Nikollë Loka/

Rilindja Kombëtare Shqiptare është një nga periudhat më të ndritura të historisë sonë kombëtare. Ajo shënon ndërgjegjësimin, organizimin dhe përpjekjen e popullit shqiptar për vetëdije kombëtare, arsim, kulturë dhe më pas për liri politike. Në këtë proces të ndërlikuar dhe sfidues, krahas figurave të njohura intelektuale laike, një rol të padiskutueshëm kanë luajtur edhe klerikët myslimanë e të krishterë, por për veçoritë e vendit tonë, klerikët myslimanë shqiptarë, u ndodhën përballë sfidave dhe rezistencës së madhe, pasi u kundërshtuan nga autoritetet osmane dhe segmentet konservatore, por me qëndresën e tyre dhanë një kontribut të jashtëzakonshëm dhe të pamohueshëm në Rilindjen Kombëtare Shqiptare. Ata sakrifikuan pozitat dhe sigurinë e tyre brenda strukturave fetare për të promovuar arsimin në gjuhën shqipe dhe për të afirmuar identitetin kombëtar, duke sfiduar barriera fetare dhe politike që ndalonin zhvillimin e një arsimimi të lirë dhe kombëtar. Pjesëmarrja e tyre në përhapjen e alfabetit latin dhe në themelimin e shkollave shqipe tregon jo vetëm guxim dhe vizion për të ardhmen e popullit shqiptar, por edhe përkushtim të thellë ndaj çështjes kombëtare, duke u bërë kështu një shtyllë e rëndësishme e lëvizjes që shënoi pavarësinë dhe unitetin shqiptar.   

Narrativa e zakonshme e Rilindjes ka qenë shpesh e përqëndruar në figurat e lidhura me Perëndimin, me arsimin laik dhe me ideologjinë kombëtare të formësuar sipas modelit evropian. Kjo ka bërë që roli i klerikëve myslimanë, në shumicën dërmuese shqiptarë me arsim osman dhe shpesh me funksione brenda strukturave fetare islame, të lihet në hije. Megjithatë, historia faktike na tregon një realitet tjetër: pa kontributin e tyre, Rilindja Kombëtare nuk do të kishte pasur as frymëmarrjen, as zgjerimin që mori në masat e gjera popullore. 

Figura të shquara të klerit mysliman në shërbim të kombit  

Ymer Prizreni, Haxhi Zeka dhe Vehbi Dibra janë ndër klerikët që u shndërruan në personalitete madhore të historisë shqiptare, duke e tejkaluar rolin fetar për të ndikuar thellësisht në jetën politike dhe kombëtare të vendit. Ymer Prizreni, si figurë udhëheqëse e Lidhjes Shqiptare të Prizrenit, ishte një organizator dhe vizionar që punoi për autonominë e trojeve shqiptare brenda Perandorisë Osmane. Haxhi Zeka, gjithashtu pjesëmarrës në Lidhjen e Prizrenit dhe më vonë udhëheqës i Lidhjes së Pejës,  një patriot i vendosur që luftoi për bashkimin dhe mbrojtjen e tokave shqiptare. Vehbi Dibra, si kryetar i parë i Kuvendit Kombëtar në Vlorë më 1912 dhe autor i deklaratës së Pavarësisë, luajti një rol kyç në themelimin e shtetit shqiptar dhe në institucionalizimin e fesë islame në përputhje me interesat kombëtare. Të tre këta klerikë dëshmojnë se figura fetare mund të bëhet edhe udhëheqës kombëtar, duke i vënë dijen, autoritetin dhe influencën e tyre në shërbim të çështjes shqiptare. Këta klerikë e kuptuan se feja dhe kombi nuk janë në kontradiktë dhe se mbrojtja e identitetit kombëtar ishte edhe një akt fetar, një detyrë morale dhe shpirtërore ndaj bashkëkombësve të tyre. 

Klerikë të shquar myslimanë në mbrojtjen dhe zhvillimin e gjuhës dhe arsimit shqip 

Një nga fushat më të rëndësishme ku klerikët myslimanë dhanë kontribut është ruajtja dhe përhapja e gjuhës shqipe. Në një kohë kur shkrimi i shqipes ndalohej nga autoritetet osmane, shumë klerikë përdorën alfabetin arab për të shkruar shqip, duke krijuar literaturë fetare dhe arsimore në gjuhën amtare. Kjo ishte një formë e fshehtë dhe e zgjuar rezistence kulturore. Shembull domethënës është Hoxhë Tahsini, një filozof, astronom dhe reformator me përmasa evropiane, i cili në shekullin XIX i dha një impuls të madh arsimimit dhe emancipimit të shqiptarëve.

