Politike – Dielli

“Ajo që pashë në Raçak më ndryshoi jetën”, ambasadori Walker rrëfen në Boston çfarë ndodhi në Kosovë

March 31, 2026 by s p

Flamur Vezaj/

Në një atmosferë të mbushur me emocione historike dhe krenari kombëtare, Federata Pan-Shqiptare e Amerikës “VATRA” dega në Boston, në bashkëpunim me Shoqatën e Studentëve Shqiptarë në Harvard University, organizuan një takim të jashtëzakonshëm me ambasadorin William Walker, njeriun që i tregoi botës të vërtetën për krimet në Kosovë dhe që ndikoi drejtpërdrejt në ndryshimin e rrjedhës së historisë së saj.

Eventi nisi me intonimin e himneve të Shteteve të Bashkuara të Amerikës, Shqipërisë dhe Kosovës, duke krijuar një atmosferë solemniteti dhe uniteti mes të pranishmëve. Moderatorja e aktivitetit, gazetarja Entela Sula Prifti, me një stil të rafinuar profesional, zhvilloi dhe udhëhoqi bisedën e drejtpërdrejtë me ambasadorin Walker, duke sjellë për të pranishmit rrëfime të gjalla dhe dëshmi historike nga një periudhë vendimtare për kombin shqiptar.

Në fjalën e tij, ambasadori Walker rikujtoi momentet kur u dërgua në rajon me mision ndërkombëtar vëzhgues, duke theksuar se fillimisht kishte njohuri të kufizuara për Kosovën. Ai rrëfeu se si, gjatë misionit me mbi 1200 vëzhgues ndërkombëtarë, u përball me një realitet tronditës: një popull i shtypur, pa të drejta elementare dhe nën dhunën sistematike të regjimit serb.

Kulmi i dëshmisë së tij ishte Masakra e Raçakut, të cilën ai e përshkroi pa asnjë hezitim si krim lufte dhe akt gjenocidi ndaj civilëve shqiptarë. “Ajo që pashë ishte një masakër. Nuk kishte luftëtarë, ishin civilë, madje edhe një 99-vjeçar. Beogradi po gënjente,” theksoi ai, duke kujtuar edhe propagandën e kohës nga ish-ministri i propagandes së regjimit serbe Aleksandar Vučić, sot president, që mohonin krimin dhe e paraqisnin si përplasje ushtarake.

Walker tregoi gjithashtu për presionet dhe akuzat që iu bënë për të mohuar të vërtetën, por theksoi se qëndrimi i tij i palëkundur bëri që bota të kuptojë realitetin në Kosovë. Ai e lidhi drejtpërdrejt këtë moment me firmosjen e njëanshme të marrëveshjes së Rambujesë dhe më pas ndërhyrjen e NATO-s, që i dha fund spastrimit etnik.

Duke reflektuar për Kosovën sot, ai e cilësoi atë si një nga vendet më demokratike, me një bazë të fortë ligjore dhe shtetërore. Por mbi të gjitha, ai e përshkroi përvojën e tij në Kosovë si një moment që i ndryshoi jetën përgjithmonë, jo vetëm politikisht, por edhe njerëzisht. Me emocione të veçanta, ai kujtoi edhe solidaritetin e popullit shqiptar, duke treguar se si familje shqiptare i ofruan të bëhej pjesë e tyre pas humbjes së bashkëshortes, një gjest që, sipas tij, nuk harrohet kurrë.

Ambasadori veçoi rolin historik të Madeleine Albright, duke e cilësuar si figurën kryesore që ndryshoi rrjedhën e historisë së Kosovës: “Ajo bëri më shumë se kushdo tjetër për Kosovën dhe meriton mirënjohjen më të madhe.”

Në emër të studentëve shqiptarë të Harvardit, Fatoni Limani theksoi se pavarësia e Kosovës nuk është dhuratë, por rezultat i sakrificës së Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës dhe mbështetjes së NATO-s: “Kurajo juaj për të thënë të vërtetën solli atë që sot kemi – shtetin e Kosovës.”

Ndërsa kryetari i VATRES në Boston, Mentor Maksutaj, u shpreh se komuniteti shqiptar do të mbetet përjetësisht mirënjohës ndaj ambasadorit Walker për rolin e tij historik: “Ju bëtë që realiteti të ndryshojë në Kosovë. VATRA do të vazhdojë të punojë për çështjen kombëtare.”-tha ai.

Në fund të aktivitetit, ambasadori Walker iu përgjigj pyetjeve të shumta nga të pranishmit, ndërsa VATRA dhe studentët e Harvardit i dorëzuan atij një mirënjohje të veçantë për kontributin e jashtëzakonshëm në mbrojtje të së vërtetës dhe të drejtave të popullit shqiptar.

Ky takim nuk ishte thjesht një event, ishte një rikujtim i gjallë i historisë, i sakrificës dhe i së vërtetës që ndryshoi fatin e një kombi ku pjesëmarrësi veç komunitetit ishte edhe përfaqësuesi i organizatës “MaasBesa” z.Eduard Lazri.

115-VJET NGA KRYENGRITJA E MALËSISË SË MADHE: NGA PUSHKA TE SHTETI

March 30, 2026 by s p

Flamuri i Bratilës në Deçiq: Një Kujtesë që akuzon.

Nga Frank Shkreli

Në pranverën e vitit 1911, shpërtheu një nga ngjarjet më të rëndësishme të historisë kombëtare të shqiptarëve. Kryengritja e Malësisë së Madhe — një akt i guximit dhe i vetëdijes kombëtare që paralajmëroi pavarësinë e Shqipërisë, një vit më vonë.

115 vjet më parë filloi kryengritja e Malësisë së Madhe (me 23 mars 1911) e që kulmoi me ngritjen e Flamurit në Bratilë të Deçiqit nga Heroi Ded Gjon Luli me malësorë. Në krye të kësaj lëvizjeje qëndronte figura legjendare e Dedë Gjon Lulit — Frank Shkreli: At Gjergj Fishta për Dedë Gjon Lulin | Gazeta Telegraf — i cili me malësorët e vet sfidoi drejtpërdrejt Perandorinë Osmane. Në një kohë kur perandoria osmane përpiqej të mbante me forcë, territoret e saj në Ballkan, malësorët shqiptarë vendosën të mos presin më.

Kjo nuk ishte, thjesht, një kryengritje vendore ose krahinore me karakteristikat e një përballjeje të hapur me pushtetin osman, por ishte një shpallje e hapur e dëshirës shekullore të Kombit shqiptar për liri dhe identitet kombëtar. Kulmi i kësaj kryengritjeje u arrit më 6 prill 1911, kur në Bratilë, mbi malin e Deçiqit, u ngrit Flamuri Kombëtar i shqiptarëve — për herë të parë që nga koha e të Përgjithmonshmit të Kombit, Gjergj Kastriotit-Skenerbe — pas pesë shekujsh pushtimi të dhunëshëm osman. Ky akt simbolik, i udhëhequr nga Dedë Gjo Luli, ishte një paralajmërim, një sfidë e hapur ndaj sundimit të huaj dhe një mesazh i qartë për Evropën, mjaft ishte mjaft: shqiptarët ishin gati për shtetin e tyre.

Kryengritja e Malësisë së Madhe nuk ishte vetëm një përplasje me armë; ajo ishte edhe një projekt politik i artikuluar më vonë me Memorandumin e Greçës, me të cilin u kërkua autonomi dhe drejta të tjera kombëtare për shqiptarët në përgjithësi. Ajo ishte një revoltë që i dha hov lëvizjeve të tjera anë e mbanë trojeve shqiptare kundër osmanëve duke përgatitur, si asnjë herë më parë terrenin për shpalljen e pavarësisë së Shqipërisë në 28-Nëntorin e vitit 1912 në Vlorë. Sot,115 vjet më vonë, ajo kryengritje mbetet një kujtesë e fuqishme se liria nuk dhurohet – por ajo fitohet me luftë, sakrificë, me vizion dhe me bashkim. Por mbi të gjitha, Kryengritja e Malësisë mbetet një testament i shpirtit të pathyeshëm të malësorit shqiptar, që në momentet vendimtare të historisë, ka ditur të ngrejë, jo vetëm armën për tu mbrojtur nga armiqët shekullorë, por edhe Flamurin e Kombit, pas 5-shekujsh robërie. Kryengritja e Malësisë së Madhe — ishte një akt i organizuar rezistence që i parapriu dhe i dha frymë shpalljes së pavarësisë së Shqipërisë në një kohë kur Perandoria Osmane përpiqej të mbante me forcë territoret e saj në Ballkan. Por malësorët shqiptarë ia prishën Sulltanit, duke vendosur, të bashkuar, të mos presin më. Kësaj kryengritjeje i qëndronte në krye figura emblematike e Dedë Gjo Luli, prijësi i Hotit, i cili bashkoi fiset e Malësisë së Madhe në një lëvizje të rrallë uniteti e vendosmërie, për shqiptarët. Ky bashkim nuk ishte i rastësisht, por ishte produkt i një vetëdijeje të re kombëtare, që kishte filluar të merrte formë në fund të shekullit XIX dhe që tashmë kërkonte shprehje konkrete politike dhe ushtarake.

