SONTE TE VATRA

by

Sonte më 22 Shtator 2022, në orën 7 PM në Federatën Panshqiptare të Amerikës “VATRA” në New York, Instituti i Trashëgimisë Shpirtërore e Kulturore të Shqiptarëve – Shkup, do të bëjë promovimin e disa titujve studimotë shumë të rëndësishëm për historinë tonë kombëtare.

Me këtë rast, për herë të parë do të promovohet vepra “Shkupi, vetë historia e Kosovës”, një ngjarje ekskluzive për shqiptarët e Amerikës. Vepra e autorëve Skender Asani, Mehmet Prishtina dhe Albert Rama, vjen si raport i diplomatëve italianë të kohës dhe është dëshmia më e fuqishme dhe më e freskët e pranisë dhe e autoktonisë shqiptare në Shkup.

Libri “Bisedime mbi -Historin bujqësore të Shqipnis-“ që do ta promovojmë, i autorit Eqrem Bej Vlora, përgatitur për botim nga Albert Ramaj e Skender Asani, paraqet vlerat e mendimit intelektual shqiptar mbi problematika që ishin më pak të trajtuara në gjysmën e parë të shekullit të kaluar, siç ishte, bie fjala, çështja e tokës dhe sidomos menaxhimi i saj në pikëpamje agroteknike.

Vepra tjetër voluminoze dyvëllimëshe është “Propozime për drejtshkrimin”, e cila promovohet me rastin e shënimit të 50-vjetorit të Kongresit të Drejtshkrimit të Gjuhës Shqipe, që paraqet një jubile të madh të gjuhës sonë standarde. Vepra që vjen përmes një bashkëpunimi me Shoqatën e Gjuhësisë Shqiptare, përmbledh gati të gjitha këshillat, sugjerimet, vërejtjet dhe kritikat për gjuhën standarde, gjithë kjo e thënë me gjuhë të argumentuar shkencore dhe me dashamirësi për ta përkryer standardin gjuhësor.

Ky aktivitet i Institutit të Trashëgimisë Shpirtërore e Kulturore të Shqiptarëve në Shkup, zhvillohet në kuadër të “Javës Kulturore në SHBA” në datat 20-25 shtator 2022.

A bountiful fair by Fan Noli Library at Boston Saint George’ s celebrates Albanian entrepreneurship with rich historical tones 

by

Rafaela Prifti /

At the Mediation Garden, back of the Chancery building, west of the Saint George’s Cathedral, a set of eight tables served as stands for the participants of  the First Fall Fair this Sunday. About a month ago, the iniciator and hostess Neka Doko, sent out an invite calling for presentations of “the best of recent family products or old artifacts and historic memorabilia inherited from your family.” Vatra, Fan Noli Library, Albanian Chancery, South Boston, Life School of New York, MaasBesa, Gocat e Bostonit, Worcester Music and Dance Festival were on board as supporters. Businesses and representatives included Arbonne International, Life School, Apiculture Family Business, Elbasan Traditional Pastries, Vinny Santal Boston, Massachusetts, Fan Noli Library contributors and friends, L&T Abruzzi Wine, Importer and Distributor. The result was a veritable feast of culinary and food products from honey to olive oil, organic gastronomic and beauty products, as well as rare historical items.   

“The theme,” says Neka Doko, Head of the Fan Noli Library, “is the 100th anniversary of the diplomatic relations between Albania and the US. Yet the approach is rather innovative.” She places emphasis on promoting traditions and  entrepreneurs that embrace Echo standards in their presentations.  Armed with the “know-how” by the Life School’s Mission Driven Entrepreneurship, Neka set out to bring this presentation to the community. 

Archimandrite Theophan, after completing Sunday mass, stepped out on the grass area of the garden, to greet the participants and then say a prayer for the event. He and Neka went to each stand to introduce the respective vendor, who spoke briefly about their product and professional careers. 

“I didn’t know that there are Vlora Sardines and Albanian dairy products here in Boston,” says Silva Hani, who is a financial advisor. At the fair, she presented homegrown honey, a hobby she inherited from her father who is currently in Albania.

Andrea Pani, third generation of a distinguished Vatra family, is at the Dielli and Vatra table, where one finds rare publications such as the Vatra Calendar of 1918. Among them, the first Vreshta (the Vineyard) issues in 1970s, which Neka says laid the foundation of the Noli library. Andrea showcases a framed  black and white photo of a man’s vest. At the upper right corner of the picture, handwritten in printed letters is the name: Faik Konica. He explains that his grandfather Vasil Pani had taken care of some of Faik Konica’s possessions. Years after his father passed, Andrea discovered that he had some items of historical significance such as the photo of the vest and indeed the vest itself. 

From the next table that displays  a banner that reads Arbonne International, a line of organic food and beauty products, Anila Hasko Kurti walks just a few steps and reaches for an item on the Vatra stand. It is a binded copy with a laminated cover of Vatra Calendar 1918. She quietly turns the pages in search of something she knows she will find there. Then stops at a page showing a group photo with the caption: Vatra Manchester #4, New Hampshire, and points at a young man in the third raw and another one in the middle of the top raw. “This one is Islam Kurti, my grandfather and that one is Emin Kurti, his brother,” she says. It is hard to say what the expectations were of the people coming to the fair, but it seemed that this buffet offered samples, surprises and exchanges potentially fruitful and meaningful. 

