Studim nga Rafael Floqi/

Figura e Gjergj Kastriotit Skënderbeut ka qenë për shekuj me radhë qendra gravitacionale e kujtesës historike shqiptare. Në traditën tonë letrare dhe historiografike, ajo është ndërtuar fillimisht nga Barleti, më pas nga letërsia arbëreshe, Rilindja Kombëtare dhe historiografia e shekullit XX. Në këtë shtresëzim të gjatë tekstesh, heroi i Krujës shfaqet kryesisht si një luftëtar i vetëm, i vendosur ballë për ballë me Perandorinë Osmane, në një skenë që, shpesh, duket e shkëputur nga dinamika e gjerë mesdhetare.

Vepra e Athanas Gegajt, L’Albanie et l’invasion turque au XVe siècle (Paris, 1937), paraqet një moment kthese në këtë traditë. Ajo synon ta nxjerrë Skënderbeun nga izolimi romantik dhe ta vendosë në kontekstin e plotë diplomatik e juridik të kohës së vet. Në qendër të një prej kapitujve më origjinalë të kësaj vepre qëndrojnë marrëdhëniet midis Shqipërisë së Skënderbeut, mbretit Alfons V të Aragonës dhe Republikës së Venedikut gjatë viteve 1451–1458. Përmes një aparati të gjerë dokumentar – nga arkivat e Kurorës së Aragonës e deri te bullat papnore dhe korrespondencat ndërballkanike – Gegaj përpiqet të rindërtojë trekëndëshin mesdhetar Napoli–Shqipëri–Venedik, ku Shqipëria nuk është më periferi, por nyje strategjike e një sistemi të gjerë fuqish.¹

Në optikën e Gegajt, figura e Alfonsit V del shumë më e rëndësishme sesa ishte perceptuar deri atëherë në historiografinë shqiptare. Ai nuk është thjesht një mbret i Italisë së Jugut, por një princ mesdhetar tipik i Rilindjes, trashëgimtar i normanëve, Hohenstaufenëve dhe Anzhuinëve në pretendimet mbi Italinë dhe gadishullin ballkanik. Si sovran i Aragonës dhe i Napolit, Alfonsi ndërton një projekt të qartë për krijimin e një pranie të fuqishme aragonese në pellgun lindor të Mesdheut. Sipas Gegajt, ai është, përveç Papëve, i vetmi sundimtar laik i shekullit XV që e kupton, në mënyrë koherente dhe afatgjatë, rrezikun osman.

Kjo kuptesë materializohet në një varg traktatesh të lidhura në një hark kohor shumë të shkurtër. Më 5 shkurt 1451 Alfonsi nënshkruan një traktat me despotin Demetër Paleolog në More; më 26 mars 1451 lidhet Traktati i Gaetës me Skënderbeun; më 7 qershor të po atij viti firmoset marrëveshja me Aranitët, për t’u pasuar më pas nga lidhje me Gjin Zenebishin, familjen Tocco, Pjetër Spanin e të tjerë.

Ky zinxhir marrëveshjesh bën të qartë se Shqipëria nuk del si rast i veçuar, por si nyja më e fortë e një rrjeti bazash aragonese përgjatë bregdetit adriatik e jonian, të menduara si trampolinë për ndërhyrje në Ballkan dhe njëkohësisht si brez mbrojtës për Italinë.²

Në këtë kuadër, Traktati i Gaetës i 26 marsit 1451 merr një rëndësi qendrore. Gegaj analizon me kujdes tekstin e tij, duke e vendosur në kontekstin e së drejtës feudale, por pa rënë në kurthin e një lexim i thjesht juridik. Sipas traktatit, Skënderbeu dhe “baronët e Shqipërisë” angazhohen t’i dorëzojnë mbretit të Napolit qytetin e Krujës, kështjellën dhe zotërimet, nëse ai dërgon forca për të mbrojtur vendin. Ata pranojnë sovranitetin napolitan mbi pushtimet e reja që mund të kryhen me ndihmën e Alfonsit, ndërsa vetë Skënderbeu premton të shkojë personalisht, pasi të jetë çliruar prej turqve, për t’i bërë homazh vasali mbretit.

Në pamje të parë, dhe sidomos në leximin e ngurtë të disa historianëve si Marinescu, ky dokument mund të interpretohej si një akt dorëzimi i plotë: një princ i vogël ballkanik që ia vë vendin në dorë një mbreti të madh mesdhetar. Por Gegaj e kundërshton këtë lexim. Ai ndalet posaçërisht te formula “tributo o heraci” që përdoret në tekst për të përshkruar shumën e parave që shqiptarët do t’i paguajnë Alfonsit pasi të dëbohen turqit. Duke ndjekur terminologjinë fiskale të kohës, Gegaj argumenton se nuk bëhet fjalë për tribut shtetëror që prek sovranitetin, por për haraçin ekonomik mbi bagëtitë, një taksë e zakonshme mbi kullotat jashtë territorit, të përhapur në zonat kufitare të Ballkanit.³ Kjo i heq bazën tezës se Skënderbeu ka qenë “tributar i sulltanit” për tokat e veta, një tezë që shpesh është përdorur për të relativizuar autonominë e tij politike.