Kryengritja shpërtheu në mars të vitit 1911 dhe mori shpejt përmasa të gjëra, përballë një armiku shumë më të madh në numër dhe në mjete luftarake, por malësorët luftuan me një vendosmëri që habiti jo vetëm Stambollën, por edhe kancelaritë e mëdha evropiane. Malësorët, nuk kërkonin privilegje të vogla apo lëshime të përkohëshme. Jo! Ata kërkonin dinjitet, autonomi dhe njohje si komb.

Por, njëkohsisht, duhet të jemi të drejtë dhe të sinqertë në interpretim të rolit të pazëvendsueshëm të ballafaqimit të malësorëve me perandorinë Otomane, se ajo kryengritje nuk ishte vetëm vepër e pushkës. Se ajo kryengritje u mbështet dhe u artikulua nga mendje kombëtare të ndritura të kohës. Luigj Gurakuqi i dha asaj një zë politik, duke qenë ndër hartuesit kryesorë të Memorandumit të Greçës — dokument drejtuar Perandorisë turke dhe Fuqive të mëdha evropiane, dokument që përmblodhi kërkesat e pothuaj të gjithë shqiptarëve për autonomi, të drejtën gjuhësore dhe përfaqësim politik. Gurakuqi, shërbeu si urë-lidhëse mes luftës në terren të malësorëve dhe diplomacisë evropiane, duke e kthyer kryengritjen e malësorëve në një çështje të artikuluar politike, me qëllim të ndërkombtarizimit të çeshtjes shqiptare dhe pavarësisë së Shqipërisë. Me besimin se “diplomacia dhe lufta shkojnë dorë për dorë”, siç citohet të ketë thënë ish-presidenti amerikan, Theodore Roosevelt-i. Në të njëjtën kohë, edhe Ismail Qemali i ka dhënë kësaj lëvizjeje dimension ndërkombëtar. Nga qendrat evropiane, ai punoi për ta paraqitur kryengritjen e malësorëve si shprehje të një kombi që kërkonte të drejtat e veta, duke tërhequr vëmendjen e Fuqive të Mëdha, në përgatitje të terrenit politik për aktin e madh të vitit 1912 në Vlorë. Ndërsa Ernest Koliqi që i përket një brezi më të vonshëm — ndonëse nuk kishte rol të drejtpërdrejtë në ngjarjet e vitit 1911, kontributi i tij qëndron në ruajtjen dhe përpunimin e kësaj trashëgimie më vonë, e deri në ditët e sotëme, të ndërgjegjes kombëtare të shqiptarëve. Përmes letërsisë dhe arsimit, ai dhe të tjerë intelektuaaë shqiptarë ndihmuan që fryma e Kryengritjes së Malësisë së Madhe e vitit 1911, të mos mbetej vetëm histori, por të bëhej pjesë e identitetit kulturor, jo vetëm të malësorëve, por mbarë shqiptarisë.

Siç dihet, kulmi historik i kësaj lëvizjeje u arrit më 6 prill 1911, në Bratilë, mbi Malin e Deçiqit, ku Dedë Gjon Luli ngriti Flamurin kombëtar të shqiptarve, simbolin e identitetit dhe të qëndresës së tyre gjatë gjithë historisë. Ky akt kishte një peshë të jashtëzakonshme historike: për herë të parë pas pesë shekujsh sundimi otoman, Flamuri i Kastriotëve po valëvitej sërish në tokën shqiptare, jo si kujtim i së kaluarës, por si premtim për të ardhmen. Ky moment nuk ishte thjesht simbolik. Ai ishte, njëkohësisht, edhe një deklaratë politike e hapur: shqiptarët nuk ishin më një popull i shpërndarë pa zë, por një Komb që kërkonte vendin e vet në hartën e Evropës. Në vazhdën e kësaj kryengritjeje ishte edhe Memorandumi i Greçës, një dokument i rëndësishëm që artikulonte qartë kërkesat e shqiptarëve për autonomi, përdorimin e gjuhës shqipe në administratë e arsim, si dhe të drejta të tjera themelore, mohuar shqiptarëve në Ballkan, me shekuj nga Perandoria osmane.

Megjithatë, rëndësia e Kryengritjes së Malësisë së Madhe nuk qëndron vetëm në fitoret e saj të drejtpërdrejta apo në aktet e mëvonshme heroike që prodhoi. Por ishte me rëndësi, për faktin se, ajo ishte shkëndia që ndezi një proces më të gjerë kombëtar. Fryma e saj u përhap në vise të tjera shqiptare, duke përgatitur terrenin për kryengritjet e viteve 1912 dhe, përfundimisht, për shpalljen historike të pavarësisë së Shqipërisë në Vlorë, me 28 Nëntor, 1912.

Kryengritja e Malësisë së Madhe,1911: Liria që u fitua, por edhe ideali i saj që me kohë u zbeh ndër shqiptarë, jo vetëm gjatë periudhës së komunizmit, por edhe në ditët tona. Prandaj,kur kujtojmë këtë ngjarje historike, nuk mund të mos reflektojmë mbi kontrastin mes asaj kohe dhe realitetit të sotëm shqiptar. Malësorët e vitit 1911, pa shtet, pa mbështetje ndërkombëtare të garantuar, por me një ndjenjë të fortë përgjegjësie kombëtare, arritën të bëjnë histori. Ata nuk ishin të përkryer, por kishin një cilësi që shpesh mungon sot: bashkimin rreth një qëllimi madhor kombëtar.

Pse Flamuri i Ded Gjo’ Lulit është një kujtesë që na akuzon edhe sot, 115-vjet më vonë? Se, Kryengritja e Malësisë së Madhe duhej të mbetej një mësim i hapur për brezat. Duke u kujtuar shqiptarëve se liria dhe shteti nuk janë produkte të rastësisë, por të sakrificës, të organizimit, bashkimit të shqiptarëve dhe të vizionit të përbashkët për të ardhmen. Ajo kryengritje sfidon sot shqiptarët me pyetjen: a janë shqiptarët si komb sot — politikisht, kombëtarisht dhe si klasë politike që i prinë Kombit në shekullin XXI — në lartësinë e trashëgimisë që kanë lënë pas ata burra, por edhe gra malësore?

Sot, pra në një kohë kur shpesh dominojnë përçarjet, konfliktet, interesat e ngushta dhe harresa historike, kujtesa e vitit 1911 duhet të shërbejë si thirrje për reflektim dhe përgjegjësi kombëtare. Sepse flamuri që u ngrit në Bratilë të Deçiqit nuk ishte vetëm një copë pëlhurë — por ishte edhe një betim kombëtar. Një betim që brezat pasues të shqiptarëve, anë e mbanë trojeve të veta iliro-arbërore, nuk kanë të drejtë morale as kombëtare ta harrojnë, sot as kurrë. Se kryengritja e vitit 1911 dëshmoi se kur bashkohen sakrifica, mendimi politik dhe vizioni shtetformues, historia merr drejtim. Ajo nuk ishte një episod i izoluar, por një hallkë kyçe në zinxhirin e ngjarjeve që çuan në shpalljen e pavarësisë së Shqipërisë. Sot, 115 vjet më pas, kjo kryengritje mbetet një pasqyrë sfiduese për realitetin shqiptar. Ajo na kujton se liria dhe shteti nuk janë të përjetshme nëse nuk mbrohen me të njëjtin përkushtim me të cilin u fitua. Kryengritja e malësorve duhet tu kujtojë sot shqiptarëve, gjithashtu, se uniteti kombëtar, përgjegjësia e elitave politike dhe intelektuale si dhe vetëdija historike janë po aq të domosdoshme sot, po aq sa ishin edhe në vitin 1911. Flamuri që u ngrit në maje të Deçiqit nga malësorët, me në krye Heroin kombëtar, Ded Gjon Lulin, nuk ishte, pra, vetëm një simbol i një fitoreje të përkohshme. Ai ishte edhe një betim për të ardhmen — një betim që vazhdon t’i thërrasë edhe sot shqiptarët anë e mbanë trojeve të tyre iliro-arbërore — për një zgjim të ndërgjegjes kombëtare.

