Dielli | The Sun

Albanian American Newspaper Devoted to the Intellectual and Cultural Advancement of the Albanians in America | Since 1909

Shkrim homazh për reformatorin e madh të arsimit shqiptar: Mirash Ivanaj (12 mars 1891 – 22 shtator 1953)

by

Saimir Kadiu/

– A e more vesh, mor ti?

– Jo mor zotni, ç’ka me marr vesh?

– Je i dënuar me 7 vjet burg!

– Po për ç’ka jam dënue mor zotni?

– Për agjitacion e propagandë kundër pushtetit popullor.

– Po unë sa kam ardhë prej Turqie, s’kam fole me njeri, përveç punës arsimore.

– Po me atë mendim ke ardhur prej andej që të bësh propagandë.

– Po pse a ka ligje në botë zotni, që të dënojë mendimin?

– Mbylle gojën se je i dënuar!

Me keto dialogje, pjese e farses bolshevike, regjimi dënoi me 7 vjet heqje lirie krye reformatorin e arsimit kombëtar, Mirash Ivanajn…Jeta e mjeruar dhe puna shumë e rëndë në burg si përkthyes sollën degradimin e shpejtë të shëndetit të Mirash Ivanajt.

Një ditë, në shtëpinë e vuajtjeve, sipas kujtimeve të Jakov Miles, erdhi Mehmet Shehu me Bedri Spahiun. Në dhomën e përkthimeve, takuan edhe Mirash Ivanajn. Plaku me respekt u ngrit në këmbë:

“Besoj se gjatë kohës së burgut do t’i kesh rishikuar pikëpamjet e tua”- i tha Bedri Spahiu, asokohe Minister i Arsimit.

“Jo pikëpamjet, por bindjet e mia’ – e korrigjoi Mirashi. – ‘t’ju them të drejtën: asnjë nuk kam ndryshuar”.

“Atëherë nuk qenke tjetër veçse një plak matuf”, – iu shfry Mehmet Shehu.

“Jam nji mendimtar dhe nji demokrat që edhe sikur të kthehesha mbrapa në jetë, do të ndiqja të njëjtën rrugë”.

Disa javë para ditës së lirimit nga burgu ai i ka dërguar drejtorit një letër ku i kërkonte atij ta mbante në burg se nuk kishte ku të shkonte për të banuar dhe nuk kishte asnjë të ardhur për të jetuar. Por, i dërrmuar nga puna e rëndë dhe kushtet e tmerrshme të burgut, më 22 shtator të vitit 1953, 12 ditë para mbarimit të afatit të dënimit të tij, mbylli sytë për jetë. U shua ne spitalin e Tiranes, pas nje nderhyrjeje te thjeshte kirurgjikale, në moshën 62 vjeçare.

Bashkëvuajtësi Ibrahim Hasnai, si dhe ish-laboranti i spitalit Enis Boletini, tregojnë se në spital u muar vesh që trupi i Mirash Ivanajt, gjendej në auditorët e Anatomisë të fakultetit të Mjekësisë, për eksperiment e demonstrim mësimor. Per ironine tragjike te fatit ai i shërbeu arsimit shqiptar edhe i vdekur.

Dhjetë vjet më pas më 1963-in, kur të afërmit e Nikolla Ivanajt e nxorën nga vendi ku e kishin hedhur, për ta varrosur njerëzisht në varrezat e Sharrës, e gjetën të hedhur në gropë pa emër, pa arkivol, përmbys me fytyrë përdhe, si një të burgosur, të cilin e dënojnë përsëri pas vdekjes.

Kush ishte Mirash Ivanaj?

I lindur në Podgoricë, rridhte nga një familje patriotike prej viseve shqiptare të Malit të Zi.

Intelektual klasi dhe patriot i vendit te tij. Shkrimtar, eseist, mesues, publicist, humanist…

I lauruar ne Rome per Filozofi dhe Jurisprudence, Ivanaj ishte edhe nje poliglot me plot 7 gjuhe te “gjalla” dhe tre te “vdekura”. Megjithese ishte admirues i Zogut, ai ishte kritik i gjendjes mjerane te arsimit shqiptar. E pranoi me deshire oferten e Mbretit Zog per te reformuar arsimin shqiptar.