John Pappas of the Pappas family, one of the founders of Saint George’s Church, sits behind a white clothed table with an impressive display of  publications starting with the original copy of Faik Konica’s Albania: The Rock Garden of Southeastern Europe  and photocopies of issues of Dielli marking its  50th anniversary, and so on.  Vatra President Elmi Berisha could not attend the event in person but has been supportive of it since its initial stages.  In my remarks, I noted the ongoing collaboration as a source of our strength. “To mark the 100th year of the Albanian American diplomatic relations,  the community celebrated the opening of the photo exhibit at  the Worcester Historic Museum at the end of June, Vatra hosted a conference on July 23rd, and now we are gathered at the Fall Fair hosted by the Fan Noli library ”  The proceeds will go to offset the cost of an English language publication supported by friends of Fan Noli library titled “Albanians of Americas”, a long-term project of the Library’s Cultural Fund.  

“There are no limits to what humans can reach,” emphasizes founder of Life School New York, Elona Lopari. Perhaps the same can be said about Sundays Fair. In view of the areas of interests and industries presented, it could generate new ideas and partnerships that could go into so many directions. 

RIBOTOHEN PËR HERË TË PARË KOMPLET INICIALET E VEPËRS ANTIKUAR TË MARIN BARLETIT HISTORIA DE VITA ET GESTIS SCANDERBEGI EPIROTARUM PRINCIPIS

by

Për herë të parë për studiuesit, historianët dhe lexueist shqiptarë, sjellim në një vend të gjitha inicilat (nistoret) nga libri antikuar i Marin Barletit, Historia de vita et gestis Scanderbegi epirotarum principis. Vlerat e këtyre nistoreve, roli dhe përbajtja e tyre në vepër. Kur u botua vepra e Marin Barletit dhe kush është botuesi i saj me origjinë shqiptare, Bernardinus de Vitalibus?

Prof. Dr. Musa Ahmeti

Center for Albanian Studies – Budapest

Hapja e debateve të reja shkencore, ose rizgjimi i atyre që konsiderohen si të mbyllura përgjithmonë ka qenë dhe mbetet një ndër misionet më të vjetra të shkencëtarit me qëllimin që këto debate të nxisin kontribute të reja në shkencë dhe të hapin dyer të reja për hulumtime. Shkencëtari për nga natyra është ai që shikon rrugë e mënyra të reja të trajtimit të një çështje dhe të hapjes së një problemi aty ku syri i një njeriu normal shikon një të vërtetë absolute që nuk ka nevojë dhe mundësi të vihet në pikëpyetje nga asnjë këndvështrim. 

I kësaj natyre është edhe datimi i veprës më të njohur deri më sot për Skënderbeun, dhe pikërisht i asaj të Marin Barletit, Historia de vita et gestis Scanderbegi epirotarum principis. Pavarësisht se asnjë nga ksomblat më të hershme të këtij botimi nuk kanë pasur asnjëherë deri më sot vit botimi, (nëse me këtë rast përjashtojmë ksomblën – inkunabulë nga Bilbioteka ELTE e Budapestit e cila në kolofon dhe në portretin e Gj. K. Skënderbeut ka të shënuar vitin 1493, me gjasmë duhet të jetë vepër falsifikat) është rënë dakord shumica e studiuesve dhe historianëve se botimi më i hershëm i kësaj vepre duhet të jetë bërë diku midis viteve 1508-1510. Debati për këtë datim është konsideruar i mbyllur me këtë aksiomë të pranuar pothuajse nga të gjithë, dhe çdo përpjekje për rihapjen e këtij debati ka dështuar deri më sot për mungesë “provash!”

Duke qenë se viti i botimit të njërit prej librave më të rëndësishëm të Marin Barletit, Historia de vita et gestis Scanderbegi epirotarum principis, ka qenë një prej elementeve munguese në të gjitha ksomblat e njohura deri më sot të këtij libri, kjo gjë i ka çuar të gjithë studiuesit dhe historianët ta marrin me hamendësim këtë të dhënë duke e nxjerrë atë në mënyrë të tërthortë nga përmbajtja apo nga elemente të tjera të botimit të tij. Sigurisht që hamendësimet e ndryshme kanë çuar në rezultate të ndryshme disa më kryesoret e të cilave do t’i përmendim në vijim. 

Hamendësimet dhe mendimet kryesore që kanë mbizotëruar për vitin e botimit të veprës së Barletit, Historia de vita et gestis Scanderbegi epirotarum principis pluskojnë në periudhën kohore prej vitit 1502 [E. Çabej, Kastritotët. Në: Studime gjuhësore. (Botimi i dytë). Prishtinë, 1988, vëll. V, f. 328] deri në vitin 1521-1522 [Aurel Plasari, Arbëria e Skënderbeut dhe Burgundi i Filipit të Mirë. Në: Skënderbeu dhe Europa. Tiranë, 2006, f. 128, ref. 8]. Megjithatë, si vite më të përafërta, për të mos thënë të sakta, kudo janë konsideruar vitet 1508-1510. Kështu shkruhet viti i botimit i kësaj vepre edhe në pothuajse të gjitha katalogjet e bibliotekave evropiane që e kanë këtë vepër në fondet e tyre, megjithëse ka edhe nga ato biblioteka që shënojnë si vit të mundshëm botimi vitet 1506, 1508, 1510, 1520… etj.

Pavarësisht nga sa u tha më sipër, duhet të pohojmë edhe faktin që ka pasur edhe studiues të cilët vitin e botimit të këtij libri e japin jashtë kornizës së sipërpërmendur duke thënë se ky libër mund të jetë botuar edhe në vitin 1493. Këtë informacion, e aktualizon historiani rumun, Francisc Pall, në studimin e tij: Marino Barlezio: uno storico umanista. Në: Melanges d’Histoire Generale. Cluj, 1938, v. II, f. 135-315. 