Frank Shkreli

Krerët e Malësisë së Madhe më 191

… Burra le për çark t’martinës,
Fjalën, fjalë besën çelikut,
ballë për ballë e jo mbas shpinet,
mësy me i ra në luftë anmikut…

Disa vargje lapidare të Poetit Kombëtar shqiptar, At Gjergj Fishtës:

“Të shtatë krajlat çue janë në kambë,
kah ka ra medet kjo gjamë,
N’atë Malësi, n’atë Rapshë të Hotit,
Ded Gjo’ Luli burrë si motit,

Me i çetë lekë, bisha shkorretit,
Ka nisë pushkën me asqer të mbretit
…
Se me sodit emni i Zotit,
Ç’ka jem nipa t’Gjergj Kustriotit,
e shqiptarë që i thom na vetit,
Ma duva nuk i bajmë mbretit…”

Nga Lahuta e Malësisë e Lapidarit të Kombit, Gjergj Fishta

ME Dr ELEZ BIBERAJN NË TIRANË NË ÇASTIN KUR U THYE VET-IZOLIMI KOMUNIST, MARS, 1991

March 27, 2026 by s p

Midis shpresës dhe realitetit të ashpër shqiptar.

Nga Frank Shkreli

Marsi i vitit 1991 shënon një kthesë themelore në historinë moderne shqiptare, një moment kur vet-izolimi gjysëmshekullor i regjimit komunist të Enver Hoxhës nisi të çahej, përfundimisht. Në këtë sfond dramatik, përveç delegacionit të Departmentit Amerikan të Shtetit (DASH) që kishte shkuar më heret, në Tiranë arrijti edhe një delegacion i Kongresit të Shteteve të Bashkuara, i kryesuar nga Senatori Dennis DeConcini, pjesë e të cilit ishte edhe Dr. Elez Biberaj – në atë kohë Shef i Shërbimit shqip e më vonë edhe Drejtor për Euro-Azinë dhe më në fund edhe Drejtor i Përgjithshëm i Zërit të Amerikës Frank Shkreli: Elez Biberaj emërohet Drejtor i Përgjithëshëm i “Zërit të Amerikës” | Gazeta Telegraf — Arritja në Tiranë e dy delegacioneve të nivelit të lartë të qeverisë amerikane — Degës Ekzekutive dhe Degës Legjislative — merrte përmasa që tejkalonin një akt diplomatik të zakonshëm. Vizita e tyre, pothuaj menjëherë pas nënshkrimit, një javë më parë, në Washington, të Memorandumit për rivendosjen e marrëdhënieve midis dy kombeve tona, ishte një shenjë e qartë e rëndësisë që Washingtoni zyrtar i kushtonte Shqipërisë dhe shqiptarëve. Por njëkohësisht, edhe rikthimit, më në fund, të Shqipërisë në hartën e botës së lirë perëndimore. Por, për Elezin dhe mua, si pjesëmarrës në këto dy delegacione zyrtare në Shqipëri mars/prillin e 1991, ajo vizitë përfaqësonte jo vetëm interesin institucional amerikan për Shqipërinë e shqiptarët por edhe lidhjen — shpirtërore dhe familjare të mijëra familjeve anti-komuniste të diasporës shqiptare në Amerikë — me atdheun e origjinës.

Marsi i vitit 1991 në Tiranë nuk ishte thjesht një stinë kalimtare, nga një sistem në tjetrin. Ishte një çarje në kohë, një moment kur një vend si Shqipëria komuniste, i mbyllur e i vet-izoluar për gati pesë dekada, po përpiqej të hapte sytë drejt botës së lirë. Në ato ditë të pazakonta, kisha privilegjin të jem në Tiranë, si pjesë e delegacionit të Departamentit të Shtetit i SHBA, krah për krah, për disa ditë, me mikun, kolegun dhe bashkëpunëtorin e ngushtë prej 5-dekadash, Dr Elez Biberaj. Ai ishte pjesë e delegacionit të Kongresit amerikan, kryesuar nga Senatori Dennis DeConcini i shtetit Arizona. Former Senator, Dennis DeConcini at VOA Albanian Service’s 70th Anniversary. Mendoj se edhe Elezi do ishte dakort, se prania e tij ato ditë në Tiranë – 35-vjet më parë — nuk ishte një mision i zakonshëm zyrtar, siç ishim mësuar të ndërmirrnim dikur në vende të tjera, si pjesë e funksioneve tona zyrtare. Por ishte një kthim – ndonëse i vonuar, por i shumëpritur dhe thellësisht personal – në një atdhe, që për vite ekzistonte vetëm në kujtimet tona, rrëfime dhe mall. Tirana, 35-vjet më parë, ishte e zymtë në pamje dhe e trazuar në shpirt. Rrugët mbanin gjurmët e një sistemi të lodhur, ndërtesat flisnin për izolimin, ndërsa njerëzit – përkundrazi – përçonin, ndonëse me pak frikë, një energji të re, një etje për ndryshim që nuk mund të fshihej më nga askush. Në Tiranën e atyre ditëve, realiteti ekonomik e politik ishte i zymtë: kudo varfëri ekstreme, mungesë infrastrukture dhe një popullsi e etur për ndryshim.

Megjithatë, ajo që binte në sy ishte shpresa për ditë më të mira. Turmat dhe individët që përshëndesnin dy delegacionet amerikane nuk shihnin thjesht përfaqësues diplomatikë amerikanë ose përfaqsues të VOA-s. Në praninë e delegacioneve amerikane, shqiptarët vendas shihnin simbolin e një bote tjetër. Një bote të lirë dhe demokratike, që më në fund po afrohej edhe për ‘ta. Vetë prezenca e Elez Biberajt – një zë i besueshëm ndër vite për dëgjuesit e shumtë të Zërit të Amerikës në Shqipëri — ato ditë të marsit, 1991 — shërbei gjithashtu si një sinjal politik, shpresëdhënës për elitën e atëhershme shqiptare intelektuale, se epoka e vet-izolimit politik dhe ekonomik po merrte fund. Kontakti i drejtpërdrejtë me përfaqësuesit amerikanë, përfshirë figura si Dr Elez Biberaj, patjetër që ndikoi në përshpejtimin e proceseve, jo vetëm të mendimit të pavarur dhe fjalës së lirë, por edhe të hapjes dhe pluralizmit politik në Shqipëri. Një numër intelektualësh të kohës të cilët, jo më larg se një muaj a dy përpara, nga frika refuzonin t’i dilnin në telefon Elezit për intervista tek VOA shqip, tani u gjëndën ball-përball me ‘të mu në qendër të Tiranës. Nuk besoj se kishte nevojë për ndonjë provë tjetër se edhe për ‘ta diçka po ndryshonte, rrënjësisht dhe shpejt.

Mars–prill 1991 ishte një nga ato çaste të rralla kur historia nuk shkruhej në libra, por përjetohej në rrugët e Tiranës, në korridoret e ndërtesave shtetërore dhe në fytyrat e njerëzve, që për herë të parë, pas disa dekadash ndiheshin të lirë të shpresonin. Të gjendeshe në Shqipëri me Elez Biberaj nuk ishte thjesht një përvojë profesionale — ishte një privilegj historik megjithse përkonte me një periudhë trazimi dhe shprese, njëkohësisht. Regjimi komunist po jepte shpirt, ndërsa një realitet i ri, ende i paqartë, po përpiqej të merrte formë e frymë. Në Tiranë, gjithçka dukej në tranzicion: institucionet, retorika politike, madje edhe vetë gjuha e komunikimit publik. Në këtë atmosferë, prania e Elez Biberaj, me përvojën e tij në analizën e zhvillimeve politike në Evropën Lindore dhe Ballkan, ishte një udhërrëfyes i çmuar. Ai e kuptonte Shqipërinë jo vetëm si një rast studimi, por edhe si një plagë historike që kërkonte shërim të thellë. Takimet e atyre ditëve — me përfaqësues të qeverisë së rrënuar komuniste, me figura të reja të opozitës, me intelektualë dhe qytetarë të thjeshtë — kishin një element të përbashkët: etjen për ndryshim dhe frikën nga e panjohura. Shqipëria ishte në një udhëkryq, dhe askush nuk kishte një hartë të qartë për rrugën përpara. Mbaj mend diskutimet e gjata me Elezin, ku ai theksonte se sfida më e madhe nuk ishte rrëzimi i sistemit të vjetër — kjo tashmë kishte filluar — por ndërtimi i institucioneve të qëndrueshme demokratike. “Demokracia,” thoshte ai, “nuk është një akt, por një proces që kërkon kohë, durim dhe mbi të gjitha, vullnet politik.” Në rrugët e Tiranës, njerëzit na ndalonin, na pyesnin për Amerikën, për lirinë, për mundësitë e reja. Kishte një idealizëm të pastër, pothuaj naiv, për atë që përfaqësonte Amerika. Për shumë prej tyre, Amerika ishte sinonim i demokracisë, drejtësisë dhe mirëqenies, një kontrast i fortë me realitetin që kishin përjetuar për dekada.