Mori portofolin e Ministrit te Arsimit ne vitin 1933, (pas vdekjes se Hilë Mosit) ne qeverine e Pandeli Evangjelit.

Madheshtia intelektuale, patriotizmi i nivelit me te larte dhe gjendja mjerane e arsimit shqiptar ne vitet 30’ ishin “nxitesit” e Ligjit Ivanaj…

Në shtator të vitit 1934 paraqiti ligjin e ri për arsimin, duke e bërë 5-vjeçaren fillore arsim të detyruar. Krijoi gjithashtu institute edukuese dytësore të ndryshme. “Ligji i Arsimit”, ose siç u be i njohur si “Ligji Ivanaj” ishte ligji më i rëndësishëm e më i plotë i periudhës se qeverise Evangjeli.

Qëllimi i reformës së Ministrit Ivanaj, ishte që shkolla shqipe të kishte karakteristikat dhe fizionominë e saj, të ishte laike, shtetërore, kombëtare e demokratike, me tekste bashkëkohore të ngjashme me shkollat e perëndimit dhe të edukonte e orientonte në atë drejtim brezin e ri. Këto ide kërkoi të sanksionoheshin me ligj dhe në shumë raste ia arriti qëllimit edhe për shtetëzimin e shkollave private, veçanërisht ato italiane dhe greke.

“…Shkolla jonë, duhet të japë edukatë qytetare e laike, sepse qëllimi i shkollës është të formojë qytetarë të lirë, me edukatë dhe formim shkencor e teknik bashkëkohor…” ( Ky fragment i shkurtër është shkëputur nga fjala e mbajtur prej Mirash Ivanajt, si ministër i Arësimit kombëtar, në Parlamentin shqiptar, me 10 prill 1933)

Më 30 gusht 1935 dha dorëheqjen në shenjë proteste pasi Gjykata e Hagës detyroi qeverinë shqiptare që të moderonte politikat e saj ndaj shkollave minoritare.

Emërohet kryetar i Këshillit të Shtetit dhe këshilltar i mbretit Zog deri më 7 prill 1939.

Ishte absolutisht kunder pushtimit fashist te Shqiperise dhe bashkë me miqtë e tij Safet Butka dhe Qemal Butka mobilizoi studentët shqiptarë në protestat kundër pushtimit.

U largua nga Shqiperia drejt Turqise ne vitin 1939 duke refuzuar pushtimin fashist te vendit.

Ai u largua nga atdheu bashkë me vëllain Martin Ivanaj, jurist i shquar, kryetar i Gjykatës së Diktimit si dhe miqtë e tij, arkitektin Qemal Butka dhe filozofin Branko Merxhani, si një refuzim ndaj pushtimit Italian të Shqipërisë dhe si një shpëtim për jetën e tyre.

E ka shpjeguar vetë këtë mërgim në ditarin e jashtëzakonshëm “Na, që shpëtimin e gjetëm në t’ikun”…

Kthehet në Shqipëri në tetor 1945 i kërkuar edhe nga Gjergj Kokoshi dhe I bindur qe nuk kishte asnnje mekat mbi shpine.

Autoritetet e larta i luten që të shpallë kandidaturë për deputet nga ana e Frontit Demokratik, gjë për të cilën refuzoi. Punoi në shkollën pedagogjike të Tiranës nga nëntori i 1945 deri më 15 maj 1946, kohë kur u arrestua si “agjent i anglezëve”.

Kush ishte mekati i Mirash Ivanajt?

“Mekati” i vetem… i preu bursen me 6 shkurt 1934, ne kohen qe ishte Minister i Arsimit “ngelsit” Enver Hoxha…

Thuhet qe kur Mirash Ivanaj u kthye ne Shqiperi u prit nga vete Enver Hoxha, i cili me stilin e tij thumbues i thote :

“Shiko si po te presim… jo si ty qe me hoqe bursen”

Mund te qendronte ne Turqi. Por erdhi per te bere Shqiperine… dhe u denua nga gjykata e teneqexhinjve dhe harbuteve provinciale.