F. Pall, shkruan se Jovan Popović (Život i viteža kneza Epirskoga Đorđa Kastriota Skenderbega. Opisana Ioannome S. Popovićeme.  Budim, 1828, f. V), dhe Vilmos Fraknói, (A Hunyadiak es a Jagellok kora (1440-1526). Budapest, 1896, f. 667) shënojnë si vit botimi të këtij libri vitin 1493, por duke qenë se ata nuk sjellin ndonjë burim të caktuar për të mbështetur këtë datë, F. Pall e konsideron si gabim vitin 1493. Ky veprim i F. Pallit, deri diku mund të duket i arsyeshëm, sepse përveç këtyre dy autorëve të lartëcekur, të cilët veprat e tyre i kishin botuar në Hungari, të gjithë të tjerët kanë konsideruar si të më të përarfërta vitet 1506-1510. Natyrisht, ka edhe disa hamendësime të ndonjë autori, veçanërisht bibliografi, të pa mbështetura në ndonjë burim të saktë, se viti i botimit mund të lëvizë në mes viteve 1508-1522.

Në historiografinë shqiptare, studiuesi Aurel Plasari është i pari që është marrë seriozisht me analizimin e hamendësimeve për vitin e botimit të veprës të Marin Barletit, Historia de vita et gestis Scanderbegi epirotarum principis, duke e vendosur datën e botimit rreth viteve 1515-1522. Pra, A. Plasari kishte shumë të drejtë për një ndërlikim të kufijve kohorë të botimit të librit të M. Barletit. Në fakt, nuk ishte i pari Norton (F. J., Norton, Italian printers, 1501-1520. An Annotated list, With an introduction by F. J. Norton, under-Librarian, University Library Cambridge. London: Bowes and Bowes, 1958) ai që shënoi në f. 104, të studimit të tij, vitin 1522, sepse një gjë tillë e kishte bërë shumë më herët, përkatësisht në vitin 1909, Prince d’Essling (Les Livres a figures Vénitiens de la fin du XVe Siècleet du Commencement du XVIe. (Études su l’Art de la Gravure sur bois a Venise). Seconde Partie. Ouvrages impromés de 1501 à 1525. FLORENCE: Libraire Leo S. Olschki 4, Lungarno Acciaioli; PARIS: Libraire Henri Leclerc 219, Rue Saint-Honoré, 1909), i cili në blenin e dytë të vëllimit të dytë të veprës së tij (vëll. II/2) f. 527, shënon si vite të mundshme botime periudhën kohore 1508-1522.

Inicilat (nistoret) në veprën antikuar të Marin Barletit: Historia de vita et gestis Scanderbegi epirotarum principis

Iniciali (nga latinishtja initialis – nistore) paraqet grafemën e parë në fjalë. Në artin grafik, iniciali është grafemë që dallohet për nga madhësia, forma, stili, dekorimi dhe përmbajtja e cila zakonisht vendoset në fillim të kapitullit, të një kryerrreshti apo pjese kryesore të tekstit ose dorëshkrimit. Në tekst, është shenjë dalluese për nga madhësia sepse të paktën shtrihet në dy e më shumë rreshta, ndërsa për nga forma është krejtësisht tjetër nga grafemat e tekstit normal, sepse ka stil të veçantë dhe dekorime të ndryshme qofshin ato floreale, simboleve të caktuara, të njerzve, kafshëve, shpezëve etj të cilat domosdoshmërisht janë të lidhura me fjalën, fjalinë apo përmbajtjen e tekstit qoftë faqes apo kapitullit përkatës ku vendoset iniciali. Si dekorim stilistik dhe përmbajtësor është pjesë e pandashme e tekstit, ku së bashku me miniaturën, marginat dhe interpunktimin përbëjnë librat e iluminuar.

Deri me sot, iniciali (nistorja), më i lashtë i njohur (me elementet dhe përmbajten e tij sipas rregullave të njohura ndërkombëtarisht) është ai nga gjysma e parë e shekullit VIII nga një dorëshkrim që ruhet në Bibliotekën Kombëtare në Rusi. Zhvillimi i inicialit është i ndryshëm varësisht nga kushtet dhe rrethanat përkatëse ku është krijuar qoftë dorëshkrimi apo libri i shtypur, i ndikuar edhe nga shkollat të cilat e kanë praktikuar atë në punën krijuese të veprimtarisë së tyre.

Inicilai është i njohur edhe në dorëshkrimet që u krijuan në territorin arbëror-shqiptar i cili ruan karakteristika të veçanta të kohës dhe shkollës e cila e krijo dhe praktoi atë. Poashtu, edhe te dorëshkrimet që u shkruan nga scribes të ndryshëm shqiptarë e jo shqiptarë jashtë Shqipërisë, në mesjetë,  iniciali është praktikuar dhe është pjesë e pandarë e tyre. Shembulli ilustrues më i bukur me këtë rast është dorëshkrimi i “Statuteve të  Drishtit” nga viti 1468, ku në fillim të dorëshkrimit në inicilain (nistoren) “P” është vënë portreti më i vjetër i njohur deri me sot i një figure të shquar shqiptare, ai i Pal Engjëllit.