Pas atij entuziazmit fshihej edhe një realitet i ashpër: ekonomia e rrënuar, mungesa e përvojës demokratike, dhe mbi të gjitha, hija e gjatë e së kaluarës komuniste shihej gjithkund. Kjo ishte dilema e madhe e Shqipërisë së vitit 1991 — si të ndërtohej e ardhmja pa u çliruar plotësisht nga e kaluara. Gjatë qendrimit tonë në Tiranë, marsin e 1991 me Elezin e kishim berë zakon e dilnim në Sheshin Skenderbeu për të vëzhguar atmosferën, duke dëgjuar dhe duke përthithur çdo detaj. Nuk kishim nevojë për shumë fjalë për të kuptuar situatën as edhe njëri-tjetrin. Të dy e ndjenim se po jetonim një moment që do të mbetej në histori, për të ardhmen e shqiptarëtve por edhe në kujtesën tonë, përgjithmonë. Por, siç kam theksuar edhe në shkrimin e para disa ditëve në lidhje me këtë përvjetor, ajo që na preku më shumë ishin njerëzit. Në çdo kontakt – të rastësishëm apo zyrtar – ndjehej një dëshirë e fortë për të komunikuar, për të treguar përvojat, shpesh të tmershme nga jeta e tyre dhe për tu dëgjuar hallet e tyre nga të huajt që ato ditë kishin ardhur për herë të parë në Tiranë, nga Amerika dhe nga Evropa Perëndimore

Elezi në Tiranë me një delegacion të Kongresit Amerikan e unë me delegacionin e DASH, gjatë ditës kishim agjenda të ndryshme, por takoheshim në hotelin e “famshëm” Dajti, ku qëndronin të gjitha delegacionet e huaja. Prandaj, mbrëmjet ishin më të lira për të shkëmbyer biseda e për të bërë krahasime. Në biseda të gjata, shpesh të thjeshta në formë, por të thella në përmbajtje — larg agjentëve të Sigurimit të Shtetit famëkeq që gjithnjë bredhnin brenda dhe jashtë hotel Dajtit – diskutonim për ngjarjet që po zhvilloheshin aq shpejt. Çfarë rruge do të ndiqte Shqipëria? A do të mundte të ndërtonte institucione demokratike? A do të arrinte të çlirohej jo vetëm nga sistemi komunist, por edhe më me rëndësi, nga mendësia komuniste që regjimi i egër i Enver Hoxhës kishte lënë pas. Si njohës i thellë i realitetit shqiptar ndër vite, Dr Elez Biberaj si, gjithmonë, sillte një qartësi analitike që më ndihmonte mua dhe kolegëve tanë ato ditë në Tiranë të kuptonim më mirë kompleksitetin e asaj që po ndodhte para syve tanë. Ndërsa unë e përjetoja atë përvojë edhe në mënyrë emocionale, ndoshta edhe me pak egërsi, Elezi arrinte t’a vendoste çdo zhvillim e dukuri të atyre ditëve në një kontekst më të gjërë historik dhe politik, ashtu siç ka bërë gjatë gjithë karrierës dhe veprimtarisë së tij, si njëri prej ekspertëve më të dalluar të çeshtjeve kombëtare dhe evropiane.

Si i tillë, Elezi gjithashtu e ndjente qartë peshën e atij momenti. Nuk ishim thjesht dëshmitarë por ishim, në një farë mënyre, pjesë e tij — të nderuar dhe të privilegjuar — për atë moment në historinë e fillimit të marrëdhënieve diplomatike midis Shteteve të Bashkuara të Amerikës dhe Shqipërisë. Nder më të madh për dy shqiptaro-amerikanë nuk kishte! Kur kujtoj sot ato ditë të marsit/prillit 1991, ato që më mbeten më fort në kujtesë nuk janë vetëm ngjarjet, takimet zyrtare e tjera, por ishin edhe ndjenjat: një përzierje e rrallë e historisë me përvojën personale. Edhe për Elez Biberajn ajo vizitë, ishte më shumë se një kapitull në jetën e tij profesionale. Ishte edhe një dëshmi se si, në momente të caktuara, secilit prej nesh, jeta na vendos në kryqëzimin e historisë – dhe të jep mundësinë t’a përjetosh atë, jo si spektator, por si pjesëmarrës. Dhe për këtë, mbetemi thellësisht, mirënjohës.

Por nga një këndvështrim më kritik, ajo vizitë ngre edhe pyetje që mbetën aktuale për Elezin dhe për të gjithë ne: a u shfrytëzua siç duhet ai moment historik? A arrijti klasa politike shqiptare ta përkthejë atë kapital simbolik, në një ndërtim të qëndrueshëm institucional? Apo shpresa e marsit 1991 u konsumua shpejt nga tranzicioni i gjatë dhe shpesh i dhimbshëm? Megjithë mungesën e përgjigjeve të sakta ndaj këtyre pyetjeve, në retrospektivë, vizita e marsit 1991 mbetet një nga ato çaste kur historia hapi një dritare të rrallë mundësish. Roli i Elez Biberajt në atë moment të historisë është pjesë e një narrative më të gjerë–atë të diasporës shqiptaro-amerikane, e cila jo vetëm e mbështeti, por edhe e shoqëroi Shqipërinë në hapat e saj të parë drejt demokracisë. Por ai moment nuk është thjesht kujtim. Ai është një standard me të cilin duhet matur edhe e tashmja. Sepse marsi i vitit 1991 nuk ishte vetëm fundi i një epoke të dhimbshme për Shqipërinë dhe për shqiptarët, përfshirë ne në diasporë –por ishte dhe premtimi për një fillim të ri. Në këtë kontekst, vëzhgimet dhe analizat e Elez Biberaj shërbyen si një pasqyrë realiste për politikëbërësit amerikanë dhe për të gjithë të interesuarit, atëherë dhe më vonë. Në thelb, vizita e tij ishte më shumë se një episod zyrtar, diplomatik, ose gazetaresk, por ishte një moment reflektimi për të ardhmen e Shqipërisë. Ajo vizitë ngriti pritshmëri të mëdha por, njëkohësisht, paralajmëroi për sfidat që do të vinin. Sot, kur shikojmë pas, vizita e Elez Biberaj mbetet një pikë referimi. Jo vetëm për atë që përfaqësonte atëherë, por për pyetjen që vazhdon të na ndjekë: a arriti Shqipëria të përmbushë pritshmëritë e atij momenti historik, apo mbeti peng i një tranzicioni të pafund. Një nga aspektet më domethënëse të kësaj vizite ishte perceptimi i publikut shqiptar. Për shumë qytetarë, prania e një figure si Elez Biberaj—bashkë me delegacionin e Kongresit amerikan — ishte një garanci morale se Shqipëria nuk ishte më e braktisur. Ishte një sinjal se Perëndimi jo vetëm po vëzhgonte, por edhe ishte i gatshëm të angazhohej. Megjithatë, në një lexim më kritik, vizita nxori në pah edhe kufijtë e entuziazmit fillestar. Ndërsa shpresa ishte e madhe, strukturat shtetërore mbeteshin të dobëta, mentalitetet e vjetra të rrënjosura në komunizëm dhe tranzicioni i pashmangshëm do të rezultonte më i gjatë dhe më i dhimbshëm se sa pritej. Në këtë kontekst, vëzhgimet dhe analizat e Elez Biberaj shërbyen edhe si një pasqyrë realiste për politikëbërësit amerikanë.

Një kujtim që mbetet — Sot, kur i rikthehem atyre ditëve, më kujtohet jo vetëm varfëria apo vështirësitë, por mbi të gjitha shpresa e shqiptarëve për ditë më të mira për veten e familjet e tyre. Një shpresë e pastër, e pafiltruar, që buronte nga njerëz që kishin duruar shumë, por megjithkëtë nuk kishin humbur besimin. Dhe në këtë kujtesë, figura e Elez Biberaj mbetet e lidhur pazgjidhshmërisht me ato ditë – si mik, si bashkëpunëtor dhe si një nga zërat që e kuptoi heret se Shqipëria, megjithë plagët e saj, kishte ende një të ardhme për të ndërtuar. Ato ditë në Shqipëri, pranë Elez Biberajt, mbeten një kujtesë e gjallë e një kohe kur gjithçka dukej e mundur, por asgjë nuk ishte e sigurt. Ishte fillimi i një rruge të gjatë dhe të vështirë — një rrugë që, edhe sot, vazhdon të kërkojë përgjigje për pyetjet e lëna pezull atë pranverë të largët. Në fund, ajo që mbetet më e fortë nga ajo përvojë është bindja se historia nuk ndryshon vetvetiu — por ajo ndryshohet për më mirë nga njerëzit që kanë guximin, moralin dhe vullnetin e fortë politik të përballen me të Vërtetën historike, jo vetëm me fjalë por dhe me vepra.