Në shumë raste,medresetë dhe teqetë shërbyen si qendra të edukimit dhe përhapjes së ideve kombëtare. Teqetë bektashiane, në veçanti, ishin ndër të parat që përkrahën hapur lëvizjen për gjuhën shqipe dhe pavarësinë. Por edhe brenda rrymës sunite, kishte mendimtarë dhe hoxhallarë që vepruan për të njëjtën kauzë.  Për klerikët atdhetarë myslimanë shqiptarë të Rilindjes,islamizmi nuk ishte pengesë për identitetin kombëtar, por një shtyllë që duhej harmonizuar me të. Kjo sintezë ishte e natyrshme për ta, pasi shumë prej tyre vinin nga popullata fshatare dhe qytetare shqiptare, që ndiente lidhje të forta me gjuhën, zakonet dhe historinë e vet. Ata e kuptuan se identiteti kombëtar nuk ishte në kundërshtim me besimin fetar, por një zgjatim i përkatësisë së tyre sociale dhe kulturore. Pikërisht kjo ndërgjegje i lejoi të bëhen ura lidhëse mes popullit dhe elitave politike të kohës. 

Një kontribut të rëndësishëm për zhvillimin e gjuhës shqipe dhe arsimin kombëtar kanë dhënë emra të njohur intelektualësh e personalitetesh, hartues të një numri alfabetesh dhe abetaresh të gjuhës shqipe, si Hoxhë Hasan Tahsini, Haxhi Hafiz Ali Korça, Hafiz Ali Ulqinaku, Daut Boriçi, Said Najdeni, Rexhep Tetova etj.

Hoxhë Hasan Tahsini (1811-1881), klerik dhe rilindas i shquar, ishte një ndër mendimtarët më të rëndësishëm të shekullit XIX, i njohur për kontributin e tij në hartimin e një alfabeti origjinal të gjuhës shqipe. Ai mori pjesë aktive në mbledhjet për alfabetin e përbashkët dhe kundërshtoi me argumente përdorimin e alfabetit arab për shqipen, duke theksuar nevojën për një alfabet fonetik dhe të pavarur nga ndikimet politike. Me formim të gjerë shkencor të përfituar në Paris dhe përvojë si rektor i parë i Universitetit të Stambollit, Tahsini solli një qasje moderne në çështjet e arsimit dhe gjuhës shqipe. Në shkrimet e tij, ai theksonte se mungesa e një alfabeti të përshtatshëm pengonte përparimin e kombit dhe përhapjen e dijes. Alfabeti i tij u përhap gjerësisht në Shqipëri dhe mbetet një dëshmi e përpjekjeve për afirmimin kulturor dhe kombëtar të shqiptarëve.

Daut Boriçi, klerik dhe rilindas nga Shkodra, ishte një figurë qendrore e arsimit shqiptar në shekullin XIX, duke shërbyer si mësues, inspektor arsimi dhe themelues i degës lokale të Lidhjes së Prizrenit. Ai është autor i tri abetareve shqipe me alfabet arabo-turk, ku abetarja e vitit 1861 është e para e botuar në Shqipërinë e Veriut dhe mbart vlera të mëdha gjuhësore, didaktike dhe kombëtare. Me veprën e tij, Boriçi tregoi se shqipja meriton alfabet të përshtatshëm dhe mësim në gjuhën amtare, duke vendosur themelet për arsimin kombëtar shqiptar.

Hafiz Ali Ulqinaku ishte klerik, mësues dhe dijetar, u shqua për kontributin e tij në arsimin dhe shkrimin e shqipes, duke e përdorur gjuhën amtare si mjet për përhapjen e dijes dhe parimeve islame. Ai hartoi një abetare shqipe me alfabet arab dhe tre fjalorë shqip-turqisht me rëndësi të madhe gjuhësore e kulturore, duke dëshmuar ndërgjegje të lartë atdhetare në shërbim të kombit. Në vargjet e tij, ai e shprehu qartë misionin e vet: t’u shërbente shqiptarëve në gjuhën e tyre për të nxitur dijen. 