Nga ana tjetër, detyrimet e Alfonsit V janë të konsiderueshme. Ai angazhohet të dërgojë trupa, furnizime, barut, sulfur, drith, të respektojë privilegjet e Krujës si qytet i lirë dhe të Arbënisë në përgjithësi, si dhe të konfirmojë privilegjet e zotërinjve shqiptarë që i nënshtrohen. Gegaj vëren me të drejtë se suzereni këtu është, në njëfarë mase, më i “lidhur” se vasali: ai nuk mund të ndryshojë rendin e brendshëm të Krujës dhe nuk mund ta transformojë këtë protektorat të negociuar në një aneksim të mirëfilltë. E vetmja prani e drejtpërdrejtë napolitane është një garnizon i vogël, prej rreth njëqind këmbësorësh, i vendosur në Krujë me kërkesën e vetë Skënderbeut, dhe i përzier me elemente vendas. Kjo prani nuk mjafton për t’i dhënë kuptim tezës së Marinescut se “Kruja nuk i përkiste më Skënderbeut” dhe se ai “vazhdoi luftën i privuar nga kryeqyteti”.

Në këtë pikë vlera e Gegajt bëhet e dukshme edhe krahasuar me historiografinë moderne shqiptare. Kristo Frashëri, në monografinë e tij voluminoze Gjergj Kastrioti Skënderbeu. Jeta dhe vepra (1405–1468), e lexon Traktatin e Gaetës në të njëjtën frymë: si një kompromis të domosdoshëm strategjik, ku Skënderbeu ruan komandën politike dhe ushtarake, ndërsa Napoli funksionon si garanci financiare dhe ushtarake në prapavijë.⁴ Në anën tjetër, Oliver Jens Schmitt, në monografinë e tij në gjermanisht për Skënderbeun, vendos më shumë theks mbi varësinë financiare dhe politike të Skënderbeut nga fuqitë perëndimore, duke e parë atë si pjesë të një qarkullimi më të gjerë komandantësh mercenarë. Megjithatë edhe Schmitt, ndryshe nga leximi ekstrem i Marinescut, nuk e mohon se në fushë të betejës dhe në rendin e brendshëm të Shqipërisë, Skënderbeu mbetet aktori qendror.⁵

Pjesa tjetër e kapitullit të Gegajt e shtrin analizën nga Napoli drejt Venedikut. Autori e sheh politikën venedikase në Ballkan të udhëhequr nga tri objektiva: ruajtjen me çdo kusht të zotërimeve bregdetare, garantimin e tregtisë me turqit dhe shmangien e çdo fuqie të re ushtarake që mund të cenonte ekuilibrat e portit të Shën Markut. Në këtë këndvështrim, Venediku është i interesuar për një Shqipëri të qetë, por jo domosdoshmërisht për një Skënderbe të fortë. Kjo shpjegon hezitimin fillestar për ta mbështetur atë me trupa dhe mjete dhe edhe më tepër ankthin që krijon në Senat lajmi i traktatit të lidhur me Napolin. Përgjigjja është e menjëhershme: ndërpritet pensioni që i paguhej Skënderbeut, aktivizohen lidhjet me Dukagjinët dhe fisnikë të tjerë të pakënaqur, dhe rivaliteti Napoli–Venedik projektohet drejtpërdrejt në strukturat e brendshme shqiptare.

Rënia e Kostandinopojës në vitin 1453, me ambicien e shprehur të Mehmetit II për të shtyrë kufijtë drejt Italisë, sjell një ripozicionim të dukshëm. Venediku, i goditur në mënyrë të drejtpërdrejtë nga politika agresive e sulltanit, ashpërson qëndrimin ndaj osmanëve dhe rishikon raportin me Skënderbeun. Ai konfirmon klauzolat e paqes, pranon ndërmjetësimin e tij në konfliktin me despotin serb Brankoviç, lejon që një zyrtar venedikas ta shoqërojë në udhëtimin në Napoli dhe në Romë. Kjo dinamikë tregon se “keqkuptimi” Skënderbeu–Venedik nuk është i strukturuar mbi armiqësi parimore, por mbi llogari politike në ndryshim; në çastin kur rreziku osman merr përmasë ekzistenciale, interesat afrohen.

Një meritë tjetër e Gegajt është se ai nuk e paraqet botën arbërore si një bllok të pandarë uniteti. Ai nuk e fsheh faktin se traktati me Alfonsin V pati edhe një “efekt anësor” të dukshëm: krijoi tronditje dhe pakënaqësi në një pjesë të fisnikërisë, e cila nuk e shihte me sy të mirë dorëzimin formal të Krujës një sovrani të huaj. Ky revoltë e brendshme u ushqye nga propaganda e Venedikut dhe e turqve, duke çuar drejt atentatit të vitit 1452 në pyllin e Krabit, drejt tradhtisë së Moisi Golemit, Hamza Kastriotit dhe Gjergj Balshës, si dhe drejt krizave të tjera që rrëzimi i fortifikimit të Beratit i bëri gjithnjë e më të dukshme.