Një koment personal si post-scriptum, nëse më lejohet: Përvoja e përbashkët me Elez Biberajn në Shqipërinë e mars–prillit 1991 nuk ishte thjesht një udhëtim në një vend që po hapej ndaj botës ishte një përballje e drejtpërdrejtë me historinë në lëvizje. Shkuam dhe pamë një Tiranë të trazuar, ku rrëzimi i regjimit komunist nuk kishte sjellë ende qartësi, por kishte hapur një boshllëk të madh politik, institucional dhe moral. Ishte një Shqipëri ku e kaluara dhe e ardhmja përplaseshin çdo ditë, në çdo takim, në çdo debat, në çdo shpresë të shprehur me zë të lartë. Si pjesë e angazhimit amerikan pas rivendosjes së marrëdhënieve diplomatike SHBA-Shqipëri 1991, prania e dy delegacioneve amerikane, përfaqësues të ekzekutivit dhe të legjislativit të qeverisë amerikane, kishte një dimension të dyfishtë: nga njëra anë, përfaqësonim një lidhje të shumëpritur të Shqipërisë me Perëndimin; nga ana tjetër, ishim dëshmitarë kritikë të një realiteti që kërkonte më shumë sesa entuziazëm — kërkonte transformim të thellë. Në ato ditë, me Elez Biberajn ndamë jo vetëm axhendat dhe takimet, por edhe reflektime të vazhdueshme mbi atë që po shihnim. Pamë nga afër një shoqëri të etur për liri, por të pa-përgatitur për kompleksitetin e saj. Pamë liderë që flisnin për demokraci, por që shpesh mbartnin mendësitë e vjetra. Pamë një popull që besonte fort tek Shtetet e Bashkuara të Amerikës, ndonjëherë më shumë si një mit, sesa një realitet politik.

Në diskutimet mes nesh, Elez Biberaj theksonte se Shqipëria nuk do të kishte sukses vetëm duke përmbysur të kaluarën; sfida e vërtetë ishte ndërtimi i një kulture demokratike dhe përpjekjet serioze, konkrete për ndërtimin e institucioneve dhe të mendësisë së re politike e shoqërore. Por ajo që na bashkoi më shumë në atë përvojë ishte jo vetëm ndjenja se po jetonin një moment historik, por edhe vetëdija se ky moment ishte vetëm fillimi. Shqipëria e vitit 1991 nuk kishte nevojë vetëm për miq dhe mbështetje ndërkombëtare; kishte nevojë për një përmbysje të brendshme — të mendimit, të etikës publike, të marrëdhënies mes shtetit e qytetarit, por mbi të gjitha një përballim zyrtar me të kaluarën komuniste. Përvoja e jonë e përbashkët mbetet një dëshmi e asaj kohe kur shpresa ishte e madhe, por rruga përpara ishte e pasigurt. Ishte një kohë kur dy shqiptaro-amerikanë, nga dy realitete të ndryshme, u gjendën së bashku në një pikë kthese për kombin e tyre — duke parë, duke analizuar dhe duke besuar se Shqipëria mund të bëhej ndryshe. Dhe ndoshta, vlera më e madhe e asaj përvoje nuk qëndron vetëm në atë që pamë, por në mënyrën si e kuptuam: me realizëm, pa iluzione të tepërta, por me një besim të qëndrueshëm se ndryshimi, sado i vështirë, ishte i pashmangshëm, mgjithë zhgënjimet e mëdha të klasës politike shqiptare këto 35-vite e deri në ditët e sotëme.

Tiranë, mars, 1991 –Sot, kur i rikthehem atyre ditëve, më kujtohet jo vetëm varfëria apo vështirësitë, por mbi të gjitha shpresa e shiptarëve për ditë më të mira si pjesë e Evropës demokratike. Një shpresë e pastër, e pafiltruar, që buronte nga njerëz që kishin duruar shumë, por nuk kishin humbur krejtësisht, besimin.

Tifozët dhe dëgjuesit e rregullt të Zërit të Amerikës pasi u përhap lajmi se Elez Biberaj, Shef i Shërbimit shqip të Zërit të Amerikës ishte në Tiranë, reagimi ishte i menjëhershëm, siç tregon kjo fotografi përpara Hotel Dajtit. Një përzierje krenarie dhe shprese, pa tjetër. Për shumë prej tyre, prania e dy delegacioneve amerikane në Shqipëri ishte diçka më shumë se një vizitë diplomatike; ishte një shenjë se Shqipëria, më në fund, nuk ishte më vetëm, as e izoluar nga bota. Ishte një kohë kur Zëri i Amerikës në gjuhën shqipe — për herë të parë në historinë e tij — nën drejtimin e Dr Biberajt, kishte numrin më të madh të dëgjuesve në Shqipëri, Kosovë dhe anë e mbanë trojeve shqiptare, në krahasim me programet e tjera evropiane të VOA’s, në proporcion me popullsinë, natyrisht.

Kryetari i delegacionit të Kongresit Amerikan, Senatori Dennis DeConcini i shtetit Arizona në konferencë me shtypin në Tiranë

Konferencë shtypi e delegacionit të Kongresit të Shteteve të Bashkuara, ato ditë në Tiranë

Zbritja e delegacionit të parë të Kongresit Amerikanë në aerportin Rinas të Tiranës, Mars, 1991

Takimet me intelektualë, gazetarë dhe figura të reja politike zbuluan një shoqëri në fermentim, por edhe një elitë ende të papërgatitur për sfidat e një sistemi pluralist. Në rrugët e Tiranës, njerëzit na ndalonin, pyesnin për Amerikën, për lirinë, për mundësitë. Kishte një idealizëm të pastër, pothuaj naiv, për atë që përfaqësonte Amerika. Për shumë prej tyre, Shtetet e Bashkuara të Amerikës ishte sinonim i demokracisë, drejtësisë dhe mirëqenies — një kontrast i fortë me realitetin komunist që kishin përjetuar ata për dekada.

Me të ndjerin Azem Hajdari, lider i studentëve të Nëntorit

Me udhëheqsin e Partisë Demokratike në opozitë, Dr Sali Berishën

Në Tiranë me Kongresistin, ish-governatorin e shtetit Nju Meksiko, dhe ish-ambasadorin amerikan në Kombet e Bashkuara, Z. Bill Richardson

Me Elezin, bisedat tona shpesh shkonin përtej detyrës zyrtare. Si dy shqiptaro-amerikanë që kishim ndjekur për vite me radhë fatin e Shqipërisë dhe të shqiptarëve nga larg, tani ndodheshim në zemër të saj, duke parë nga afër pasojat e një sistemi barbar që kishte lënë plagë të thella në trupin e Kombit. Një miqësi në shërbim të një momenti historik — Ditët me Elez Biberajn në Tiranë nuk ishin vetëm një përvojë profesionale; ishin një dëshmi e asaj se si miqësia dhe përkushtimi mund të ndërthuren me historinë. Kishte momente reflektimi, por edhe një ndjenjë të fortë detyrimi – ndaj vendit të origjinës, ndaj së vërtetës, lirisë e demokracisë dhe ndaj së ardhmes. Në ato ditë të marsit dhe prillit 1991, Shqipëria ishte ende e brishtë, por e gjallë. Dhe ne, në mënyrën tonë modeste, ishim dëshmitarë dhe pjesëmarrës në atë zgjim.

DEDË GJO LULI NË SHËRBIM TË ATDHEUT

March 26, 2026 by s p

Prof. dr. Lush Culaj/

Dedë Gjo Luli i përkiste barkut Dedvukaj të fisit të Hotit. Në atë kohë Hoti mbahej i pari i bajrakëve të Malësisë të Madhe. Deda u lind në Traboin në vitin 1840. Ishte i vetmi djalë i Gjon Lulit. Iu dha emri i gjyshit, Dedë Broçit. Pa i mbushur ende dy vjet i vdes i ati. Në moshë të re ishte martuar me Prenda Gjeloshin nga Selishta e Grudës me të cilën kishte pasur katër fëmijë, dy djem dhe dy vajza.