Natyrisht edhe te librat më të hershëm të botuar, inkunabulat, që kanë për autorë shqiptarët Marin Bechicemi-n dhe Michael Marullus Tarchaniot-in etj, e deri te libri i Marin Barletit, Historia de vita et gestis Scanderbegi epirotarum principis, inicialt (nistoret) janë përdorur nga botuesit e tyre në funksion qoftë dekorativ, qoftë përmbajtësor apo stilistik ngjashëm me të gjitha veprat e kohës. 

Në vepërn e Marin Barletit, Historia de vita et gestis Scanderbegi epirotarum principis, botuesi-shtypëshkruesi ka përdorur gjithsej 15 iniciale dekorative. Nga këto 15 inicilae 3 na përsëriten në grafemat: “Q, P dhe D,” nga dy herë dhe janë krejtësisht identike, ndërsa inicilaet në grafemat “Q” dhe “P” gjenden edhe në një rast tjetër, por të ndryshme nga dy herët e para. 

Ndryshimi në dimensionet e inicialeve në ksomblat e librit antikaur të Marin Barletit, Histori e Skenderbeut, që kemi konsultuar deri me sot (gjithsej 34 të tilla) varion prej 0.5 cm deri në 1cm, gjë që  sipas mendimit të botuesve të sotëm, le të kuptohet, se kemi të bëjmë të paktën me tre botime të ndryshme të kësaj vepre. 

Nga 15 inicalet te vepra e M. Barletit, vetë iniciali i parë është origjinal, përkatësisht i botuar për herë të parë, kurse 14 inicialet e tjera janë të botuara në veprat e mëhershme të botuara nga shtypëshkruesi Vitalibus.

Dimensionet e inicialeve (nistoreve) të cilat i gjemë më së shpeshti te libri antikuar i M. Barletit, në 23 raste, janë:

  1. f. 1r: 5.3 x 5.4 cm
  2. f. 2r: 4.1 x 4.6 cm 
  3. f. 14r: 2.8 x 2.8 cm
  4. f. 28v: 3.2 x 3.2 cm
  5. f. 41r: 3.2 x 3.2 cm
  6. f. 52v: 3.4 x 3.4 cm
  7. f. 65v: 3.2 x 3.3 cm
  8. f. 74v: 2.7 x 2.8 cm
  9. f. 75r: 3.8 x 3.2 cm
  10. f. 98r: 3.2 x 3.3 cm
  11. f. 109r: 3.3 x 3.3 cm
  12. f. 122r: 3.3 x 3.2 cm
  13. f. 132r: 3.3 x 3.2 cm
  14. f. 151r: 3.3 x 3.2 cm
  15. f. 156r: 3.4 x 3.3 cm

Përmbajta e inicaleve në në librin antikuar të Marin Barletit: Historia de vita et gestis Scanderbegi epirotarum principis

Në inicialin e parë (f. 1r /I./ është paraqitur i ashtuquajturi “Portret i Marin Barletit” me disa dekorime të varfëra floreale, por në sfond me një kështjellë. Në inicialet e dytë, f. 2r /II/ është paraqitur një moment biblik, përkatëisht një drague dhe tre figura engjush, njëri brenda grafesëm së “P”. Ndërsa në inicialin e tretë, f. 14r /XIIII/, që njëherësh është edhe iniciali me dimensionet më më të vogla në këktë vepër është paraqitur një engjëll brenda rrethit të grafemës “Q” ku e shoqërojnë kokat e katër engjujve tjerë. Dy inicialet në vijim ato të f. f. 28v /XXVIII/ dhe 41r /XLI/ kanë dekorime të thjeshta floreale. Iniciali në f. 52v /LII/, paraqet figurat e dy personave dhe është më përmbajtësori në vepër si për nga stili, porosia dhe dekorimet. Në të gjitha inicilat tjera në vijim, pos në ato të f. f. 109r /CIX/ dhe f. 156r /CLVI/ ku kemi pos dekorimeve floreale edhe paraqitjen e dy zogjve, ka vetëm dekorime floreale mjaft të varfëra. 

Kush ështëBotuesi i veprave të Barletit, Bernardinus de Vitalibus dhe kur e fillon aktivitetin botues 

Botuesi i veprës së Barletit ishte Bernardinus de Vitalibus, njëri nga vëllezërit de Vitalibus që ndryshe njiheshin edhe si Albanesoti. Hulumtimet shkencore për veprimtarinë e këtij botuesi na çuan në rishikimin e gjithë aktivitetit botues të vëllezërve de Vitalibus, (Bernardins dhe Matheus) dhe në gjetjen e fakteve të reja në lidhje me aktivitetitin botues të tyre në kapërcyellit të shek. XV dhe të fillimshekullit të XVI. 

Në të gjitha bibliografitë dhe katalogjet e specializuara të autorëve me eminentë botërorë thuhet se vëllëzërit de Vitalibus e kanë filluar aktivitetin e tyre botues jo më herët se në vitin 1494. Në shumë prej këtyre bibliografive dhe katalogjeve thuhet madje që ata e kanë filluar këtë aktivitet rreth vitit 1501. Me sigurinë më të madhe, ne mund ta korrigjojmë datën e deritanishme të fillimit të veprimtarisë botuese të Bernardinus de Vitalibus, nga viti 1494, si vit i fillimit të shtypshkrimit të librave nga ky botues në vitin 1480. 