Në këtë mënyrë Shqipëria humbi “ministrin e hekurt” te Arsimit shqiptar siç e ka quajtur studjuesi i shquar Lazer Radi.

Padyshim me i madhi Minister i Arsimit ne historine 112 vjecare te shtetit shqiptar.

Per ironi te fatit, asokohe, Minister i Arsimit ishte nje nga katilet e gjyqeve te pasluftes…Bedri Spahiu.

Vdiste i vrare Mirash Ivanaj…dhe arsimin e “reformonte” Bedri Spahiu… dhe populli “liridashes” dhe “arsimdashes” per kete kriminel kishte “kenduar”:

“Dridhen armiqte

Porsi miu

I gjykon Bedri Spahiu”

Nje nga keta “armiq” ishte edhe Mirash Ivanaj…dhe “krimi” i tij ishte sepse donte Shqiperine…

Conversation with Ledia Xhoga, author of Misinterpretation, longlisted for the Booker Prize 2025

by

Interviewer Rafaela Prifti/

Congratulations on the nomination! You are the first Albanian-born female novelist longlisted for the Booker Prize. What jumps to mind instantly is Ismail Kadare’s winning the first Man Booker International Prize in 2005 (now International Booker Prize) – an award that honored his entire body of work. What is it like to be up there?

-Being longlisted certainly increases the book’s visibility and opens up opportunities. I feel beyond honored and hugely intimidated to see my name next to Kadare, whom I grew up reading. It’s also a bit strange, honestly, as it puts a strong spotlight on a person, and most writers are introverts who have a hard time with that kind of attention. As far as gender is concerned, six other wonderful writers who are women are on the list, so I’m in good company.

Living in-between is a central concept of the imigrant experience that you explore through the nameless protagonist, the Albanian American profesional interpreter, and a whole cast of imigrants from around the world in your debut novel.

-Yes, there are many immigrants in the story and they’re all experiencing the in-between. They all want something that’s beyond their reach, some are trying to become legal or heal themselves, some simply want a life where they’re not harassed. They all have their goals. The novel starts in January and I had the feeling, while writing it, that it would end in spring, which worked well metaphorically showing the possibilities of regeneration and renewal in that final scene.

“The Albanianess” is interwoven with the main theme of caring too much, a strong trait that leads the protagonist into dangerous situations. Since the book is released in Albanian by Botimet Dudaj, I will ask you to choose three words to describe it in Albanian.

Dinamik, mbërthyes, i paparashikueshëm.

The protagonist’s drive to help fellow immigrants, though admirable, becomes an unchecked compulsion. You had said that a brief personal experience as an interpreter for a New York organization, provided the premise of the story “that was ready to be told.” Was that unusual or is that an habitual workflow?

-It was actually a volunteer opportunity someone told me about. The man I was to interpret for had the same history as Alfred and he was a survivor of torture. But I’ve never worked professionally as an interpreter or translator. Yes, of course, it takes a while for some stories to get off the ground. A select few flow much easier it seems. Writers call them a gift. I wouldn’t say this story was a gift though. But although I struggled with the structure of the novel initially, there was something propulsive in the storyline, which allowed me to finish it.

In the story, silence is not just the absence of sound, it could indicate represion or rebellion, which is evident each time the narrator opts to say nothing to Billy, her husband, or Alfred, the Kosovar Albanian client that she is helping. What do the novel’s reflective spaces convey to the reader?

-It’s common for astute readers to notice things that writers don’t even intend, at least not consciously. I wasn’t aware of the role of silence, thank you for bringing it up. Billy’s attention to the unspoken is mentioned in regard to his interest in silent film and is consistent with the fact that he is also attuned to his wife’s moods, and he can read her reactions, even when she doesn’t tell him things. And then there’s the silence that happens after they fight, since they’re both upset. It offers a moment of introspection perhaps and it also reveals her feelings as she reflects upon their relationship. I like your interpretation that silence represents rebellion and repression, I’m sure that’s true, too.