Sipas disa historianëve, në kuvendin e Lidhjes Shqiptare të Prizrenit, më 1878, Dedën e shohim së bashku me Çun Mulën si përfaqësues të Hotit dhe të Traboinit. Kur në gusht 1878 Kongresi i Berlinit vendosi kufirin midis Perandorisë Osmane dhe Malit të Zi, duke përfshirë brenda kufirit të ri malazez Plavën dhe Gucinë, Dedë Gjo Luli bëri rezistencë kundër këtij vendimi gjatë viteve 1879-1880.

Në vitin 1906 Dedë Gjo Luli kishte kërkuar një flamur kombëtar, të cilin ia kishte sjellë Aladro Kastrioti përmes Preloç Prengës. Flamuri kishte qenë i gjatë dy metra. Në dekadën e parë të shekullit XX, personaliteti i Dedë Gjo Lulit u ngrit në rangun e personaliteteve më të shquara kombëtare.

Vitet 1910, 1911 dhe 1912 ishin për shqiptarët e natyrisht edhe për Dedën periudhë e provave të rënda. Ushtria e Perandorisë Osmane më 1910 e shtypi kryengritjen e Kosovës dhe bëri çarmatosjen e Shqipërisë së Veriut. Në rrethanat e krijuara Ded Gjo Luli, për arsye taktike, hyri në aleancë me Malin e Zi. Atë që nuk u arrit një vit më parë në Kosovë, u përpoqën ta vinin në vend malësorët e Mbishkodrës në vitin 1911. Ata filluan përgatitjet për luftë kundër Perandorisë Osmane.

Qeveria malazeze ishte e interesuar që kryengritja të mos merrte karakter kombëtar. Këtë e dëshmonte edhe gazeta “Cetinski glasnik”, me ç’rast tërheq vërejtjen se Mali i Zi duhej të vihej në krye të kësaj kryengritjeje që kishte qëllim autonominë e Shqipërisë. Pikërisht për këtë gjë, kral Nikolla përpiqej që ngjarjet të kishin vetëm karakter lokal, duke u kufizuar në viset e Malësisë.

Edhe gazeta tjetër malazeze “Glas Crnogorca” shkruante se “fitimi i autonomisë së Shqipërisë është fundi i testamentit tonë në Ballkan”.

Kryesisht të krishterët e Shkodrës kishin besim tek Austro-Hungaria si mbrojtëse e katolikëve kundër Perandorisë Osmane.

Pavarsisht interesit të saj për qetësimin e situatës në Shqipëri me rastin e kryengritjes të Malësisë të Madhe më 1911, Vjena synonte në projektet e saj për krijimin e në Shqipërie autonome.

Shpërthimi i kryengritjes së vitit 1911

Më 14 mars 1911 Mali i Zi ua ndaloi ndihmat të arratisurve shqiptarë në Mal të Zi, pasi shqiptarët nuk pranuan të luftonin nën flamurin malazez. Në këto rrethana, malësorët, nën kërcënimin e urisë, të armatosur dobët dhe ende të paorganizuar si duhet, u detyruan ta fillonin kryengritjen para afatit.

Kryengritja e Malësisë së Mbishkodrës, e vitit 1911, përbën njërin ndër momentet kryesore të periudhës së Rilindjes Kombëtare.

Implikimi i Malit të Zi në kryengritje bënte që Fuqitë e tjera të Mëdha, siç ishin Italia dhe Austro-Hungaria, të cilat kishin interesat e tyre strategjike në Evropën Juglindore, të reagonin duke shtuar interesimin dhe gatishmërinë për atë që mund të ndodhte. Mali i Zi u përpoq që përpara Fuqive të Mëdha dhe Perandorisë Osmane të dukej neutral. Nga ana tjetër Perandoria Osmane i ofroi Dedë Gjo Lulit edhe para për të ndaluar kryengritjen, por ai nuk pranoi.

Midis malësorëve të arratisur ishin 400 vetë nga Kastrati, të prirë nga Zenel Shabani, 400 të tjerë nga Hoti, të prirë nga Dedë Gjo Luli, 800 nga Shkreli, të prirë nga Prend Marashi, 400 nga Gruda me bajraktar Dedë Nikajn etj. Dedë Gjo Luli hodhi poshtë propozimet e Krajl Nikollës që veprimet luftarake të malësorëve të mbështeteshin nga trupat malazeze. Më 24 mars, një grup malësorësh, të udhëhequr nga Dedë Gjo Luli, sulmuan karakollët kufitarë osmanë të rrafshit të Traboinit dhe i morën. Të nesërmen kryengritja u zgjerua dhe numri i kryengritësve u shtua në 3000 veta nën udhëheqjen e Dedë Gjo Lulit, Gjek Marash Gjeloshit, Nikë Gjelosh Lulit etj. Më 25 mars merren postat në Stare, Pikale e Selishtë, ndërsa Kelmendi merr armët e mbledhura në kishë më 1910. Kryengritja u shtri në gjithë Hotin, Grudën e Kelmendin. Lufta e malësorëve të Mbishkodrës tërhoqi vëmendjen e qarqeve atdhetare. Shumë përfaqësues të tyre u lidhën me kryengritësit apo edhe shkuan pranë malësorëve, si: Luigj Gurakuqi, Hil Mosi, Ismail Qemali, Themistokli Gërmenji etj. Fitoret bënë bujë shumë të madhe kurse Qeveria osmane këto veprime i quante kaçakllëk.

Kryengritja e Malësisë së Madhe e vitit 1911, e drejtuar nga Dedë Gjo Luli, nuk del si diçka e rastësishme, por si një vazhdim i përpjekjeve të pandërprera të malësorëve dhe të gjithë shqiptarëve për të jetuar të lirë në trojet e veta. Dedë Gjo Luli dhe malësorët ishin edukuar me këtë ndjenjë dashurie për liri në shkollën e traditës.

Sipas studiuesit Ramiz Avdylit Dedë Gjo Luli ishte ndër anëtarët më të shquar të Komitetit të Podgoricës. Pavarësisht se kryengritja zhvillohej në një krahinë katolike të Shqipërisë kryengritësit dolën me kërkesa të rrafshit kombëtar. Mbreti Nikollë u deklarua se pas përfundimit të kryengritjes do të vendosej flamuri malazez. Reagoi Dedë Gjo Luli duke i thënë se e kishin konsideruar mik. “Të falënderojmë për mikpritjen por Shqipërinë as nuk e shesim as nuk e falim”. Ngritja e flamurit nga Dedë Gjo Luli dhe luftëtarët e tij, u përjetua me emocion të veçantë. Gazeta “Liri e Shqipërisë” shkruante se luftëtarët shqiptarë po luftonin nën flamurin kombëtar.

Për kryengritjen e 1911 nuk mund të bëhet fjalë pa përmendur edhe përpjekjet e Luigj Gurakuqit dhe Ismail Qemalit në pajisjen e saj me programin politik kombëtar dhe për mbështetjen që ata gjetën te Dedë Gjon Luli dhe krerët e tjerë malësorë. Kur u çlirua maja e Deiçit, Deda mbajti një fjalim, me ç’rast, ndër të tjera, tha: “Tani o vëllezër, do t’ju takoj të shihni atë që për 450 vjet më radhë nuk e pa kush”. Nxori flamurin shqiptar, e shpalosi e puthi dhe duke u dridhur nga emocioni e ngriti lart me të dyja duart. Të gjithë u afruan ta shikonin nga afër simbolin e tyre dhe të Shqipërisë, flamurin e Gjergj Kastriotit, të ngritur në Deiç më 6 prill 1911. Kjo histori tregon se Dedë Gjo Luli e ngriti flamurin në Malësi, më parë sesa të ngrihej në Vlorë. Qeveria e Stambollit përdori forca të mëdha ushtarake, nën komandën e gjeneral Shefqet Turgut Pashës për ta shtypur kryengritjen. Edhe Nikë Gjelosh Luli, sipas urdhrit të Dedë Gjo Lulit, e ngriti flamurin në maje të Bratilës, në vendin ku përpara valonte flamuri i Perandorisë Osmane. Në prill të vitit 1911 Shefqet Turgut Pasha shpall amnistinë dhe u jepte 5 ditë afat kryengritësve të ktheheshin në shtëpitë e tyre dhe t’i dorëzonin armët, ndryshe kërcënonte se do të merreshin masa të rrepta. Dedë Gjo Luli dhe malësorët nuk i dorëzuan armët.