Said Najdeni (1864–?) ishte një klerik, rilindës dhe patriot i shquar, i cili pasi përfundoi studimet e larta në Stamboll, u përkushtua me vendosmëri ndaj arsimit dhe përhapjes së gjuhës shqipe. Ai hapi disa herë shkolla shqipe në Dibër, hartoi abetaren “nde të folë gegënisht” me alfabetin e Stambollit dhe mbështeti alfabetin latin si më të përshtatshëm për shqipen. Me veprën e tij arsimore, gjuhësore dhe kombëtare, Najdeni mishëronte plotësisht idealet e Rilindjes Kombëtare Shqiptare. 

Hafiz Ali Korça ishte një prej figurave më të shquara të Rilindjes Kombëtare, i njohur si fetar, letrar, publicist dhe veprimtar i palodhur në shërbim të gjuhës dhe arsimit shqip. Në Kongresin e Dibrës (1909), ai propozoi zyrtarizimin e shqipes në shkolla dhe botoi në vitin 1910 një abetare me alfabetin e Stambollit dhe atë të Manastirit, duke treguar koherencë me zhvillimet gjuhësore të kohës.  

Rexhep Tetova (Hoxhë Voka), i lindur në vitin 1847 në Shipkovicë dhe i arsimuar në Stamboll, u bë një figurë e rëndësishme e Lëvizjes Kombëtare shqiptare dhe përkrahës i fortë i arsimit në gjuhën shqipe. Edhe pse ishte ithtar i alfabetit arab dhe botoi në vitin 1910 abetaren “Abeja shkip” me këtë alfabet, ai i dha përparësi përhapjes së dijes dhe arsimit shqip, duke e konsideruar atë si rrugë drejt përparimit kombëtar. Me veprat “Mendime”, “Gramatika elementare shqipe” dhe “Ilmihal i hollësishëm shqip”, ai shprehu bindjen se asnjë komb nuk përparon pa shkollim në gjuhën e vet amtare.  

Në raportet austro-hungareze theksohet roli i hoxhë Vildan Dibrës dhe hoxhë Ismail Hakiut, të cilët udhëtuan nëpër trevat shqiptare për të bindur popullin se alfabeti latin nuk binte ndesh me parimet islame dhe se shqiptarët duhej të ishin të bashkuar pavarësisht fesë. Këta hoxhallarë ishin pjesë aktive e Lidhjes Kombëtare për Mbarësinë e Shkollave Shqipe, e cila kishte për synim përhapjen e arsimit shqip dhe vepronte sipas një rregulloreje të hartuar nga Komiteti i Stambollit. Edhe pse kishte krerë fetarë që kundërshtonin alfabetin latin, një numër i madh prej tyre, si Hafiz Ali Korça dhe Hafiz Ibrahim Dalliu, e mbështetën këtë nismë si pjesë e Lëvizjes Kombëtare. Kjo dëshmon se shumë klerikë myslimanë luajtën një rol pozitiv në procesin e unifikimit të alfabetit të gjuhës shqipe në vitin 1908. 

Nga hulumtimet e deritanishme, siç u evidentua dhe më sipër, klerikët myslimanë shqiptarë në periudhën e Rilindjes Kombëtare kanë luajtur një rol të rëndësishëm për shkrimin, mësimin dhe përhapjen e gjuhës shqipe. Për këtë, tregues i qartë është fakti se një alfabet origjinal me gërma latine, siç ishte ai i Hoxhë Hasan Tahsinit, dhe gjashtë abetare të gjuhës shqipe mbajnë autorësinë e këtyre klerikëve. Pa folur pastaj për libra, fjalorë, tekste mësimore dhe ndikimin e madh që ato patën për zhvillimin e gjuhës shqipe. Ata u bënë promotorë të përhapjes së diturisë dhe ndërgjegjësimit kombëtar në një kohë kur mësimi i shqipes përballej me pengesa të shumta. Duke i përdorur shkollat, xhamitë dhe institucionet fetare si qendra arsimore, ata kontribuan në ruajtjen e identitetit kombëtar përmes gjuhës. Përkushtimi i tyre ndaj arsimit në gjuhën amtare tregoi se feja dhe atdhedashuria mund të ecin krah për krah në shërbim të përparimit kombëtar.