The mother figure manifests itself in a fascinating ensemble of female characters such as the narrator’s mother, and Anna’s, Alma’s, Billy’s, Alfred’s. How does their presence – physical, emotional, psychological – enhance the larger narrative of the story?

-You are right, we get to know the mother of nearly every character! I think that the mothers in the novel embody the histories of the countries the characters come from as well as the ongoing emotional and psychological issues that affect generation after generation. Although they are trying to solve the issues that deal with their day to day life, these characters carry their pasts like shadows. This is something that the interpreter and Alfred sense about each other, by the way, and it connects them.

The interplays between dualities (the narrator’s father and uncle), contradictions in intents and motivations, echoes of the past in her family and the history of Albania build up the tension in several plot points with a thriller like quality.

-As people we are wired to notice similarities and differences, some of which are mundane and some are revealing from a character perspective. If you listen to any conversation in a coffee shop or bus, you’ll find statements like that, people trying to make sense of one another and pointing at differences. Of course, in fiction we have to think about how these characteristics fit in the bigger story. What did it mean for the interpreter to have a father who never sugarcoated things? So, the opposites serve to clarify characters, but they have to fit in the fabric of the story.

Would you please introduce yourself to the readers and your journey as a writer and a playwright? For anyone interested, there is a list of more than a dozen short and full length plays on your website lediaxhoga.com, a few of them are available for online watching.

-I’ve lived in New York City for a long time, for twenty years. I now am a parent and live in Brooklyn with my family. I worked in book publishing in Manhattan for many years, but then I wanted to write fiction, so I got an MFA in Fiction writing at Texas State. Yes, I’ve always been interested in Playwriting and had many short plays produced. I love writing dialogue. I also like screenwriting and would love to write a screenplay that turns into a movie someday.

What is the best way for the readers and fans to find out more about you and your work?

Thank you so much for reaching out to me about this. My website is lediaxhoga.com and I’m on

Instagram.

Your nomination is a remarkable achievement! The debut novel is a testament of your outstanding talent. Best of luck, Ledia!

The interview was conducted via email and edited for length and clarity Booker Prize is a prestigous literary award conferred annually for a single work of fiction written in English published in the UK. It was founded in 1969. Ledia Xhoga’s debut novel is among 13 works longlisted out of over 150 titles for 2025. The Booker Prize will announce its six-book shortlist tomorrow at the Royal Festival Hall in London.

Festivali i Rrugës në Jug të Bostonit

by

Flamur Vezaj/

Për herë të parë, Shoqata Labëria në SHBA iu bashkua festivalit të përvitshëm të rrugës në jug të Bostonit (Street Festival South Boston) duke sjellë para qindra banorëve të qytetit këngët e lashta iso-polifonike dhe kostumet tradicionale të Labërisë.

Ishte një moment i veçantë, ku zëri i Labërisë, ky thesar shpirtëror i shpallur pasuri e UNESCO-s, u ngrit fuqishëm në skenën e ndërtuar nga organizatorët e këtij festivali në Boston!

Krah tyre, performoi edhe grupi i valleve “Vallet Tona”, pjesë e Katedrales Ortodokse Shqiptare të Shën Gjergjit (Kisha e Fan Nolit), të cilët e mbushën atmosferën me ngjyrat e traditës dhe gjallërinë e hapave të valleve tona, duke i dhuruar publikut një festë të paharrueshme shqiptare.

Të gjithë së bashku, me krenari e dashuri për atdheun, prezantuan kulturën dhe trashëgiminë tonë të gjallë, duke e bërë pjesëmarrjen e Shoqatës Labëria edhe më domethënëse, si bashkëpunim me Kishën e Fan Nolit në këtë festival prestigjioz.

Publiku, i përbërë nga banorë të shumtë të Bostonit dhe miq nga kultura të ndryshme, u magjeps nga tingujt e këngëve tona, u duartrokitën vallet tona dhe u mahnitën nga kostumet tradicionale shqiptare. Shumë prej tyre, jo shqiptarë, iu bashkuan këngës e valles, duke dëshmuar se muzika dhe arti nuk njohin kufij, por lidhin zemrat e njerëzve si një familje e madhe.