Gegaj i sheh këto kriza në dritën e një psikologjie historike të veçantë: shqiptarët kanë një traditë të fortë mosdurimi ndaj suzereniteteve të huaja dhe shpesh refuzojnë t’i japin vetes madje edhe një “mbret të vetin” në kuptimin klasik dinastik. Në të njëjtën kohë, ai nënvizon se kjo popullsi, ndonëse nuk arrin të ndërtojë një shtet të fuqishëm e të qëndrueshëm, as nuk nënshtruar lehtë; përkundrazi, në strukturën osmane shqiptarët ngjiten shpejt deri në rangjet më të larta të administratës dhe komandës ushtarake. Kjo ambivalencë midis mungesës së unitetit dhe energjisë së jashtëzakonshme për t’u imponuar, e cila përbën një shenjë të fortë të historisë shqiptare, është trajtuar më vonë edhe nga autorë të tjerë modernë, si Schmitt apo studiues të historisë shoqërore ballkanike.⁶

Në plan metodologjik, vepra e Gegajt ka meritën e padiskutueshme që e nxori studimin e Skënderbeut nga kufijtë e ngushtë të historiografisë kombëtare dhe e futi në qarkullimin ndërkombëtar. Përdorimi i arkivave aragoneze, krahasimi i kujdesshëm i Barletit me kronika të tjera si ajo e Anonimit të Antivarit, konsultimi i burimeve venedikase dhe raguzane i japin librit të tij një dimension burimor që e afron me standardet e sotme të kërkimit historik. Pikërisht kjo e bën të mundur debatimin e tij me autorë të mëvonshëm: Kristo Frashëri e ndjek shpesh Gegajn në interpretimin e traktateve dhe në vlerësimin e rolit të Alfonsit V; Oliver Jens Schmitt, ndonëse i afrohet çmitizimit më radikal dhe analizës shoqërore, e pranon rëndësinë e rrjetit mesdhetar të aleancave të Skënderbeut që Gegaj e kishte ndriçuar dekada më parë.⁷

Në përfundim, mund të thuhet se kapitulli i Athanas Gegajt mbi Skënderbeun, Alfonsin V dhe Venedikun mbetet edhe sot një pikë referimi e rëndësishme për çdo përpjekje serioze për ta kuptuar Shqipërinë e shekullit XV. Ai e lëviz vështrimin nga legjenda drejt sistemit ndërkombëtar, nga figura e vetmuar heroike drejt trekëndëshit të ndërlikuar Napoli–Shqipëri–Venedik, nga leximi i thjesht juridik i traktateve drejt analizës së tyre si instrumente të mbijetesës në një hapësirë ku shtetet, principatat, republikate tregtare dhe perandoritë përplaseshin pareshtur. Krahasimi me historiografinë moderne tregon se shumë nga intuitat e Gegajt janë konfirmuar, disa janë zgjeruar, të tjera janë rivënë në diskutim, por në të gjitha rastet vepra e tij mbetet një themel mbi të cilin ngrihen debatet e sotme shkencore. Në një simpozium ku kërkohet të rishihet roli i Skënderbeut në historinë mesdhetare, rikthimi tek Athanas Gegaj nuk është thjesht një homazh ndaj një autori të hershëm, por një domosdoshmëri shkencore për ta kuptuar më qartë se si një principatë e vogël ballkanike mund të bëhej nyje e një rrjeti aleancash dhe konfliktualitetesh që shtrihej nga Aragonia në Bosfor dhe nga Shkodra në Romë.

Shënime

Athanas Gegaj, L’Albanie et l’invasion turque au XVe siècle, Paris, 1937.

Po aty, kapitulli mbi politikën lindore të Alfonsit V dhe marrëdhëniet me Skënderbeun dhe Aranitët.

Po aty, analiza e formulës “tributo o heraci” në tekstin e traktatit të Gaetës.

Kristo Frashëri, Gjergj Kastrioti Skënderbeu. Jeta dhe vepra (1405–1468), Tiranë, 2002.

Oliver Jens Schmitt, Skanderbeg. Der neue Alexander auf dem Balkan, Innsbruck, 2009.

Po aty; shih gjithashtu debatet mbi strukturat shoqërore të koalicionit skënderbegian.

Për rolin e Gegajt në zhvillimin e studimeve skënderbegiane shih edhe recensionet e viteve ’30 në revistat historike evropiane dhe përdorimin e tij nga autorët shqiptarë të pas viteve ’60.