Mësuese Fabjola Gjinaj/

Shkolla shqipe “Gjergj Fishta” New York filloi vitin shkollor 2025-2026. Sot ishte dita e parë e shkollës për nxënësit e kësaj shkolle. Bashkëthemeluesit e njëkohësish edhe drejtues të shkollës shqipe, dr. Paulin Marku dhe mësuese Fabjola Gjinaj mirëpriten prindërit e nxënësit e kësaj shkolle. Fillimisht ju uruan mirëseardhjen nxënësve dhe shkëmbyen urime për vitin e ri shkollor. Nxënësit dhe prindërit ishin entuziast për fillimin e mësimit në gjuhën shqipe. Ata shprehen dëshirën për t’u rikthyer në shkollën shqipe dhe mezi prisnin fillimin e vitit të ri shkollor. Dëshira dhe interesi i tyre për të mësuar shqip është motivim i fortë që kjo nismë atdhetare të ketë udhën e gjatë në ruajtjen e gjuhës amtare shqiptare në diasporë.

Vlen të përmendet se qëllimi i shkollës “Gjergj Fishta” është ruajtja dhe lëvrimi i gjuhës, historisë dhe vlerave kulturore shqiptare dhe synon të bashkojë komunitetin shqiptar në Long Island, New York dhe më gjerë. Gjithashtu, është kënaqësi dhe detyrim kombëtar edhe për mësimdhënësit e kësaj shkolle që të japin kontributin e tyre në komunitetin shqiptar në mërgatë. Shkolla shqipe në bashkëpunim me “Vatrën” Long Island ju jep mundësinë edhe nxënësve të rinj që të regjistrohen pranë kësaj shkolle dhe të marrin pjesë në mësim FALAS çdo ditë të shtunë.

Projekti i shkollës shqipe është afatgjatë dhe synon që të rris numrin e nxënësve që kjo traditë të vijojë për brezat e ardhshëm në ruajtjen e gjuhës dhe vlerave atdhetare kombëtare shqiptare. Pjesë e programit të shkollës, krahas mësimit të gjuhës, historisë, gjeografisë dhe traditës shqiptare, rëndësi i kushtohet edhe këngëve e valleve tradicionale shqiptare për të gjithë nxënësit e kësaj shkolle. Ftojmë bashkatdhetarët tanë që të sjellin fëmijët e tyre për të mësuar shqip. Mësimi zhvillohet falas çdo ditë të shtunë në “Parish Center”, ora 10.00 am-1.00pm në adresën: 134 Middle Country Rd, Coram, New York 11727.

Shkolla “Gjergj Fishta” ka hapur aplikimet edhe për mësimdhënës/e të kualifikuar me arsim përkatës që t’i bashkohen misionit tonë në ruajtjen e vlerave e identitetit kombëtar shqiptar në diasporë.

Ju mirëpresim në shkollën “Gjergj Fishta” New York, USA.

Marjan Cubi/

(Kalorës i Urdhrit të Skënderbeut)

Presidenti historik i Kosovës Dr. Ibrahim Rugova meriton mirënjohjen e mbarë shqiptarëve. Vizioni, mençuria, urtësia dhe filozofia e Dr. Rugovës ishin frymëzim për aspiratat shumëshekullore kombëtare të shqiptarëve. Përjetësimi në shtatore i kësaj figure të pavdekshme shtetformuese është nder dhe respekt për jetën dhe trashëgiminë e tij. Jam i lumtur të ndaj lajmin me bashkëkombësit dhe patriotët e mërgatës se Komuna e Klinës miratoi vendimin për ngritjen e shtatores së Dr. Ibrahim Rugovës në Sheshin “Rugova” në qendër të Klinës.

Ky është një investim dhe dhuratë personale për qytetarët e Klinës e çdo patriot shqiptar prej djalit tim Ilir Cubi në shenjë nderimi e vlerësimi për Dr. Rugovën, frymëzuesin e lirisë e pavarësisë së Kosovës. Dr. Rugova ka dhënë kontributin më të rëndësishëm me afrimin e Kosovës me Perëndimin dhe Shtetet e Bashkuara të Amerikës. Ishte fryma e Rugovës, aftësia dhe zgjuarsia e tij që ndërkombëtarizoi çështjen e Kosovës dhe bindi kancelaritë politikë për Kosovën. Si njeriu besnik i Dr. Rugovës në Amerikë, mik e bashkëpunëtor i tij i ngushtë dhe i afërt, përmes kësaj shtatoreje memorizoj kontributin, miqësinë dhe vlerësimin e Dr. Rugovës për mërgatën e Amerikës në veçanti.