Pas shumë luftimesh lokale, mësymjen në shkallë të gjerë Turgut Pasha e nisi në maj. Megjithatë nuk arriti rezultatin e parashikuar. Në fillim bënë efekt mitralozat e rëndë kundër të cilëve malësorët nuk kishin luftuar më parë, por shpejt ua morën anën! Përparimi i ushtrisë osmane qe mjaft i ngadaltë. Më 26 qershor 1911 Dedë Gjo Luli, Luigj Gurakuqi, Sokol Baci etj. në Cetinë ia paraqitën kopjet e memorandumit mbretit Nikollë dhe përfaqësuesve të Fuqive të Mëdha. Ky memorandum ishte pasqyrë e qartë për ecjen e lëvizjes në rrugën e duhur të realizimit të kërkesave të tyre, duke u ruajtur gjithashtu kurtheve të shteteve fqinje. Edhe argjipeshkvi i Shkodrës, Imzot Jak Sereqi, kontribuoi shumë në sensibilizimin e kryengritjes në opinionin evropian.

Memorandumi i Greçës

Për të diskutuar me Dedë Gjo Lulin për kryengritjen, më 12 qershor 1911, nga Italia erdhi në Podgoricë, Ismail Qemali. Takimi u bë në Gerçë më 23 qershor 1911 dhe marrëveshja u quajt `Memorandumi i Gerçës` (apo `Libri i kuq` për shkak të ngjyrës së kapakëve). Nga ai dolën disa kërkesa bazë drejtuar Perandorisë Osmane dhe Evropës, veçanërisht Anglisë. Memorandumi u firmos nga 22 kapedanë shqiptarë prej trevave të Hotit, Grudës, dhe Shkrelit, pesë ishin nga Kastrati, tre ishin nga Kelmendi dhe dy nga Shala.

Memorandumi i Greçës, i paraqitur nga Luigj Gurakuqi, më 23 qershor 1911, parashtronte një program të plotë të autonomisë të Shqipërisë. Memorandumi përmbante 12 kërkesa dhe që iu paraqit Portës së Lartë dhe Fuqive të Mëdha.

Dedë Gjo Luli

Ndonëse kryengritja u përhap kryesisht në Malësinë e Mbishkodrës, kërkesat e kuvendit të Greçës bëheshin në emër të kombit shqiptar dhe për të gjithë Shqipërinë. Kjo i dha fund qëndrimit pritës të disa komiteteve në krahinat e tjera dhe ndikoi në zgjerimin e lëvizjes çlirimtare. Qeveria osmane ishte kundër autonomisë shqiptare, prandaj nuk e pranoi Memorandumin e Greçës.

Megjithatë, Perandoria Osmane u detyrua të hynte në bisedime me kryengritësit dhe me marrëveshjen e nënshkruar në Podgoricë në gusht 1911, ajo bënte disa lëshime që ndryshonin shumë nga kërkesat autonomiste dhe nuk i përfshinte të gjitha trevat e Shqipërisë, por vetëm Malësinë e Mbishkodrës. Në fakt, shpërthimi i parakohshëm i kryengritjes i gjeti të papërgatitura krahinat e tjera dhe i çrregulloi planet për kryengritje të përgjithshme.

Dedë Gjo Luli pati me përfaqësuesin diplomatik të Perandorisë Osmane në Cetinë, ku Sadredin beu u përpoq t’i bindte malësorët të hiqnin dorë nga programi kombëtar dhe të kënaqeshin me plotësimin e kërkesave të karakterit lokal. Pyetjes provokuese të ministrit osman “në se pikat e Përkujtesës së Greçës i kërkonin vetëm për vete apo edhe për të tjerët”, Dedë Gjo Luli iu përgjigj në mënyrë të qartë dhe kategorike se “çka ishte parashtruar në “Librin e Kuq”, i donin jo vetëm për vete, por për ‘tanë Shqypninë’”. Këtë takim na e dëshmon dom Luigj Bumçi, i pranishëm si përkthyes. Dom Luigji ishte nipi i Pashko Vasë Shkodranit.

Memorandumi i Greçës, midis të tjerash, kishte dhe një pikë ku kërkohej bashkimi e katër vilajeteve në një dhe krijimi i një Shqipërie Autonome (pra jo të pavarur). Ky memorandum është dokumenti më i rëndësishëm për pavarësinë e Shqipërisë para Shpalljes së Pavarësisë në Vlorë më 28 nëntor të vitit 1912. Gjithë këtyre veprimeve politike u priu Dedë Gjo Luli, me guximin, ndershmërinë dhe largpamësinë që e karakterizonte. Ndonëse kryengritja nuk u mbështet nga viset e tjera, u shprehën në mënyrë të plotë dhe të qartë interesat politike të të gjithë kombit. Ky program, për meritë, në radhë të parë, të udhëheqësit kryesor të saj, Dedë Gjon Luli, i cili i detyroi autoritetet civile dhe ushtarake osmane, jo vetëm të ulen në tryezën e bisedimeve me kryengritësit malësorë, por edhe të bëjnë lëshime jo të vogla, që në një formë i hapën rrugën sendërtimit të autonomisë së Shqipërisë.

Vrasja e Dedë Gjo Lulit dhe rivarrimi

Në fillim të shtatorit 1915, Dedë Gjo Lulin e ftojnë në një mbledhje të krerëve në Orosh. Ishte fundi i shtatorit kur ai me të birin dhe me disa shokë arrijnë në Orosh. Befasisht, aty u arrestua nga ushtria serbe. Edhe pse e paralajmëroi Nora, reja e tij, që të mos udhëtonte në kohë të turbullta, për besë burrash shkoi në takim. Para pushkatimit të Dedës, nga ai e ndajnë të birin, të cilin serbët ua dorëzojnë esadistëve. Ata e lidhën me pranga në Malin e Shenjtë të Oroshit të Mirditës dhe e masakruan me bajoneta së bashku me disa mirditorë. Të vrarët i hodhën në shpellën që njihet me emrin Shpella e Akullit.

Serbët, në bashkëpunim me veglat e tyre forcat esadiste, më 1915 mundën të kapin në pabesi Dedën bashkë me të birin e shoqërues të tjerë në Orosh të Mirditës. Atë dhe grupin e tij e pushkatuan në Sheshez të Mirditës më 24 shtator 1915.

Kur u doli përpara kapiteni serb, Gjura, ai nuk e dha veten. As kur e prenë me bajonetë bashkë me shtatë mirditorët (1. Mark Llesh Doda, 2. Ndue Kol Pjetri, 3. Zef Ndue Gjoka, 4. Preng Qup Deda, 5. Preng Gjok Skana, 6. Bib Marlula dhe 7. Llesh Deda) nuk e lëshoi veten dhe dha jetën në Sheshëz t’ Oroshit në Mal të Shejtë, e atje në grykë të shpellës së Akullit, që është 15 metra e thellë në tokë.

Dedë Gjo Luli është dekoruar si Hero i Popullit dhe është i 24-ti në listën e përbërë nga 159 heronj të popullit, dhënë nga Kuvendi Popullor.

Emri i tij është i lidhur aq ngushtë me Kryengritjen e vitit 1911 dhe është vështirë të flasësh për këtë kryengritje pa pasur parasysh udhëheqësin e saj. Po ashtu, njësoj është e vështirë të flasësh për personin e tij, pa iu referuar kësaj kryengritjeje të madhe, të cilën ai së bashku me Mehmet Shpendin me shokë e udhëhoqi.

Trupi i Dedë Gjo Lulit, i mbuluar me gjethe, u varros fshehurazi pas dy javësh, më 8 tetor 1915.

Me iniciativën e etërve françeskanë të Shkodrës, eshtrat e Dedë Gjo Lulit dhe të birit të tij, të bartura nga Oroshi, iu dorëzuan këtyre atdhetarëve. Më 29. V. 1923 më se tre mijë veta u bashkuan te kisha françeskane për t’i bërë nderime këtij atdhetari të shquar. Mbi jetën e tij foli Atë Anton Harapi. Qytetarët e prisnin në oborr arkivolin e mbuluar me flamur.

Me këtë rast, në emër të deputetëve shkodranë, Luigj Gurakuqi dhe Hilë Mosi dërguan këtë telegram: “Bashkohemi me evari në nderimet që Shkodra po i kushton kujtimit të Dedë Gjo Lulit, tue krye detyrën e mirënjohësisë ndaj fatosit të pa vdekshëm, që nga ma të parët ngrehi flamurin e lirisë të atdheut mbi shkrepat e përgjakun të Malësisë së Madhe.”

Te Hani i Hotit, buzë rrugës, qëndron një lapidar në kujtim të kryengritjes së vitit 1911. Këtë lapidar populli e quajnë “Lapidari i Dedë Gjo Lulit”. E në të vërtetë kryengritja e vitit 1911 është e pandarë nga emri i Dedës, udhëheqësit të saj. Ky lapidar është një dëshmi e heshtur që flet për një epokë të tërë, për pavdekësinë e veprës së malësorëve dhe të prijësit të tyre, Dedë Gjo Lulit.