Sot i gjithë kombi shqiptar përkujton 20 vjetorin e kalimit në përjetësi të udhëheqësit, shtetarit, filozofit dhe themeluesit të Kosovës së pavarur e modern, Presidentit historik Dr. Ibrahim Rugova. Sot më shumë se kurrë na mungon urtësia, frymëzimi, filozofia, shpirti, mendja dhe idetë e Doktor Rugovës. Një kapacitet intelektual ndërkombëtar që arriti ta kthente Kosovën në një çështje ndërkombëtare. Asnjëherë më shumë se sot Kosovës dhe kombit shqiptar i nevojitet testamenti filozofik i Presidentit Rugova: unifikim shtetëror e kombëtar, bashkëpunim dhe dashuri mes njëri-tjetrit.

Dr. Rugova dhe veprimtaria e tij patriotike, politike e diplomatike do të mbahet mend për jetë të jetëve, në memorien e çdo shqiptari si politikani legjendar që vuri themelet e Shtetit të lirë e të pavarur të Kosovës. Ky përvjetor largimi në përjetësi na bën të ndiejmë dhimbje për mungesën e madhe, por njëkohësisht krenarë dhe dinjitozë për veprën që Dr. Rugova na trashëgoi si popull dhe si komb.

Emri i tij është gërmëzuar me shkronja ari në historinë e lavdishme të Kosovës së bekuar.

I paharruar përkujtimi për Presidentin historik, filozofin dhe shtetarin e madh të Kosovës e kombit shqiptar Dr. Ibrahim Rugova.

Me mirënjohje e respekt të veçantë

Përulësisht

Kryetari i VATRËS

Dr. Elmi Berisha

Luan Rama/

Nuk mund të ndërtohet e ardhmja mes dy popujve tanë fqinj pa e pranuar këtë njollë historike.

Në arkivin e United Nations, një mori fotografish fëmijësh mu shfaqën papritur duke vështruar përtej viteve, përtej kohës. Janë të mbijetuarit, të handakosurit, ata që mundën ti shpëtojnë masakrës barbare të kolonel Zervës dhe kolonel Kamaras, që në shoqërinë e peshkopit të Filatit i shohim të zbresin të armatosur kalldrëmeve të qytezave çame në atë prag të fundit të luftës, në mars të vitit 1944 dhe në shtatorin e vitit 1945. Zbrisnin për zgjidhjen finale të çështjes çame : « Në Greqi këtej e tutje nuk do të dëgjohet më fjala shqipe » – betohej Zervas. « Në Greqi duhet të banojnë vetëm grekë dhe asnjë komunitet tjetër jo grek ! » Ishte « çështja finale » që na kujton barbari të tjera të kohës së vjetër dhe të mesit të shekullit XX në Europë.

Fotografitë kanë mbishkrimet e tyre : S-0800-001-03-2. United Nations Archives. UNRRA… S-0800-001-13-3 UNRRA; S-0800-001-13-4 UNRRA… Disa prej tyre janë pa emrin e autorëve, por vetëm me kode, pra të fotografuara nga fotografë zyrtarë të dërguar nga UNRRA. Të tjera janë me titujt “Chams refugees in Kavaja”, march 1945 ». Të tjera fotografi janë fiksuar në Vlorë… Fotografët përtej Atlantikut ishin dërguar në kampin e refugjatëve të ngritur në Kavajë për të fotografuar në fundin e vitit 1945. Madje disa prej tyre mbajnë dhe emrin e fotografit të njohur shqiptar Vasil Ristani, siç shkruhet poshtë fotografive.

Vështrojini fotografitë, vështrojeni trishtimin dhe dhimbjen e thellë të syve të atyre fëmijëve, shumica këmbëzbathur e pa ngrënë, pa patur kohë të marrin rroba e bukë në arratinë e madhe. Janë mijra fëmijë të një eksodi që askush nuk e kishte menduar se kjo mund të ndodhte në mbarimin e luftës çlirimtare, në mesin e shekullit XX. Shumica janë jetimë. Duket sikur mbartin në kurriz ende prindërit e tyre masakruar me thika dhe armë dhe hedhur pastaj në gropa. Supet u rëndojnë nga tragjedia që mbartin ende. Ju mungojnë nënat dhe baballarët, gjyshe apo gjyshër që s’do të mund ti shohin më, veç në ëndërr. Në sytë e tyre tashmë është ngjizur veçse një histori krimi, madje ngjizur gjer në ashtin e tyre të njomë që mjerisht ata do të rriten me këtë kujtim të pashqitur që një ditë s’do ta shohin më veç pas vdekjes së tyre. Dhe me pafajsinë e tyre në celuloidin e filmit ata akuzojnë! Histori të tilla nuk mund të shuhen. Për to nuk mund të heshtet. Populli menjëherë e ngre martirin në këngë. Dhe populli çam, edhe pse i ç’rrënjosur nga barbaria e një republike greke, këngët e këtij eksodi i ka të shumta, sepse njerëzit jetuan dhe jetojnë ende me tragjeditë dhe dramat e popullit të tyre.