Ky ishte një ditë që ngjalli emocione të forta, një ditë krenarie ku ndjemë se rrënjët tona shqiptare jo vetëm nuk harrohen, por ndriçojnë me forcë edhe në skenën amerikane.

Pjesëmarrja në këtë aktivitet u bë i mundur nga Kisha e Fan Nolit, Shoqata “Labëria”, valltarët e vegjël të “Valleve tona”, administrata dhe banorët e jugut të Bostonit, organizatorët e festivalit dhe të gjithë ata që u bashkuan e duartrokitën në mbështetje të grupit shqiptar.

Me shpresën se vitin e ardhshëm kjo pjesëmarrje do të vazhdojë e do të bëhet traditë, u përcoll edhe njëherë mesazhi i fuqishëm i krenarisë dhe kulturës shqiptare në zemër të Bostonit.

REN NUSHAJ, AVOKATI SHQIPTAR QË KANDIDON PËR SENATIN E SHTETIT TË MICHIGANIT

by

“Vota shqiptare është vota që do të bënte ndryshimin mes fitores dhe humbjes”.

Intervistoi: Sokol Paja

Cila është platforma elektorale e Av. Ren Nushaj. Pse duhet të të votojë elektorati?

Fushata ime bazohet në synime të thjeshta por kuptimplote. Une besoj se çdo banor i Michigan-it meriton lagje të sigurta, shkolla publike të forta dhe një ekonomi që mbështet familjet tona. Do të luftoj për më shumë shpërndarje të të ardhurave të shtetit, në mënyrë që qeveritë tona lokale të kenë burimet për të riparuar rrugët tona, për të përmirësuar infrastrukturën dhe për të mbajtur komunitetet tona aktive dhe te suksesshme. Une sjell përvojë ligjore si prokuror dhe avokat mbrojtës, ashtu edhe një kuptim të thellë të nevojave të komunitetit si dikush që punon çdo ditë per te zgjidhur probleme rreale që ndikojnë në jetën e njerëzve.

Cili është angazhimi politik në Michigan dhe distriktin ku kandidon, fokusi, pozicionimi, nismat legjislative, partia politike, elektorati yt besnik…një thirrje shqiptarëve për të të mbështetur.

Në Michigan—dhe sidomos në Distriktin e Senatit 9—sfidat tona më të mëdha janë ekonomia, infrastruktura, dhe siguria publike. Përqendrimi im legjislativ do të jetë në modernizimin e infrastrukturës, uljen e kostove të shëndetit dhe arsimimit, dhe mbrojtjen e të drejtave individuale. Si një demokrat, do të jem një zë i fuqishëm për barazinë dhe progresin. Për komunitetin shqiptar ky eshte nje moment kritik. Ne kemi nevoje per perfaqsim ne sistemin politik dhe qe te arrijme kete duhet angazhim total nga te gjithe. Komuniteti ynë është punëtor, patriotik dhe thellësisht i angazhuar në këtë vend. Ky është momenti për të qëndruar së bashku, dhe mbështetja e komunitetit tone do të bëjë një ndryshim historik. Vota shqiptare është vota që do të bënte ndryshimin mes fitores dhe humbjes.

Kandidimi politik, dhe rëndësia e pozicionit ku kandidon. Ku e mbështet suksesin e garës elektorale si demokrat për Senat?

Senati i Shtetit të Michiganit nuk është thjesht një organ legjislativ—ai vendos politika që ndikojne drejtpërdrejt në jetën e përditshme të njerëzve: shkollat, sigurinë publike, taksat dhe infrastrukturën. Ne kemi një mundësi për të ndërtuar një Michigan më të fortë dhe më të drejtë. Suksesi im në këtë garë bazohet në vite eksperience ligjore, lidhje me liderët e komunitetit dhe një histori të provuar të zgjidhjes së problemeve. Unë nuk jam një politikan karriere—unë jam dikush qe I ka sherbyer gjithmone komunitetit tone. Kjo është fuqia ime dhe kyci i kesaj fushate elektorale.