Mid’hat Abdyl Frashëri, 25 mars 1880 – 3 tetor 1949

March 25, 2026 by s p

Lindi në Janinë më 25 mars 1880. I ati, Abdyli, ishte në Prizren, në krye të Lidhjes Shqiptare të Prizrenit, kur lindi Mid’hati. Abdyli, Naimi dhe Samiu u morën direkt me edukimin e tij. Në vitin 1897 themeloi biblotekën “Lumo Skëndo” dhe mori pjesë aktive në botimin e “Kalendarit Kombtar” bashkë me Kristo Luarasin. Shkrimet e para me temë rilindëse i botoi qysh në moshën 16 vjeç, madje puna e parë ishte për Skënderbeun.Pas studimeve, punoi në admistratëm osmane në Stamboll dhe mandej në Selanik, ku themeloi Klubin shqiptar dhe gazetën “Lirija” (1908).

Mid’hati u zgjodh kryetar i Kongesit të Manastirit, (1908) që hartoi një program kombëtar prej 18 pikash dhe vendosi alfabetin krejtësisht latin të gjuhës shqipe.

Ai qe nismëtar i thirrjes së Kongresit arsimor të Elbasanit( 1909) për çeljen dhe administrimin e shkollave shqipe dhe të Normales për mësues.

Botues i revistës kulturore “Dituria”, një enciklopedi ejetës dhe monument i kulturës shqiptare(1897-1929).

Veprimtar i shquar i Pavarësisë. Pjesëmarrës në tubimin e Shkupit( tetor 1912) ku u vendos te shpallej Pavarësia e Shqpërisë.

Delegat i Pejës dhe Gjakovës, Plavës e Gucisë dhe mandej dhe i Elbasanit në Kuvendin e Vlorës (1912). Firmëtar i Pavarësisë Kombëtare dhe anëtar i qeverisë së Ismail Qemalit, ministër i Punëve të Përgjithshme.

Në vitin 1914 ministër në qeverinë e Princ Vidit.

Largohet nga Shqipëria, kur nis rebelimi haxhiqamilist, që i dogji edhe shtëpinë me gjithe dokumentet në Elbasan. Emigrant në Zvicër, Sofje, Bukuresht. Në Sofje boton veptat e para: “Letra nga një udhëtim në Zvicër”, “Hidhe shpuzë”, “Popullsia e Epirit”, “Pritmi i Shqipërisë”, si edhe gazetën në gjuhën frengjisht “L’indipendance Albanaise” ku propagandonte dhe mbronte çështjen shqiptare.

Gjatë Luftës së Parë Botërore u internua në Moldavi, në minierat e naftës dhe të vdekjes. Atje shkroi “Ditarin”, kujtimet nga Rumania.

Ministër pa protofol ne qeverinë e Turhan Pashës (1918). Delegat i qeverisë në Konferencën e Paqes në Paris (1919), njëherësh delegat i “Vatrës” SHBA në atë konferencë, i Komitetit “Mbrojtja e Kosovës” dhe i shqiptarëve te Turqisë.

Në Lozanë dhe Gjenevë, qendra të propagandës dhe botimeve të kombeve, Mid’hati botoi në vitin 1919-një sërë veprash të rëndësishme historike në gjuhën frëngjisht si “Rilindja shqiptare”, “Shqiptarë e sllavë”, “Shqiptarët në vend të tyre dhe jashtë atdheut”, “Rivendikimet shqiptare”, “Çështja e Epirit”, si edhe qindra artikuj, promemorie, letra, ese, memorandume drejtuar Konferencës së Paqes, qeverive të Fuqive të Mëdha dhe personaloiteteve politike e kulturore të Europës si edhe shkrime botuar ne gazetat dhe revistat më prestigjioze të Europës.

Gjithashtu, i dërgoi Presidentit Uilson të SHBA një mesazh për ta njohur me çështjen shqiptare dhe nje aneks-promemorie të shoqëruar me gjashtë harta etnografike, që ndikuan tek Presidenti Uilson për mbrojtjen e çështjes së rrezikuar shqiptare, në prag të coptimit.

Kryetari delegacionit shqiptar në Konferemncën e Paqes në Paris (1920-1922) dhe në Lidhjen e kombeve, ku mbrojti si askush tjetër çështjen shqipare.

Në vitin 1923 emërohet Ministër Fuqiplotë i Shqipërisë në Greqi, ku u shqua për regullimin e marëdhenieve shtetërore me Greqinë, mbylljen e Sillogjeve antishqiptare dhe mbrojtjen e çëshjes çame, ndalimin e shkëmbimit të shqiptarëve si turq në Turqi(1923-1925) dhe kundërshtimin e kolonizomit të Çamërisë me kolonë grekë.

Dha dorëheqjen si ambasador në vitin 1925, kur politika e shtetit shqiptar nuk përputhej më me parimet e tij, pikërisht kur Shën Naumi dhe Vermoshi iu dhanë Jugosllavisë nga Zogu, me protestën “Asgjë të japim nga trupi i mëmëdheut tonë”.

Në vitet 1925-1939 u mor me punë kulturore dhe studimore, themeloi librarinë “Lumo Skendo në Tiranë” dhe botoi një sërë veprash të rëndësishme si “Plagët tona”, “Gruaja”, “Udhëtarët e huajnë Shqipëri”, “Liga e Prizrenit”, “Përshtypjet e udhëtimit””, “Bibliografitë” etj

Më 8 prill 1939 hodhi themelet e organizatës nacionaliste “Balli Kombëtar” si një alternativë antifashiste me program “Nacionalizma shqiptare, 1939. Në vitin 1942 publikoi progamin e Ballit Kombëtar “Dekalogu”, një program nacionalist për një Shqipëri etnike dhe demokratike dhe socialdemokrat nga pikpamja sociale.

Gjatë Luftës së Parë Botërore udhëhoqi luften e nacionalisteve kunder pushtuesve nazifashistë dhe paqen ndermjet shqiptarëve. Ishte organizatori kryesor i Kuvendit të Mukjes (3-4 gusht 1943) dhe i Marrëveshjes së Mukjes per një luftë të përbashkët kundër okupatorëve, në krah të Aleatëve të mëdhej Antifashistë. Pas prishjes së Marrëveshjes së Mukjes nga komunistët dhe emisarët jugosllavë, ai u përpoq të ndalte Luften civile (1943-1945) dhe u përball me terrorizmin komunist.

Emigroi nga Shqipëria pas pushtimit komunist te saj (nëntor 1944) për ta vazhduar luftën kundër regjimit komunist me mjete demoktatike me ndihmen e vendeve Perëndimore. Në emigracion organizoi qëndresën, por edhe edukimin e shkollimin emigrantëve politikë shqiptarë (në kampet Gramo, Santa Fara, Regio Emilia, etj) me konferencat, kurset, shkollën “Besnik Çano”, mësimin e gjuhëve të huaja dhe botimin e revistës”Flamuri”).

Ne vitin 1949 Mid’hat Frashëri në bashkepunim me Aleatët aglo-amerikanë themeloi ne Francë më 26 gusht 1949 Komitetin “Shqipëria e Lirë”, qeveria shqiptare ne emigracion. Qëllimi i Komitetit “Shqipëria e Lirë” ishte lirimi i Shqipërisënga diktarura komuniste dhe vendosja atje e një sistemi demokratiksipas modeleve më të përparuara perëndimore. Mid’hat Frashëri u zgjodh kryetar i komitetit dhe nga BBC në Londër shpalli programin e Komitetit, 6.09.1949. Komiteti Shqipëria e Lire” u vendos me seli në Nju York, ku nisi veprimtarinë.

Për fat të keq, vdiq paprirur më 3 tetor 1949. Vdekja e tij mbetet e dyshimtë, ndonëse u njoftua një atak kardiak. Mendohet se vdekja e M.Frasherit u shkaktua nga një ndërhyrje e Sigurimit Rus, nëpërmjet agjentit Kim Filbi, sipas vendit te qeverisë shqiptare për ta zhdukur Mid’hat Frashëtin (dok. arkivi i Ministrisë së Brendshme).

Vdekja e Mid’hat Frasherit ishte një humbje e madhe per Shqipërinë dhe kombin shqiptar, por edhe më gjerë. Ai ishte figura më e madhe e Kombit tonë, njëherësh edhe nje nga personalitetet më të shquar të Europës në atë kohë.

Instituti “Lumo Skendo”