Në vitin 1480, Bernardinus de Vitalibus botoi inkunabulën e autorit: Arnaldus de Villanova: Regimen sanitatis Salernitanum. Venetiis: Bernardinus de Vitalibus 1480, e cila ruhet në fondet e bibliotekës së Vienës “Bibliothek des Instituts für Geschichte der Medizin an der Universität Wien“ me signaturë JB 6402. Kjo është njëra nga 16 inkunabulat që ruhet në fondet e “Bibliothek des Instituts für Geschichte der Medizin an der Universität Wien“ dhe njëra nga gjashtë inkunabulat e kësaj biblioteke që janë shtypur në Venedik. Informacionin e parë për ekzistencën e kësaj inkunabule e kemi shënuar nga: Georgii Vvolfgangi Panzer, Annales typographici… Norimbergae, Bibliopolae, 1745, vëll. III, f. 158, nr. 464, për ta përforcuar me vonë edhe me linkun: http://www.b2i.de/fabian?Geschichte_Der_Medizin_(Wien) 

I përshkruam jo pa qëllim deri në hollësi informacionet për këtë inkunabulë, edhe pse në dukje duken jo shumë e rëndësishme për ne! Rëndësia e veçantë e këtij konstatimi dhe konfirmimi është se botuesi i veprës së Marin Barletit, Historia de vita et gestis Scanderbegi epirotarum principis, ishte tashmë një botues me shumë përvojë kur botoi veprën e Barletit. Ai e kishte filluar aktivitetin e tij botues që në vitin 1480, dhe para vitit 1494 kur mendohet nga historiografia e deritanishme të ketë filluar këtë akvititet ai kishte botuar edhe dy inkunabula të tjera. Inkunabula e dytë është ajo e John Estwood, Summa astrologlae judiclalis. Venice: Bernardinus de Vitalibus, 1489, (për më shumë informacion shih: Stillwell, R. 72.), ndërsa inkunabula e tretë është me autor: Fran Lucijan Gundulić, Baptistinus. Venetiis: Bernardinus de Vitalibus, 1490, dhe ruhet në Biblioteken Kombëtare dhe Universitare të Zagrebit, sektori i inkunabulave, dorëshkrimeve dhe librit të rrallë. 

Gjatë veprimtarisë së tij si shtypëshkrues-botues (tipograf), për 56 vite me radhë, B. Vitalibus botoi 152 tituj të njohur deri me sot. Për ta disponojmë të dhëna të sakta, si për vendndodhjen, bibliotekën, arkivin ose koleksionin privat të tyre, poashtu /signaturën/ dhe të dhëna të tjera, si titullin, kopertinat, frontespicet, kolofonët, ilustrimet, inicialet, gravurat, portretet… etj. Prej këtyre 152 titujsh, 74 janë inkunabula të botuara deri më 31 dhjetor të vitit 1500, dhe sipas vitit venedikas deri më 31 mars të vitit 1501. Të gjitha këto inkunabula si dhe pjesa tjetër prej 78 titujsh të librave antikuarë-rarae nga viti 1500 deri më 1536 (kur Vitalibus botoi edhe librin e fundit) janë të ruajtura në biblioteka e arkiva të ndryshme. 

Siç vërehet Bernardinus de Vitalibus ka botuar një numër të jashtëzakonshëm inkunabulash, 73 tituj, dhe diçka më shumë libra antikuarë, ku 4 nga këto nuk kanë vit botimi, por kanë vendin e botimit. Nëse shohim numrin e veprave të botuara sipas viteve, qofshin ato inkunabula apo libra të rrallë-antikuarë do të kishim këtë pasqyrë: trembëdhjetë herë boton nga një titull në vit, përkatësisht në vitet: 1480, 1489, 1490, 1493, 1513, 1514, 1517, 1518, 1523, 1524, 1526, 1532, 1534; ndërsa shtatë herë boton dy tituj në vit: 1495, 1506, 1509, 1522, 1529, 1533 dhe 1536; kurse tre tituj në vit ka botuar pesë herë dhe përkatësisht në vitet 1504, 1519, 1521, 1531 dhe 1535; ndërsa katër herë në vit botoi katër tituj: në vitet 1503, 1505, 1507 dhe 1525; po ashtu shtatë tituj ka botuar katër herë në vitet 1494, 1499, 1502 dhe 1508; ndërsa tetë tituj ka botuar vetëm një herë, në vitin 1501. Vitet më të frytshme të veprimtarisë botuese-shtypëshkruese të B. Vitalibusit kanë qenë viti 1500 kur boton njëzetë e gjashtë inkunabula dhe kulmin e arriti në vitin 1498 kur botoi njëzetë e tetë inkunabula, ndërsa për katër tituj siç cekëm më lart, nuk dihet viti i botimit. 

Megjithatë ka pasur vite kur Bernardinus de Vitalibus nuk ka botuar asnjë titull. Të marra së bashku këto vite shtrihen në periudhën nga viti 1480 deri në vitin 1536 dhe janë gjithsej njëzet e dy vite, të cilat janë si vijon: 1491, 1492, 1496, 1497, 1510, 1511, 1512, 1515, 1516, 1520, 1527, 1528 dhe 1530. Nuk kemi ndonjë informacion për arsyet e mungesës së aktivitetit botues në këto vite, por mund të supozojmë se njëra ndër pengesat për këtë kanë qenë lëvizjet e shpeshta nëpër qytete të ndryshme italiane ose shtërngesat financiare, edhe pse Bernardinus de Vitalibus, botonte vepra të autorëve shumë të njohur të kohës së tij, apo vepra të autorëve klasikë.