Si vatran historik dhe themelues e drejtues i LDK-së në New York 1998-2002, jemi rritur, frymëzuar dhe udhëhequr nga filozofia e shpirti patriotik i Doktor Rugovës. Ai kishte lidhje të fortë me mërgatën e Amerikës dhe Vatrën. Sot më shumë se kurrë shtetit të Kosovës, Shqipërisë e mërgatës sonë i duhet një politikan vizionar e perëndimor si Dr. Rugova. Ai është frymëzim i përjetshëm, nderimi dhe respekti i qoftë ndër breza, politikanit dhe burrështetasit që frymëzoi e udhëhoqi shqiptarët e Kosovës në kohët më të vështira. Dr. Rugova la një trashëgimi dhe testament kombëtar të përjetshëm. Nderim e lavdi përjetë.

Ing. Kristaq  BALLI

Së bashku me pinakotekën e mrekullueshme ikonografike, Muzeu Kombëtar i Artit Mesjetar në Korçë posedon, mbron dhe konservon një koleksion të konsiderueshëm e të larmishëm  objektesh metalikë, kryesisht prej metalesh fisnikë (ar dhe argjend), si dhe të tjerë metale e aliazhe (hekur, zink, bakër, bronz, tunxh, alpaka, etj.), i cili mbart e reflekton vlera të paçmuara  historike, kulturore, artistike, religioze e  etnografike. Brenda tij, nuk janë të rrallë objektet që e kthejnë këtë koleksion në një fokus konvergjence, krahasimi e referimi të këtij lloj arti e zejtarie përgjatë tri shekujve të fundit në hapësirat kohore e gjeografike ballkanike.

Puna sistematike shumëvjeçare studiuese e restauruese ka bërë të mundur shqyrtimin dhe ekzaminimin e shumicës të këtyre objekteve dhe, për rrjedhojë, sugjerimin, kristalizimin dhe formimin e disa rezultateve përgjithësuese në disa aspekte, si në ato klasifikuese, në disa vlerësime historike e artistike, në teknologjinë, teknikën e materialet e prodhimit, në problemet e konservimit, etj., ç’ka plotësojnë jo vetëm tablonë e përgjithshme  brenda muzeut, por shërbejnë edhe si shembuj korelacioni për studiues e institucione analoge brenda e jashte vendit.

Koleksioni mund të përshkallëzohet, së pari,  në dy grupime të mëdha, në objekte  kulti fetar dhe  në objekte të karakterit  të zakonshëm utilitar e etnologjik.

I. Në korpusin e parë mund të rradhiten objekte të tillë religiozë si kapakë ungjilli, gota kungimi (potirë), kryqe, ekzapterga, mbulesa ikonash, brerore, kandilë, temjanica, kuti lipsanash dhe disa  objekte të tjerë ritualë.

Ndërmjet ekzemplarëve, kapakët e ungjijve përfaqësohen me punime aplikative dinjitoze metalografike të disa tipeve, që ju përkasin shek 18-19-të. Ndër ta, kapakët e Voskopojës (viti 1755), të Dhrovjanit (shek. 18-të), të Jakovit të Elbasanit (shek.18-të) (fig.1), të Vithkuqit (shek. 18) (fig.2), ndonse të punuar nga mjeshtra të ndryshëm e në vende të ndryshme, kanë të përbashkët tiparin ilustrativ të brendisë ungjillore me skenat më kryesore nga jeta e Krishtit, si Lindja, Pagëzimi, Rrethprerja, Hyrja në Jeruzalem, Kryqëzimi, Zbritja nga Kryqi, Ngjallja, Shpërfytyrimi,  si dhe imazhe të tjera nga Festat e Mëdha, nga jeta e Shën Marisë, Hierarkëve të Kishës, Ngjallja e Llazarit, Shestia, Pendikosti, Prekja e Thomajt, Puthja e Judës, pa përjashtuar sigurisht në asnjë rast  Katër Ungjillorët (Marku, Mateu, Joani, Lluka ) dhe konvencionet e tyre në katër qoshet e mbulesës.  Këto paraqiten mbi një sfond vizatimor që buron nga programi ikonografik dhe kanunet e pikturës bizantine, ndaj, nga pikpamja tematike e grafike, skenat përngjasin me ikonat. Po ashtu, si mbulesa të librit më universal e të gjithëpushtetshëm hyjnor, ata janë tepër solemnë, impozantë e monumentalë dhe ju kushtohet një rëndësi e veçantë nga pikpamja e vlerës materiale. Përgjithësisht, kapakët punohen me metale të çmuar, sidomos me argjend dhe argjend të praruar. Kjo edhe nga pikpamja tjetër, pasi ari dhe argjendi, të pasur relativisht në titull, punohen lehtësisht. Gjithashtu, si objekte të një rëndësie të veçantë, ato janë dhurata, që, njerëz të kamur, i bënin kishës në shenjë të  devotshmërisë dhe përkushtimit të tyre shpirtëror ndaj Zotit.