Një shqiptar që kandidon për një pozicion kaq të rëndësishëm për të qenë zëri i fuqishëm qytetar, çfarë ndjeshmërie keni?

Si një shqiptaro-amerikan, kam vlerat e familjes dhe komunitetit tonë. E kuptoj luftën e emigrantëve të cilët punojnë për të ndërtuar një jetë më të mirë në Amerikë, sepse kjo është historia e familjes sime. Këto vlera me japin drejtim ne shërbimin tim publik. Të jesh shqiptar do të thotë gjithashtu të bartësh një përgjegjësi: të tregosh se kontributi ynë në shoqërinë amerikane eshte tej mase i rendesishem dhe se zëri ynë eshte I nevojshem kudo ku merren vendime.

Si po ecën fushata? Cila është strategjia e fitores dhe marrëdhënies me publikun dhe bindja për elektoratin gri?

Fushata po shkon shumë mirë. Jemi të predispozuar të shkojmë aty ku ndodhen anëtarët e komunitetit tonë, organizojmë takime dhe angazhojmë si banorë të vjetër ashtu edhe votues të rinj. Strategjia ime është e thjeshtë: dëgjo së pari, flit me sinqeritet dhe ndihmo ku të mundesh. Fitorja do të vijë nga angazhimi në bazë, ndërtimi i koalicioneve të forta dhe bindja e elektoratit me fakte, sinqeritet dhe vizion. Në këtë drejtim, eksperienca ime si avokat prej 15 vjetesh është një ndihmë e vyer në marrëdheniet me komunitetin.

Kush është Av. Ren Nushaj? formimi profesional, karriera, puna, hobi, moto në jetë?

Unë kam mbaruar shkollën e lartë për Histori dhe Shkenca Politike në Michigan pas të cilës vazhdova studime pas universitare për jurisprudence. Kam 15 vjet që punoj si avokat dhe punoj edhe si prokuror edhe si avokat mbrojtës. Eksperienca ime më ka dhënë një perspektivë dhe botëkuptim të gjerë: Në opinion tim, sistemi ligjor duhet gjithmonë të balancojë drejtësinë dhe llogaridhënien. Kjo filozofi me jep drejtim në çdo aspekt të jetës time publike. Jashtë sallës së gjyqit, jam thellësisht i angazhuar në shërbimin e komunitetit nëpërmjet një seri organizatash jo fitimprurese. Gjithmonë kam qenë i apasionuar me letërsinë, shkrimin dhe angazhimin me grupet kulturore lokale. Ndër të tjera, kam publikuar disa vëllime me poezi dhe jam themeluesi i Shoqërisë së Poezisë së qytetit ku jetoj.

Cila është prejardhja juaj e familjes, historia familjare e emigrimit?

Unë dhe familja ime emigruam nga Tirana me të njëjtin ëndërr që shumë familje shqiptare e mbanin—per një të ardhme më të mirë. Si shumë familje imigrante, ne kemi punuar dhe sakrifikuar shume gjate ketyre 30 viteve. Ky kontekst dhe experience familjare më jep disiplinë, vlerësim për edukimin dhe një angazhim për shërbimin publik. Historia e familjes time është historia e shqiptarëve në Amerikë: qe nuk kërkojmë ndihmë, por mundësinë për të kontribuar kundrejt suksesit të përbashkët.

@followers

“Rilindja Kombëtare Shqiptare 1878 – 1912” nga Stavro Skendi

by

Përktheu: Dr. Luan Topçiu/

Disa vite më parë, ndërsa isha i angazhuar në një projekt mbi historinë e Shqipërisë, hasa në vështirësi për të mbuluar periudhën nga shpërbërja e Lidhjes Shqiptare (1881) deri te shpallja e Revolucionit të Xhonturqve. As librat e përgjithshëm mbi Shqipërinë — dhe shumica e librave mbi këtë vend janë të karakterit të përgjithshëm — as studimet e pakta historike ekzistuese nuk e trajtonin atë periudhë: ato kalonin nga përgjithësime rreth Kongresit të Berlinit tek përgjithësime për kryengritjet shqiptare gjatë regjimit të Xhonturqve. Kur ndonjë syresh nuk e prekte fare atë periudhë, vëmendja përqendrohej kryesisht në rivalitetin midis Austro-Hungarisë dhe Italisë në Adriatik.