Shumë nga këta fëmijë të këtyre fotografive sot janë 85-90 vjeçare. Disa prej tyre i kam takuar. I kam dëgjuar në funerale apo në dasma, në dëshmitë e tyre të filmuara. Ata nuk i kanë harruar ato ditë dhe nuk duan ti harrojnë. Janë fjalë amaneti për brezat. Të tjerë “fëmijë-90 vjeçarë” do ti gjeni në filmat e realizuar për tragjedinë çame. Ata flasin dhe dëshmojnë aty për atë ç’kanë parë dhe udhëtimin e tyre të tmershëm për të mbijetuar dhe ardhur drejt nënëmadhes Shqipëri, në Qafë Botë apo drejt Koskës, për të arritur në Vërvë, Dishat, Sopot, Konispol, të tjerë drejt Murzinës për të zbritur në Sarandë dhe fjetur më së fundi në fushat e Shqipërisë. Si mund ta harronin atë eksod? Si? Bahije Memko nga Paramithia, që atëherë ishte veçse 9 vjeç, ende e kujton kur kishte përballë fytyrën e Zervës me mjekrën e gjatë dhe sytë e tij të egër, skuqur nga gjaku. Gjithçka e ka të gjallë, vrasjen e babait, masakrën dhe trupat e të vrarëve mbledhur në shtëpinë e madhe të Tahir Muhamedinit. “Unë isha 7 vjeç, – thotë Fadil Nuriu, po nga Paramithia dhe sytë i lëshojnë lot. – Burrat i çuan në thertoren e qytetit. Atje i vranë. Nënën time e dogjën dhe disa ditë më vonë ajo vdiq duke na thënë: Shkoni, ikni, shpëtoni sa më parë! Pastaj ne morrëm arratinë për të ardhur në Shqipëri”. – Dhe unë isha 8 vjeç, – thotë Kadrie Osmani, nga Spathari. – “Rruga kur iknim drejt Sajadhes ishte mbushur me kufoma…” – “Ndërsa unë isha 9 vjeç, thotë Nafije Nafizi nga Arpica. – Mijra herë e kam parë fshatin në ëndërr dhe shpesh qaja dhe në gjumë”. Sejko Hasani kujton puset e Mazrekut dhe të vrarët… Qindra dëshmi janë mbledhur nga gazetarja Luli Progni. Të gjithë kujtojnë atë largim të tmerrshëm dhe shpirti u kullon ende plagë. Edhe pse në fund të jetës, ata kujtojnë dhe i dëshmojnë sot historisë.

Eksodi nuk harrohet, ashtu siç nuk e harrojnë hebrenjtë eksodin e tyre biblik, siç nuk e harrojnë eksodin qindra mijra armenë që morrën rrugën e shpëtimit; siç nuk e harrojnë dhe popuj të tjerë. Por ndryshe nga ta, eksodi çam ndodhi në kohë paqeje, ndodhi nga një vend fqinj që mbahej si republikë, një vend ku shqiptarët u bashkuan me grekët për të luftuar fashizmin dhe ushtrinë hitleriane. Po, ky ishte një eksod i vërtetë, një spastrim etnik. Dhe sytë e fëmijëve në këto fotografi e thonë menjëherë këtë. Janë sy që dëshmojnë për barbarinë. Një nga këta fëmijë e takova në Salem të Bostonit. “Doja të kthehesha të shihja shtëpinë në Çamëri, – më pohoi, por grekët më thanë: “Ti ke qenë fashist dhe s’ke më vend në Greqi!” – “Unë fashist, një 6 vjeçar?”, – qeshi hidhur ai.

I shoh sot këto fotografi të arkivit të UNRRA-s dhe ndjej një dhimbje të madhe. Ja një fëmijë 7 vjeçar që mban në kurriz një vogëlush 2 vjeçar. Me siguri jetim, me siguri është vëllai i tij që ka mbajtur rrugës duke ardhur në Shqipëri. Imagjinoni një çast këtë fëmi në rrugëtimin e gjatë mes zjarresh e krismash me dhjetra e dhjetra kilometra, përmes natës së errët duke kapërcyer atë luginë që më pas hyri në historinë e re me termin “Lugina e Vdekjes”. Oh, ç’udhë e përgjakur, përmes vdekjes dhe stuhisë për të mbërritur në tokën e shpëtimit. Të tjera fotografi parakalojnë para syve të zbathur, të xhveshur, fytyra të përhumbura që ende nuk e besojnë se përse ndodhi kjo gjëmë, kjo hata, ndërkohë që tek dikush bëhej dasëm, diku tjetër flinin ku një nënë përgatiste një fli për të nesërmen, një tjetër ujiste mullagat dhe borzilokun në parvazet e shtëpisë…

Përse ata ushtarë të popullit fqinj zbarkonin ashtu si skifterë të zinj dhe therrnin këdo, përdhunonin, sakatosnin, prisnin trupat e njerëzve të pafajshëm dhe gjaku kullonte mbi lumin Kalama, në brigjet e Çamërisë së paqtë buzë Jonit. Përse? Përse intelektualët e shquar të Greqisë nuk e ngritën dorën dhe zërin kundër barbarisë, përse nuk shkruan një pamflet të paktën për këtë akt të barbarisë që kryhej para syve të tyre. Një ditë ata e kanë kuptuar këtë, por u ka ardhur turp ta pranojnë fajin e tyre. Ishte gjeografia e madhe dhe e tmerrshme e krimit nga Paramithia në Margëlliç, Igumenicë, Margëlliç, Filat, Lopës, Varfanj…