Prandaj, rastis që, këto dhurata, shoqërohen edhe me shkrime dedikuese. Kështu, në kapakun e sipërm të  Ungjillit të Vithkuqit është shkruar ky dedikim: “ Ky ungjill i Zotit dhe i shenjtë është punuar me dorën dhe shpenzimet e shumë të shenjtëruarit Gjerasim Desini prej qytetit të Vithkuqit dhe iu kushtua kishës  së shenjtë dhe të nderuar të Apostujve të Shenjtë, të Lavdishëm, Nammëdhenj dhe Protokorifej Pjetër dhe Pavli që ndodhet në vendin e vet (pra të dhuruesit – J.P) për kujtim të përjetshëm”¹⁾

Teknikat e punimit të kapakëve janë derdhja, rrahja, stampimi, inçizimi, larja me ar, dekorimi me savat, zbukurimi me gurë të çmuar apo imitacione. Nga ana tjetër, origjinaliteti dhe karakteristikat e çdo objekti të tillë lidhen me kohën, me tiparet individuale të  autorit, me përmasat dhe mënyrën tipografike të ungjillit, me llojshmërinë e zgjidhjes të skenave anësore, me llojin dhe mënyrën e mbishkrimeve dedikuese dhe, më në fund, me perfeksionin dhe nivelin mjeshtëror të realizimit.

Kështu, ndërsa kapakët e Dhrovjanit dallohen për një miniaturë fine, për një paraqitje skrupuloze grafike, për një mbyllje të plotë estetike të imazhit biblik brenda një kutie të praruar , fisnike, konforte e plot solemnitet mistik, ato të Voskopojës, nga ana vizive, janë kompozuar globalisht në mënyrë më të çlirët në formën e kryqit (në të vërtetë, nga një kryq në çdo anë), në epiqendrat simetrike të të cilëve janë skenat madhore të “Kryqëzimit” dhe “Ngritjes” të Krishtit. Ato plotësohen në mënyrë harmonike nga skena të tjera mbi sfonde ornamentale floreale e baroke që, ashtu, të gërshetuara me njera-tjetrën në mënyrë organike nëpërmjet një grafike vizatimore arkaike të moderuar, aplikohen në një relief plot shkaperderdhje  e kontraste dritë-hijesh, ku spikatin figurat kryesore si Krishti, Shën Maria, Joani, Kryeengjëlli Gabriel, katër Ungjillorët , Shën Thanasi, Shën Kolli, etj.

Po kështu, dallohen nga veçori të dukshme kapakët e Jakovit nga Elbasani nga ata të Gjerasimit nga Vithkuqi. Kapakët e Vithkuqit, psh., në skenën kryesore “Ngritja” paraqit Krishtin të mbështjellë në mandorlën rrezatuese, mandorlën e paprekshmërisë dhe yllësisë së tij, detaj ky, që është marrë nga mitologjia, nga Apolloni, si personifikim i perëndisë së Diellit. Ndërsa në kapakët e  Jakovit nga Elbasani, kjo skenë zëvendësohet me atë të “Ngjalljes”, e cila takohet shumë më rrallë në të tjerë kapakë ungjijsh. Tek ky i fundit, në përgjithësi, sfondi i skenave është i tejngopur me motive floreale të ngritura në relief, ndërsa tek ai i Vithkuqit, sfondet e rrafshta  të argjendta krijojnë një fakturë drite, që i bën figurat e praruara më të lexueshme.Por, realizimi artistik, veçanërisht ai plastik i kapakut të Elbasanit qëndron më lart se ai i Vithkuqit.

Nga moria e kryqeve e koleksionit të muzeut veçohen disa prej tyre si Kryqi i Dishnicës, 1740 (fig.3), me gdhendje druri në miniaturë, punuar nga  Papargjiri, Kryq argjendi me skena druri në miniaturë e shek. të 18-të me prejardhje nga Tirana, Kryq argjendi me Krishtin e vitit 1832, Kryq me zinxhir i shek. të 19-të nga Korça dhe disa kryqe të tjerë.