Nevoja për të plotësuar këtë boshllëk u njoh gjithashtu — pas botimit të disa artikujve të mi mbi prirjet nacionaliste shqiptare në periudhën në fjalë — nga dy historianë shumë të ndryshëm, të dy me reputacion botëror. Njëri ishte profesori i ndjerë Carlton J. H. Hayes në Universitetin Columbia; tjetri, profesori W. N. Medlicott, më parë në Universitetin e Oksfordit e tani në Universitetin e Londrës. Të dy dijetarët inkurajuan përpjekjet e mia, ndërsa Profesori Hayes më nxiti të shkruaja një libër “me theks mbi nacionalizmin shqiptar.”

Megjithatë, pati disa vështirësi për të çuar përpara projektin. Hapi i parë ishte të nxirrja faktet nga arkivat. Për shkak të interesit të veçantë të Austro-Hungarisë për Shqipërinë, pas Kongresit të Berlinit, arkivat e para që duhej të shqyrtoheshin ishin ato të Vjenës. Gjatë një udhëtimi nga Bashkimi Sovjetik drejt Jugosllavisë, ndalova për një javë në kryeqytetin austriak për të shqyrtuar Haus-Hof-und Staatsarchiv dhe arrita në përfundimin se materiali i ruajtur aty e justifikonte një studim mbi Rilindjen Kombëtare Shqiptare (1878-1912). Dy vjet më vonë, kalova një verë të tërë duke hulumtuar në ato arkiva. Meqenëse Italia kishte qenë rivale e Austro-Hungarisë në Shqipëri në atë kohë, ishte gjithashtu e domosdoshme të studioheshin arkivat italiane në Romë — Archivio Centrale dello Stato dhe Archivio Storico del Ministero degli Affari Esteri — kryesisht për të verifikuar faktet dhe për të arritur një gjykim më të ekuilibruar. Për të plotësuar kërkimin, u shqyrtuan edhe arkivat e një fuqie të tretë, Francës — Archives du Ministère des Affaires Étrangères, Paris — veçanërisht pasi ato ishin mjaft të pasura me informacione mbi çështjet e brendshme shqiptare.

Por materiali arkivor, sado thelbësor të ishte në këtë rast, nuk mund të përcillte një pamje të plotë të zhvillimeve gjatë periudhës në shqyrtim. Kam studiuar gjithashtu materiale të botuara të rëndësishme, veçanërisht periodikë bashkëkohorë dhe broshura politike.

Një vështirësi tjetër u ndesh në trajtimin e materialit. Ekzistonte një ndryshim i dukshëm në zhvillim ndërmjet pjesës jugore dhe asaj veriore të Shqipërisë. Për më tepër, ndarja e popullsisë në tri grupe fetare, secili me orientimin e vet kulturor dhe me interesa politike të veçanta, e bënte tablonë edhe më komplekse. Interesat e fuqive të mëdha — në këtë rast Austro-Hungarisë dhe Italisë — si dhe të shteteve fqinje, të cilat kishin synimet e tyre, e shtonin më tej ndërlikimin.

Redaktorët e dokumenteve mbi Shqipërinë mesjetare kanë mbrojtur idenë se gjatë Mesjetës ky vend ka qenë një “monadë” në të cilën pasqyrohej bota ballkanike. Siç do të shihet në këtë studim, ka arsye të forta për të pohuar se në periudhën 1878-1912 Shqipëria ishte edhe më tepër një “monadë” ballkanike.