I vështroj këta fëmijë ashtu në turma, dhe më ngjan se ata pyesin: “Po tani? – thonë sytë e tyre, vallë a do të kthehemi në shtëpitë tona? Kërkëllimat e armëve nuk dëgjohen më, as zërat e çjerrë të kolonel Zervës, Samaras,Vitos apo Harrallambopullos. Stuhia e tmerrshme duket se ka pushuar!”

Në një nga fotografitë fëmijët qeshin. Nuk qeshin me fatin e tyre por me fotografin e huaj që po i fotografon. Askush si duket nuk i ka fotografuar më parë dhe kjo e qeshur nuk është e qeshura e lumturisë, nuk është fytyra e gëzimit por fytyra e kureshtjes. Nuk di nëse ata njerëz që kam njohur dhe më kanë treguar për atë kohë krimi kur fëmijë nxitonin drejt Shqipërisë, gjenden midis këtyre fotografive. Arkivat flasin edhe pse në arkivat greke nuk i tregojnë këto foto të krimit… Por a mund të fshihet historia? A mund të fshihen nga kujtesa e botës këto fytyra të Exodus?… ”Chams refugees. March 1945 ». S- 13.07, S-13.08… S. 13.28.

Çfarë duhet më tepër për ta pranuar krimin dhe për të kërkuar pardonin e madh?

Gjithë këta fëmijë janë aty, ngjizur në celuloidin e filmit dhe dëshmojnë me ekzistencën e tyre. Ti shpëtosh vdekjes së sigurtë është në fund të fundit dëshmija më direkte dhe e pakundërshtueshme edhe pse Republika greke mohon gjithçka, hesht për gjithçka dhe nuk do të përmendet më emri “çam”, “Çamëri” !

Tashmë shumë dhjetvjeçarë kanë kaluar dhe këta fëmijë të dikurshëm e të mbijetuar me shijen e hidhur të shkrumit dhe të zjarrit po vdesin një nga një, gjersa një ditë s’do të mbesi më askush nga ata. E megjithatë në sytë e tyre kanë mbetur të ngjizura ditët dhe netët e eksodit ku një kosë vdekjeje i ndiqte nga pas. Por edhe kështu, përmes fotografisë ata dëshmojnë gjithnjë. Ata akuzojnë. “Exodus” është një referencë për kohën që jetojmë, për atë që s’duhet të ndodhë më.

Sytë e këtyre fëmijëve na shfaqen sot nga gjumi i arkivave dhe duket sikur na thonë: “Po ju pse heshtni? Përse nuk flisni? Keni kaq kohë që nuk flisni!…

Ju grekë, shqiptarë, ballkanas, europianë, popuj të botës, përse kjo indiferencë dhe heshtje e gjatë për këtë krim që u është fshehur. Çdo eksod është njê plagê e pashërueshme në zemër të njerëzimit! Nuk mund të ndërtohet e ardhmja mes dy popujve tanë fqinj pa e pranuar këtë njollë historike, këtë krim të pashoq në historinë midis grekëve dhe shqiptarë. Në histori, luftrat e përbashkëta na kanë bashkuar, krimet na kanë ndarë. Por tashmë është koha e pardonit dhe e të ardhmes sonë të përbashkët.

Rumbullaksimi i çështjes së Kosovës kërkon rikthim substancial te doktrina e Rugovës: unitet të brendshëm pa përjashtime, dialog pa nënshtrim, paqe pa harresë dhe shtetësi pa kompromis mbi legjitimitetin. Vetëm duke u rikthyer te arkitekti moral i shtetit, Kosova mund ta mbyllë ciklin historik të saj dhe të sigurojë që shteti të mos mbetet formë juridike e zbrazët, por projekt i plotë politik, moral dhe ndërkombëtar.

Nga Prof.dr Skender ASANI

Koncepti shtetformues i Ibrahim Rugovës për Kosovën përbën një rast studimor të veçantë në teorinë bashkëkohore të ndërtimit të shtetit nën okupim dhe represion sistemik. Ai nuk ishte produkt i rrethanave të përkohshme, as i improvizimit politik, por rezultat i një vizioni të menduar me koherencë të brendshme, i ankoruar njëkohësisht në histori, moral politik dhe racionalitet ndërkombëtar. Rugova e konceptoi shtetin e Kosovës jo si produkt force, por si konstrukt legjitimiteti normativ, duke e ndërtuar atë si ide politike shumë përpara se të realizohej juridikisht. Në këtë kuptim, ai nuk ishte thjesht lider i rezistencës paqësore, por arkitekt i një modeli alternativ të shtetformimit në Evropën e pas Luftës së Ftohtë, në kundërshtim të drejtpërdrejtë me paradigmat dominante të dhunës në Ballkan.