Dy të parët i përkasin një tipologjie të përafërt për nga forma, mënyra dhe teknika e realizimit. Ata përbëjnë kombinime harmonike të mjeshtërisë së punimit të metaleve të çmuar dhe gdhendjes së drurit. Pjesa metalike prej argjendi me titull të lartë, që përbën formën e jashtme mjaft perfekte e elegante, që të le përshtypjen e ngritjes drejt qiellit, është zbukuruar me disa lloj dekoracionesh floreale e stilizime baroke dredhëzash e gërsheti të veçuara ose në relief. Në bazamentin e kryqit të Jakovit gjendet mbishkrimi në gjuhën greke të vjetër : ”Kryqi i Timotheo Jeromonakut -1740- Kryepeshkop”, ç’ka përforcon opinionin se shek. i 18-të  ka qënë periudhë zhvillimi në fushën e veprimtarisë ekonomike në qendrat e mëdha urbane të Shqipërisë.

Interes të veçantë paraqesin këta dy kryqe nëpërmjet miniaturave të punuara në dru, të aplikuara e të montuara brenda konstruksionit të jashtëm metalik. Përsosmëria vizatimore, organizimi i gjetur kompozicional, zgjedhja e planeve të gdhendjes në vartësi të figurave e mjedisit, spiritualiteti, mikrodalta e zhdërvjelltë, që zotëron gjithë botën ungjillore në sipërfaqe mjaft të vogla (vetëm disa cm.²), si dhe paraqitja estetike mbresëlënëse, i bëjnë gdhendjet në dru dhe skeletet metalikë objekte organikë, me vlera të dyfishta religioze e artistike.

Si vazhdimësi unike e larmisë të objekteve të kultit pasojnë një grup gotash (potirë, gota  kungimi, gota vere), midis të cilave, vend të posaçëm zenë Gota e Voskopojës²⁾ e vitit 1741 (fig.4), Potiri i Jakovit, Elbasan, i vitit 1780 (fig.5), Gotë Kungimi me motive bimore  zoomorfe e engjëj e vitit 1856 dhe disa gota të tjera të shek. të 19-të. Karakteristikë e përbashkët e këtyre objekteve prej argjendi, në të shumtën e rasteve të lara me ar, është ndërtimi i tyre i ngjashëm. Ato përbëhen nga gota, këllëfi apo këmisha e jashtme e gotës, kollona dhe bazamenti. Këmishës së jashtme i kushtohet kujdes i veçantë në zbukurimin artistik, me skena që ndryshojnë nga ato të kapakëve të ungjijve dhe kryqeve. Format e plota të tyre, ndonse të ndryshme nga njera-tjetra, krijojnë profile të bukur, linja delikate, me dimensione e proporcione pjesore që sinkronizohen në mënyrë mjaft organike me të tërën.

Dekorimi i tyre  realizohet me motive shumë simetrike, zakonisht me figura njëshe të apostujve, si në Gotën e Voskopojës, që pasojnë me breza të tjerë ornamentalë të karakterit kryesisht floreal, degëzash, gjethesh, bistakësh, lulesh, petalesh, valëzash. Raportet midis vezullimit të arit, bardhësisë apo patinës fisnike të argjendit, dritëhijet diku plot kontraste të theksuara e diku të shkallëzuara të reliefeve, cirkulacioni harmonik i motiveve, diku në të njëjtin sens e diku në të kundërt, gërshetimi dhe kombinimi i teknikave të larmishme të punimit etj., u japin këtyre vlera të shumëfishta.

Me interes në këto objekte janë mbishkrimet dedikuese. Ato shkruhen, zakonisht, në pjesën e jashtme perimetrike të bazamenteve të tyre. Kështu, psh., në gotën e Voskopojës lexohet “Kjo gotë ekziston në manastirin e  shumërespektuar të apostujve  Mihal e Gavril në rajonin e Voskopojës kur ishte epitrop i quajturi hirësia Vreto Mihail. Punuar me dorën e Papajorgjit 1741”³⁾.

Mbishkrime të tilla takojmë edhe në dy gotat e tjera, ku theksojmë datimet 1756 dhe 1780 (respektivisht potiri me motive zoomorfe dhe potiri i Jakovit, Elbasan)

Në serinë e epitafeve dhe mbulesave të tjera të shenjta, ze vend të posaçëm mbulesa e Leusës e vitit 1805, me sipërfaqe relativisht të vogël, por e qëndisur e tëra mjeshtërisht me fije ari e argjendi. Ndërkohë, një koleksion të bukur të punimeve të kultit prej metalesh të çmuar, të punuar në Voskopojë e gjejmë në Mishkolc të Hungarisë, pranë ngulimit shqiptar atje.