Një çështje që duhej hetuar ishte nëse ndërkohë rusët ose shqiptarët kishin shkruar diçka me rëndësi mbi këtë temë. Në vitin 1959, Instituti i Historisë i Akademisë së Shkencave të BRSS botoi në Moskë një libër të I. G. Senkeviçit mbi lëvizjen çlirimtare të popullit shqiptar gjatë viteve 1905-1912 (Osvoboditel’noe dvizhenie albanskogo naroda v 1905–1912 gg.). Edhe pse mban emrin e një autori, ai është padyshim një vepër kolektive, e shkruar me ndihmën e studiuesve shqiptarë. Bazohet kryesisht mbi materialin e Haus-Hof-und Staatsarchiv, të cilin Tirana e ka mikrofilmuar dhe i ka dhënë klasifikimin e vet. Përveç prirjes marksiste, e cila ishte e pritshme, libri sovjetik përmban disa keqinterpretime, të cilët janë theksuar në këtë punim.

Në vitin 1961, historianët shqiptarë përgatitën për studentët e Universitetit Shtetëror të Tiranës dy vëllime të shkurtër të shumëfishuar me daktilograf: njëri mbulonte periudhën 1839-1900; tjetri periudhën 1900-1919. Të dyja janë pa shënime fundore, por kushdo që është i njohur me dokumentet e Haus-Hof-und Staatsarchiv mund të zbulojë lehtë se cilat dokumente janë përdorur. Për periudhën 1905-1912, ekziston një ngjashmëri e habitshme, madje shpesh identike, midis vëllimit të shumëfishuar të Tiranës dhe librit të I. G. Senkeviçit, çka dëshmon për karakterin kolektiv të këtij të fundit. Megjithatë, vëllimet e Tiranës, të botuara pas konfliktit shqiptaro-sovjetik, shfaqin një largim të caktuar nga ndikimet e Moskës dhe një prirje më nacionaliste sesa studimet historike shqiptare të mëparshme. Këto vepra të historianëve komunistë nuk i kam shpërfillur, por i kam përdorur në mënyrë kritike.

Referencat turke në librin e I. G. Senkeviçit apo në vëllimet e Tiranës nuk mbështeten mbi material arkivor osman. Arkivat e perandorisë osmane që lidhen me Shqipërinë ende nuk janë studiuar. Vështirësia duket se qëndron jo aq në vëllimin e tyre, sa në mungesën e klasifikimit dhe të studiuesve kompetentë që të kryejnë kërkimin e nevojshëm. Kur të shfrytëzohen, arkivat osmane do të japin një ndihmesë të çmuar për plotësimin e historisë shqiptare në vitet 1878-1912, sidomos nëse krahasohen me materialin arkivor të gjetur në kryeqytetet e Europës Perëndimore.

Dua të falënderoj nëpunësit e ndryshëm të arkivave që më ndihmuan, veçanërisht Dr. Anna H. Benna të Haus-Hof-und Staatsarchiv, e cila ishte gjithmonë e gatshme të më jepte ndihmën e saj.

Gjatë punës në këtë projekt, përfitova nga inkurajimi i Profesor Philip E. Mosely të Universitetit Columbia, të cilit dua t’i shpreh falënderimet e mia të përzemërta. Mirënjohje të veçantë i detyrohem Dr. John C. Campbell të Këshillit për Marrëdhënie me Jashtë, një specialist i Ballkanit prej shumë kohësh, i cili e lexoi dorëshkrimin me kujdes dhe dha vlerësimin e tij.

Jam gjithashtu thellësisht borxhli ndaj gruas sime, komentet e së cilës ndihmuan në përmirësimin e këtij libri.

Ky projekt nuk do të kishte mundur të përfundohej po të mos ishin grantet bujare, si për kërkimin ashtu edhe për shkrimin, të ofruara nga Komiteti i Përbashkët për Studimet Sllave dhe të Europës Lindore, i Këshilli Amerikan të Shoqërive të Dijes dhe i Këshillit të Kërkimeve të Shkencave Shoqërore, të cilëve dua t’u shpreh mirënjohjen time. Falënderime gjithashtu shkojnë për Universitetin Columbia që mbuloi shpenzimet e daktilografimit të dorëshkrimit.

Instituti mbi Evropën Qendrore-Lindore

STAVRO SKENDI

Universiteti Columbia

Maj 1965