Në të gjithë titujt e inkunabulave dhe librave të rrallë-antikuarë që kemi konsultuar ne, por edhe nga literatura e shumtë e shfrytëzuar, kemi saktësuar mënyrën se si firmoste B. Vitalibus në librat që shtypte vetë. Këto forma janë: B. de Vitalibus; B. V.; Bernardin di Venezia; Bernardin Vinitian; Bernardini de Vitalibus; Bernardino da Veneto; Bernardino da Venezia; Bernardino de Vidali; Bernardino di Vitale; Bernardino di Vitalli; Bernardino Veneto de Vitalibus; Bernardino Veneto; Bernardinus Venetus; Bernardino Veneziano; Bernardinus de Vitalibus; Bernardino Vitale; Bernardino Vitale; Bernardinus Albenesotus; Bernardinus de Vitalibus; Bernardinus Venetus de Vitalibus; Bernardinus Venetus; Bernardinus Vitalis dhe në vitin 1498 firmoset: Bernardinvm et Mathevm Venetos. Qvi vvulgo dicvntvr li Albanesoti... Përveç firmosjes me grafema, ne shume raste, B. Vitalibus, firmoste edhe ane te simboleve-figurave të veçanta. Deri tani na janë të njohura 6 mënyra të tilla të firmosjes, tre në inkunabula dhe tre të tjera në libra të rralle-antikuare.

Ecejaket e B. Vitalibusit nga Venediku në Romë e anasjelltas dhe në qytete të tjera italiane janë të dokumentuara saktësisht. Siç e cekëm edhe më lart, veprimtaria botuese Bernardinus de Vitalibus, filloi në vitin 1480 në Venedik, ku mesa duket shtypi të gjitha inkunabulat e tij. Në vitin 1493 ka mundësi të ketë qenë në Romë për pak kohë, por në nëntor të po atij viti kthehet përsëri në Venedik ku qëndroi deri në korrik të vitit 1507; në shtator të vitit 1507 e gjejmë përsëri në Romë, ndërsa në nëntor po të vitit 1507 kthehet përsëri në Venedik ku qëndroi deri në qershor të vitit 1508; në fund të qershorit të viti 1508, kthehet në Romë ku qëndron deri në fund të nëntorit, për të shkuar në dhjetor po të vitit 1508 në Napoli; në shkurt të vitit 1509, kthehet prapë në Venedik për të qëndruar aty deri në dhejtor të vitit 1515. Në Romë e gjejmë po ashtu gjatë vitit 1516, përkatësisht nga janari deri në dhjetor. Ndërsa në fillim të vitit 1517 e gjejmë në Venedik, ku qëndroi deri prill të vitit 1521. Në Rimini e gjemë në dhjetor të vitit 1521, ndërkohë që në Romë qëndroi gjatë tërë vitit 1522, përkatësisht nga fillimi i janarit e deri në fund të dhjetorit. Përfundimisht kthehet në Venedik në janar të vitit 1523 ku qëndroi derisa vdiq në vitin 1539. 

PËR LULEN E VLORËS…

by

Prof.As.Dr. Mjaftime Dushallari/

Që në postimet e para që pashë në face book për botimin e librit të Dr. Anna Kohen “Flower of Vlora” (Lulja e Vlorës), më tërhoqi vëmendjen ky titull i bukur simbolik i shoqëruar nga fotua e zverdhur e vogëlushes serioze, në fytyrën e së cilës duket sikur reflektojnë tallazet e jetës së saj të ardhshme.  Dhe më pëlqeu shumë sepse jam dhe vetë bijë Vlore.  Kopertina dhe fakti që unë kisha njohje me autoren, këtë intelektuale klasi, profesioniste me emër dhe mbi të gjitha njeri të mrekullueshëm, më shtuan kuriozitetin për leximin e librit. 

Kjo “Lule”e bukur lindi, u rrit, lulëzoi në Vlorë dhe shkëlqeu kudo që i ka shkelur këmba, deri në Manhattan, në zemër të New Yorkut.  Historia plot sfida, por tepër dinjitoze e jetës së saj personale e familjare përshkruhet me vërtetësi, me kulturë,  me mendje të hapur dhe me sinqeritet të admirueshëm.  Informacioni i pasur, i rrjedhshëm, shumë herë i dhënë me detaje, me humor, ku nuk mungojnë dhe  analizat dhe gjykimi i drejtpërdrejtë i autores, më mbajtën mbërthyer, më bënë ta lexoj me një frymë dhe me kënaqësi të vecantë librin “Flower of Vlora”.

Libri i Dr. Kohen, si cdo gjë tjetër në jetën e saj, është produkt i një pune të studiuar mirë dhe me qëllim të caktuar (e planifikuar – sic shprehet autorja).  Ajo do t’ju bëjë të njohur pasardhësve historinë e saj, të familjes dhe të gjithë izraelitëve që i shpëtuan Holokaustit.  Në këtë kuptim, libri merr vlera përgjithësuese dhe, pa dyshim, është një vlerë e shtuar në bibliografinë e gjatë të librave me këtë temë drithëruese për njerëzimin.  Këtë ndërlidhje, autorja e bën në mënyrë shumë të natyrshme, duke vazhduar tregimin e shtruar të jetës së saj.  Ajo shkruan me zemër dhe transmeton emocione të fuqishme.  Dhimbjen që të shkakton jeta e vështirë e këtyre njerëzve, e thyen prania e humorit, e pjesës romantike të jetës së saj, që shpesh shkaktojnë të qeshura dhe përcjellin emocione pozitive.     