Në objektet e kultit takohen, gjithashtu, një seri objektesh  përdorimi ritual, si ekzapterga, kandilë, kurora martese, veshje të qëndisura me filigram, sidomos disa mitra, lipsana, kuti  e orendi të ndryshme ceremoniale, etj.

II. Në grupimin e dytë të madh, pra, në objekte jo kulti, mund të radhiten objekte të  tillë si armë mesjetare (pushkë, pisqolla, shpata, jataganë, vezme, vajnica, kuti baruti, etj.), objekte  luksi, zbukurime, veshje e bizhuteri (gjerdanë, rruaza, varëse, karfica, vathë, byzylykë, kollanë, pafta, kuti bizhuterish) e zbukurime të tjera etnografike. Një vështrim panoramik mbi to do të na veçonte ndonjë shfaqje specifike, jo vetëm për vlerat e punimeve, por edhe konstatime të karakterit historik e social. 

Kështu, prodhimi i armëve në trevat shqiptare të Shkodrës, Prizrenit, Gjakovës, Elbasanit, Grabovës si dhe shifrat që jepen nga historianë apë kodikë të ndryshëm për sasinë e cilësinë  e prodhimit të tyre artizanal nga shqiptarët (rreth 10.000 armë në vit), tregojnë jo vetëm traditën dhe mjeshtërinë e prodhimit të tyre, por edhe kultin e armës, si refleks të devizës  shpirtërore luftarake të shqiptarëve (fig.6). Ndërkohë, krahas arsyetimit të drejtë që është ofruar nga ndonjë autor tjetër⁴⁾, doja të përforcoj mendimin se një nga shkaqet e përmendura shkarazi, por që duhet evidencuar, është edhe dëshira e  synimi i shqiptarit për të mbajtur me vete një armë sa më efektive, sa më preçize, ç’ka  korespondon me perfeksionimin e fabrikimin më modern të tyre në perëndim.

Sidoqoftë, procesi i riparimit, zbukurimit dhe prarimit apo argjendimit të armëve vazhdoi nga zejtarët  shqiptarë edhe për shumë kohë më pas.Në koleksionin tonë veçohen disa pushkë të gjata të tipit “karajfile” (“arnautkë”, “paftali”) veriore apo jugore të shek. 18-19-të, disa martina (huta), disa pisqolla (kobure) me strall, shpata dhe aksesorët e tyre, thuajse të zbukuruara të gjitha me ar, argjend, savat, fildish etj.

Në objektet e përdorimit masiv, sidomos ato të stolive e zbukurimit të veshjeve të grave, nga fondi ynë dallohen disa punime në filigran, si kollanë grash (fig.7), një seri e tërë paftash mesi, varëse, vëthë, byzylykë, stoli balli e gjoksi, kallamare, kuti duhani apo kuti të tjera me destinacione të ndryshme utilitare. Filigrani ka qënë një teknikë shumë e përhapur në  Shqipëri, sidomos në pjesën veriore e qëndrore të saj gjatë shek. të 19-të e më pas. Punishtet dhe zejtaria e filigranit kanë qënë aq të zhvilluara e të përparuara për kohën, sa përfshinin  të gjitha proceset e punës, që prej prodhimit të filigranit nga lingotat e arit e argjendit me metodën e tërheqjes e deri në proceset e realizimit perfekt të rifiniturës të hollë artistike. Sipas dëshmive  e dokumentave të kohës, filigrani i tejdukshëm njihej si specialitet shqiptar në Ballkan⁵⁾. 

_________________

1)Përkthimi  nga greqishtja e vjetër është bërë  prej Dr. Jorgo Panajotit.

2)Kjo gotë është quajtur deri tani Potiri i Rehovës, sepse pas lëvizjeve të ndryshme, vjen  në muzeun tonë nga fshati Rehovë e Kolonjës.

3) Përkthimi është bërë nga greqishtja e vjetër : A.Bilbili, Seanca e Parë Shkencore në MKAM, 1982, Arkivi  MKAM.

4) Riza Drishti: “Punimi i armëve të zjarrit nga shqiptarët në shek. 17-19-të”,  Konferenca Kombëtare e Studimeve Etnografike, 1977.

5) Llambrini Mitrushi: “Zhvillimi i mjeshtërisë së argjendarisë në Shqipëri”, Konferenca Kombëtare e Studimeve Etnografike, 1977