Në kushtet e mohimit total të subjektivitetit politik të shqiptarëve dhe të represionit institucional serb, zgjedhja e rezistencës paqësore nuk ishte akt moralist apo shenjë dobësie politike, por strategji e ftohtë dhe e kalkuluar. Rugova e kuptonte asimetrinë e thellë të forcës dhe rrezikun e delegjitimimit ndërkombëtar të kauzës së Kosovës në rast të militarizimit të hershëm. Për këtë arsye, ai e shndërroi durimin strategjik në kapital politik dhe rezistencën civile në mekanizëm prodhimi të legjitimitetit. Institucionet paralele, zgjedhjet politike, referendumi për pavarësi dhe funksionimi simbolik i shtetit përbënin forma embrionale të sovranitetit, duke krijuar një realitet politik që ekzistonte përtej mungesës së njohjes formale.

Ky proces prodhoi një transformim thelbësor në perceptimin ndërkombëtar të Kosovës. Ajo nuk u shfaq më si hapësirë rebelimi etnik, por si shoqëri e organizuar, racionale dhe me aspiratë të qartë demokratike perëndimore. Pikërisht këtu qëndron themeli teorik i shtetit të Kosovës: jo në kontrollin territorial, por në legjitimitetin e ndërtuar gradualisht. Në doktrinën rugoviane, shteti u mendua dhe u ndërtua fillimisht si ide normative dhe projekt moral, përpara se të materializohej si entitet juridik.

Brenda kësaj arkitekture, Rugova inkorporoi me vetëdije diplomacinë simbolike si instrument të ndërkombëtarizimit. Dhurimi i kristaleve dhe gurëve nga nëntoka e Kosovës personaliteteve dhe burrështetasve ndërkombëtarë nuk ishte akt ceremonial apo folklorik, por gjest i kalkuluar politik. Këto objekte përfaqësonin territorialitetin historik të Kosovës dhe shndërronin pasurinë natyrore në gjuhë diplomatike. Përmes tyre, Kosova artikulohej si hapësirë me thellësi identitare dhe vazhdimësi historike, duke sfiduar drejtpërdrejt narrativën serbe të mohimit dhe përvetësimit.

Vizioni i Rugovës për pavarësinë mbështetej mbi tri shtylla strukturore: unitetin e brendshëm politik dhe shoqëror, legjitimitetin demokratik edhe në kushte okupimi dhe ndërkombëtarizimin sistematik të çështjes së Kosovës. Ai e identifikoi përçarjen e brendshme si rrezikun kryesor strategjik, sepse ajo e gërryen besueshmërinë e jashtme. Pa kohezion të brendshëm, shteti nuk mund të projektohet si partner i besueshëm në rendin ndërkombëtar.

Orientimi perëndimor, në doktrinën rugoviane, nuk ishte zgjedhje taktike apo aleancë e përkohshme, por identitet normativ dhe civilizues. Kjo u reflektua në ndërtimin e simbolikës shtetërore, veçanërisht në përdorimin e elementeve të identitetit dardan në stemën e Presidencës. Kjo simbolikë nuk synonte romantizëm historik, por ndërtimin e një narrative shtetërore që e vendoste Kosovën në vijimësinë evropiane para-moderne, si subjekt historik dhe jo si produkt i shpërbërjeve të fundit ballkanike. Në të njëjtën linjë, afirmimi i figurës së Pjetër Bogdanit përbënte zgjedhje strategjike kulturore, duke e lidhur identitetin kombëtar me traditën humaniste dhe intelektuale të Evropës.

Kulmi operacional i kësaj strategjie u materializua në Konferencën e Rambujesë. Qëndrimi i Rugovës atje nuk ishte kompromis i dobësisë, por akt i lartë racionaliteti politik. Rambujeja funksionoi si mekanizëm legjitimues për ndërhyrjen ndërkombëtare: Kosova u paraqit si palë konstruktive dhe e gatshme për paqe, ndërsa Serbia u ekspozua si faktor destabilizues. Pa këtë pozicionim, ndërhyrja e NATO-s do të ishte shumë më e vështirë të justifikohej juridikisht dhe moralisht.

Raporti i Rugovës me luftën dhe Ushtrinë Çlirimtare të Kosovës kërkon lexim të çliruar nga narrativat reduktuese. Ai nuk e mohonte rezistencën e armatosur si pasojë të represionit, por paralajmëronte për rrezikun e militarizimit të politikës dhe transformimit të dhunës në burim delegjitimimi. Për Rugovën, lufta mund të prodhonte presion, por vetëm diplomacia dhe legjitimiteti ndërkombëtar mund të prodhonin shtet. Historia e konfirmoi këtë tezë përmes ndërthurjes së rezistencës në terren me kapitalin politik të ndërtuar prej vitesh.