“Lulja” e Vlorës, Anna e kompletuar, që zotëron disa diploma dhe gjuhë të huaja, njeriu me virtyte të larta njerëzore, e kërkon burimin e tipareve të personalitetit dhe karakterit të saj në rrënjët e të parëve, gjyshërve dhe prindërve të saj izraelitë që erdhën nga Greqia në Shqipëri dhe i shpëtuan Holokaustit.  Si bijë vlonjate, nga njohja ime dhe rrëfimet e të afërmve të mi për Izraelitët që jetonin në qytetin tonë, (bashkëshorti im ka qenë shok klase me Elion, vëllain e Annës) do të miratoja plotësisht vërtetësinë e përshkrimeve të autores për komunitetin dhe familjen e saj.  Izraelitët ishin njerëz të shkolluar, të mëncur, punëtorë të palodhur, zanatcinj të mirë, korrekt në jetë e shoqëri.  Si të tillë, edhe pse nuk kishin nënshtetësi shqiptare dhe shiheshin me sy të keq nga Sigurimi i Shtetit, kanë qenë të pëlqyer dhe të pranuar në shoqëri.  Anna ishte e etur për dije, e donte shkollën si dhe të parët e saj.  Ajo zotëroi me mjeshtëri shumë gjuhë të huaja se dhe gjyshja e saj në atë kohë të vështirë, kur shumica e grave ishin analfabete, fliste greqisht e frengjisht.  Prindrit e saj punonin shumë për të siguruar jetën dhe po ashtu mësonin dhe fëmijët e tyre.  Ata ndihmonin dhe njerëz që ishin në nevojë.  Ndaj dhe “Lulja” e Vlorës ka punuar me dashuri e pasion të pakrahasueshëm për të ndihmuar gra, vajza apo komunitete gjatë gjithë jetës së saj.  Në dejet e Annës rrjedh gjaku i prindërve të saj dhe ndihet vendosmëria, forca, guximi për të realizuar qëllimet e jetës.  Të pajisur me këto tipare ata i shpëtuan Holokaustit, mbijetuan në Shqipërinë komuniste, u bashkuan me të afërmit në Greqi dhe ndërtuan jetën e lirë dhe të ëndërruar në Amerikë.  

Kujtimet e “Lules” së Vlorës për jetën e saj, për jetën e izraelitëve që i shpëtuan Holokaustit, por mbetën pa Atdhe e pa shtet, përbëjnë Histori.  Dhe këtë histori Dr. Kohen e ka sjellë në librin e saj me një mendje të kthjellët deri në detaje.  Ajo ka shkruar me ngrohtësi, dashuri dhe gjithmonë me saktësi.  Memorja e saj fenomenalë e ka ndihmuar të përcaktojë vite, data, ngjarje që kanë ruajtur rrjedhshmërinë e krijimit.  Kur i është dashur, ka bërë dhe analiza e ka dalë në përfundime të vlefshme si studiuese apo historiane e vërtetë.  

Dr. Kohen, kjo grua e bukur, inteligjente dhe e suksesshme në gjithë karierën e saj, me të drejtë e quan dhe e ndjen veten Shqiptare, Izraelite dhe Amerikane njëkohësisht.  Ajo ka lindur në Vlorë dhe është qytetare nderi e këtij qyteti historik.  Si shqiptare, Anna ndihet krenare dhe ka ngritur zërin kudo, që mbështetja pa kushte që shqiptarët u kanë dhënë izraelitëve për t’i shpëtuar ndjekjes së nazizmit, të vlerësohet dhe të njihet botërisht si një gjest i rrallë ashtu si dhe Besa – tipar qenësor i kulturës shqiptare.  Edhe përpjekja e saj pranë organizmave ndërkombëtare për të vlerësuar familjet që strehuan familjarët e saj në fshatin Trevllazër të Vlorës, është shumë humane.  Dr. Kohen komunikon, bashkëpunon dhe drejton për dekada organizata prestigjioze shqiptare si Organizata e Grave Shqiptaro – Amerikane (AAWO) ku e ndjen veten në botën e saj. 

Libri “Flower of Vlora” është krijimi më i mirë dhe më i plotë për nga informacioni për të njohur ndihmën që shqiptarët u kanë dhënë izraelitëve në kohën e Holokaustit.  

Nga ana tjetër, Dr. Kohen është rritur në familje ku është ruajtur me fanatizëm kultura, zakonet, traditat dhe besimi izraelit.  Në brendësi të saj ajo ka ruajtur respektin dhe nderimin për të kaluarën e vështirë, por të papërkulur të të parëve të saj.  Komuniteti izraelit duhet të krenohet me punën dhe veprën e saj ashtu si dhe me përfaqësimin e saj në institucione ndërkombëtare.  Si izraelite Dr. Kohen shpreh mirënjohje të thellë karshi shqiptarëve që strehuan, fshehën dhe kurrë nuk dorëzuan fisin e saj tek nazistët.  Një tipar i bukur i njeriut fisnik.  Gjithashtu, si izraelite ajo ka ndihmuar 37 të afërm të saj të vijnë me bashkim familjar në Amerikë.  Familja ime ka pasur fatin të jetojë pranë tyre në lagjen Bensonhurst në Brooklyn, NY në vitet e para të emigrimit.  Me interesimin e “Lules” së Vlorës, rruga ku ka jetuar komuniteti izraelit në Vlorë, u quajt “Rruga e izraelitëve”.  Gjithashtu, historia e tyre me foto e dokumente të ndryshme, zuri vend në muzeum për t’u vleresuar e kujtuar.  