Boshti strategjik i këtij projekti ishte miqësia me Shtetet e Bashkuara të Amerikës. Rugova e konceptonte Amerikën jo vetëm si fuqi ushtarake, por si garant të rendit liberal ndërkombëtar, ku shtetet e vogla mbrohen përmes ligjit, vlerave dhe aleancave afatgjata. Kjo miqësi u ndërtua mbi koherencë politike, maturi dhe refuzim të aventurizmit populist.

Në doktrinën rugoviane, dialogu me Serbinë nuk përfaqësonte akt teknik negocimi, por proces politik me dimension moral, juridik dhe ndërkombëtar. Bisedimet nuk mund të zhvillohen si menaxhim i konfliktit, por vetëm si mekanizëm për mbylljen përfundimtare të tij mbi bazën e legjitimitetit të fituar. Për Rugovën, dialogu ishte i mundur vetëm nëse ishte i zhveshur nga asimetria e imponimit dhe i ndërtuar mbi parimin e njohjes së realitetit politik të Kosovës si shtet. Normalizimi pa njohje përbën stabilizim të padrejtësisë, ndërsa dialogu pa barazi prodhon zgjidhje të përkohshme dhe të kthyeshme. Prandaj, zgjidhja përfundimtare e raportit Kosovë Serbi, në frymën rugoviane, nuk kalon përmes kompromiseve territoriale, autonomive etnike apo formulave kreative juridike, por përmes njohjes reciproke, pranimit të përgjegjësisë historike dhe integrimit të dy shteteve në rendin euro-atlantik mbi parime të qarta. Vetëm një marrëveshje e ndërtuar mbi legjitimitetin normativ, të garantuar ndërkombëtarisht dhe të pranuar nga shoqëritë përkatëse, mund ta mbyllë konfliktin si kapitull historik dhe jo ta mbajë atë të hapur si krizë të menaxhuar.

Pas vdekjes së Ibrahim Rugovës, termi “rugovist” u përdor gjerësisht në diskursin publik, por shpesh pa përmbajtje teorike. “Rugovizmi” u reduktua në etiketë nostalgjike ose ceremoniale, duke humbur dimensionin e tij si doktrinë shtetformuese. Në thelb, rugovizmi përfaqëson një koncept të shtetit si proces moral dhe politik afatgjatë, të ndërtuar mbi katër shtylla: legjitimitetin normativ, durimin strategjik, diplomacinë simbolike dhe orientimin e pakthyeshëm perëndimor. Pa këtë kuptim, përdorimi i termit mbetet i zbrazët dhe i instrumentalizueshëm.

Mungesa e vazhdimësisë konceptuale ka prodhuar një diskontinuitet strukturor ndërmjet trashëgimisë shtetformuese rugoviane dhe praktikës politike të pasluftës, duke krijuar një hendek me pasoja afatgjata për funksionalitetin e shtetit. Elitat politike, edhe kur e instrumentalizojnë referencën ndaj Rugovës si kapital simbolik, veprojnë shpesh në kundërshtim me logjikën e tij të legjitimitetit normativ dhe racionalitetit strategjik, duke relativizuar autoritetin institucional, duke zëvendësuar durimin politik me impulsivitet afatshkurtër dhe duke e reduktuar diplomacinë nga mekanizëm ndërtues në reagim reaktiv. Si rezultat, shteti i Kosovës ekziston dhe njihet juridikisht, por në sjelljen e tij politike vazhdon të manifestohet si një projekt i pambyllur, i ekspozuar ndaj erozionit të brendshëm dhe paqartësisë strategjike.

Arkitektura paqësore e Ibrahim Rugovës shfaqet jo vetëm si rrugë historike drejt pavarësisë, por si doktrinë e pazëvendësueshme për rumbullaksimin final të çështjes së Kosovës. Ky projekt shtetformues e ndërtoi Kosovën fillimisht si ide normative, si subjekt moral dhe si partner të besueshëm ndërkombëtar, përpara se ta shndërronte në realitet juridik. Çështja e Kosovës nuk përfundon me aktin e shpalljes së pavarësisë, as me njohje të pjesshme, por vetëm atëherë kur shteti funksionon me legjitimitet të brendshëm, koherencë institucionale dhe peshë të qëndrueshme në rendin ndërkombëtar. Çdo devijim nga logjika rugoviane e durimit strategjik, diplomacisë simbolike dhe orientimit perëndimor e rikthen shtetin në gjendje brishtësie politike dhe e ekspozon ndaj relativizimit ndërkombëtar. Prandaj, rumbullaksimi i çështjes së Kosovës kërkon rikthim substancial te doktrina e Rugovës: unitet të brendshëm pa përjashtime, dialog pa nënshtrim, paqe pa harresë dhe shtetësi pa kompromis mbi legjitimitetin. Vetëm duke u rikthyer te arkitekti moral i shtetit, Kosova mund ta mbyllë ciklin historik të saj dhe të sigurojë që shteti të mos mbetet formë juridike e zbrazët, por projekt i plotë politik, moral dhe ndërkombëtar.