Edhe njeriun me të cilin vendosi të lidhte jetën, Anna e zgjodhi Izraelit.  Historia e shkurtër e jetës së Markus në fund të këtij libri, është shkruar bukur dhe me dashuri të vecantë.  Ajo është shumë e dhimbshme, por interesante.  Ajo, si dhe disa pjesë të tjera të bukura, që s’kanë qenë qëllim për t’u shtjelluar nga autorja, mund të përbënin filizat e shkrimeve të saj të mëtejshme.   

Së fundi, pasi u diplomua në Athinë, Dr. Kohen u bashkua me familjen dhe u integrua denjësisht në jetën Amerikane.  Ajo u bë një dentiste e mirënjohur me praktikën e saj, krijoi familje, është një grua dhe nënë e devotshme si dhe aktiviste e spikatur.  Si e tillë, për më shumë se 50 vjet, ajo pa dyshim dhe me të drejtë, ndihet plotësisht amerikane në këtë botë të lirë ku të gjitha ëndrat i ktheu në realitet me punën, pasionin dhe vendosmërinë e saj.  

Edhe mënyra se si trajtohen shumë probleme të jetës shoqërore dhe familjare në librin “Flower of Vlora”, flet qartë se Anna, në kuptimin më të mirë të fjalës, ka përfituar mendësinë amerikane. 

Në fund të librit, kjo grua inteligjente dhe e brumosur nga kultura të ndryshme, gjen vend t’u japë edhe disa këshilla pasardhësve të saj, të cilëve u dedikon me dashuri këto kujtime të cmuara.  Krahas njeriut të mëncur dhe me botë të pasur shpirtërore, pas këtyre këshillave ndihet dhe psikologia, që njeh dhe di të ndihmojë këdo që përpiqet për sukses e jetë më të mirë.  

Si përfundim, shkrimtarja, studiuesja dhe psikologja në këtë libër të ri, janë një.  Ato kanë një emër.  Anna Kohen.  Kjo simbolikë kaq e bukur, kjo “lule” vlonjate nuk është rritur me përkujdesje në vazo.  As në lëndina.  Ajo është nga ato lulet e rralla që mbijnë dhe lulëzojnë edhe në gur.  Dr. Kohen është model i intelektuales së suksesshme dhe të papërkulur që, për meritat e saj, është vlerësuar lart nga të tre komunitetet, të cilëve ndihet se u përket.  

ARBËRISHTJA, GEGNISHTJA, TOSKËRISHTJA, STANDARDI

by

Sadik Bejko/

VOREA UJKO (Domeniko Bellizzi) – Ky është një poet i buruar. Poet me një spotanitet dhe lirshmëri në të shkruar që lë shtang cilindo usta fjale a gjuhe në poezi. Është e ngrohtë fjala, i njomë imazhi, e rrjedhtë fshehur ritmika e fjalës e me një tel lidhur te gjaku ashtu … si pulsi.

Jam nga adhuruesit e tij. Ia kam përcjellë poezunë në ndonjë studim…mbase më shumë se studim, kam shtjelluar pasionin tim për poezinë e tij, shijen që edhe sot e gjithë jetën do të më shoqërojë…sa herë e lexoj.

Me këtë rast, guxoj të them shkurt dy fjalë për një debat mbi gegnishten letrare…mbi Fishtën…standardin.

Dua të jem lakonik.

I. Shqipja, para se të jetë gjuhë me standard të unifikuar ka arritur, në poezi veçanërisht, lartësi të nivelit evropian në tre dialekte. Së pari, me variantin, arbërisht. De Rada, Serembja, Dara janë poetë të nivelit evropian. Kjo tezë është e vërtetuar dhe e shenjtëruar nga studiuesit e letrësisë.

Së dyti, varianti i gegnishtes të autorëve shkodranë që nga më të hershmit, rilindasit e shquar Fishta, Mjeda, Koliqi, Migjeni, Camaj…po shtoj Rreshpja…ka nivele po ashtu që e ngrejnë shqipen në nivele universale.

Së treti, vatianti i toskërishtes ka mjeshtërat e vet…Naimi, Kristoforidhi(që është mesi i artë dhe mjeshtër i të dy varianteve geg e tosk), Konica, Noli, Lasgushi, Mitrush Kuteli … dhe unë jam një autor pa modesti shumë i mirë në poezi.

II. Ku është problemi?

Të tri variantet më lart janë e jona pasuri. Jam 80 vjeç dhe më provoni kur të doni, po nuk u recitova jo një e dy, por një koleksion perlash në gegnisht. Janë gjuha ime pasuria ime gjaku shpirtëror imi. Do vdes me to e nuk do t’m’i shqisë nga hiri i ashtit asnjeri.

Kur them, më provoni… Unë në shumë takime me miq, me miq poetë në Lezhë veçanërisht, kam dalë e kam recituar Fishtën, Gjon Buzukun (pasthënien), Mjedën, Shirokën, Pashko Vasën…Tanushën e kreshnikëve…

Provoni të mi shqisni nga koleksioni i poezisë botërore, që e kam të regjistruar në kujtesë. Botërorja dhe shqipja rrinë në fqinjësi të denjë në trurin tim.

III. Në se unë i gjuaj dhe i dua thesaret e shqipes në të gjitha variantet e saj, kjo është për meritë të shkollës. Kam mbaruar shkollën e mesme në ish-Normalen në Elbasan. Tekstet i kish bërë një elbasanlli Dh.Shuteriqi që kishte kopjuar tekstet e E. Koliqit.

Ajo shkollë më dha modelet artistike më të përkkryera.

Forcojmë shkollën sot, forcojmë shkollën sot, forcojmë shkollën sot…aty është çelsi.