Alfons Grishaj/

Shumë njerëz mendojnë se gjëja më e mirë është që problemet duhen shuar ashtu si ndizen, pa trajtuar shkakun dhe pasojën. Sipas mendimit tim, kjo psikologji përrallash u lë hapësirë gabimeve të ripërsëriten, duke mos pas mundësi t’i njohësh në brendësi, luftosh e korigjosh ato.
Në këto raste, ka persona që në mungesë të njohurive bazë bëjnë analiza qesharake. Nuk ke si të bësh një analizë pa ditur thelbin e problemit me informacion të detajuar, përfshi shkakun që ka sjellë ngjarjen! Ka të tjerë që i dinë, por i tjetërsojnë kahjet sipas oreksit dhe shërbimit klanor, duke përçudnuar veten, qëllimin dhe historinë.

Fatkeqësisht, shqiptarët si asnjë komb tjetër në botë, marrin përsipër të bëjnë të zgjuarin vetëm me një paraqitje të shkurtër, me një telefonatë apo me një status pa detajet e nevojshme për të gjykur për mirë ose për keq. Kjo tregon se qytetërimi ynë është shumë larg realitetit, shumë larg mençurisë humane, se për profesionalizëm ?! Pak mund të bëhet fjalë, ngaqë 90% e rasteve janë nul!

Disa mendojnë se zemërimi dhe ngritja e zërit nuk janë justifikuese për mohimin befasues të rastit, që risjell problemet e akumuluara në kohë të ndryshme, vite që kanë lënë gjurmë të pashlyeshme në ndërgjegjet flagrante të një shoqërie në rritje, që kërkon realizimin e ëndrrës si kombet tjera, të cilët i arritën 100-200 vite më parë. Kjo ndodh se dëgjuesi dhe “vëzhguesi” ynë nuk është interesuar për të shkuarën dhe të ardhmen, por vetëm për të sotmen, sepse nuk ka qenë pjesë e proçesit të zhvillimit, por i rastësisë, mbase dhe parazitizmit pasiv dhe propagandës agitpropit gënjeshtar, Leninist. Kjo propagandë u shqua dhe në ditët e fundit në përhapjen e lajmit fake të vdekjes mbretit të Anglisë, Charls, dhe teoritë konspirative rreth sëmundjes princeshës, Kate. Lektisja agitprop pasqyrohet më tepër në moshat e prekura nga propaganda e kuqe, që ka reflektuar ndjeshëm në brezin e pseudogazetarisë së re, duke e përçudnuar ndjeshëm në pellgun e cektësisë dhe kotësisë alogjike.

Për të korigjuar dhe ecur përpara duhen iniciatorë, vizionarë, përçues të bukurës, mendimtarë, historianë, novatorë. Sikur t’a pyesje një të “zgjuar”, – ku u shpik parfumi për herë të parë ? Ai pa u menduar do përgjigjej- në Francë! Paditur se parfumin për herë të parë e shpiku një zonjë nga Mesapotamia, dy mijë e ca vjet të shkuara, e quajtur, Tapputi. Pra, njeriut aksident gjuhëshkurtër nuk i duhet udha e dijes, pema gjinekologjike e nënës, babait, deri në ditën e lindjes, por lindja e tij shpërthen dhe mbyll ciklin e njohjes!

Po u sjell dhe një ilustrim natyral që mund t’a gjeni lehtë në internet: Bill Gate, shkon në një restorant. Pasi hëngri … i la kamarierit dhjetë dollarë bakshish. Kamarieri rrudhi fytyrën sepse nuk ishte i kënaqur me bakshishin. Bill e pyeti, – çfarë ndodhi ? Kamarieri iu përgjigj: “Isha duke menduar se, në të njëjtën tavolinë ka qenë ulur më parë dhe vajza juaj, e cila më la 200 dollarë. Ndërsa ju, babai saj, njeriu më i pasur në botë… 10 dollarë?!” Bill Gates qeshi: “Ajo është vajza e njeriut më të pasur, por unë jam biri i një avokati të zakonshëm!” Morali i kësaj thënie është: mos harroni kurrë të shkuarën tuaj. Të rinjtë mendojnë se dinë gjithçka. Nuk u bëhet vonë për sakrificat e arritjes , qoftë dhe shkatërrimin e atyre arritjeve brenda një nate, për arsye se ekstaza dhe besimi në vetvete e kalon kufirin e mundit të konsumuar pa u vënë re.

Nihilistëve nuk u interson çfarë ka ndodhur, për shkak se psikologjia e tyre nuk mund të bëhet kurrë pjesë e proçeseve të zhvillimit, andaj ata kërkojnë në çdo rrethanë t’a mbyllin boshllëkun duke lënë lëkurën e iriqit në duart e tjetrit. Qesharake është se shumë bëjnë maratonistin, pa qenë aspak në maratonë, duke deklaruar: “Ehe , unë e bëj këtë vrap prej 20-30 vitesh. Prandaj kam menduar se prania e ime do vlente si experience për të arritur në finish.” Raste të tilla duhet të merren si shaka… nëse jo, duhet të bëhet e mundur të largohen nga pjesa reale që mban gjallë motorin e gjenerimit për trofe. Ingranazhet e tepërta në një shpikje të njohur janë si superngjitëse në këpucët e një zotërie për t’a ngadalësuar hapin e tij…

Sa më tepër t’a jetojmë ndjeshëm dhe ndershmërisht realitetin e jetës dhe problemet, aq më tepër çmojmë dhe vlerësojmë frymën dhe “nervin zemërues” si udhëzues në destinacion…Nihilistët e mohojnë këtë ! Mohojnë realitetin, duke e futur problemin nën lëkurën e një gjarpëri që zvarritet gjithë jetën.…

Nihilizmi është doktrinë filozofike e dyshimit dhe mohimit, ashtu siç thoshte Niçe, “Jeta është pakuptim”… Po nëse “jeta do të ishte pakuptim”, atëherë përse duhet t’a kërkojmë të bukurën, përse mundohemi të bëjmë më të mirën e mundshme për familjen, shoqërinë dhe kombin? Përse duhet të robtohen njerëzit në një jetë pakuptim? Me të tilla broçkulla, nihilistët nuk akomodojnë asnjë shoqëri, nuk sjellin asnjë shpresë për ndryshim, bile dhe për familjet e tyre janë të pavlerë se nuk e kanë formimin elementar për të gjykuar drejtë, ngaqë notojnë në një oqean abstrakt dhe kontradiktor, në një hapësirë iluzive pa këmbë në tokë. Mohues të thekur dhe asnjëherë të kënaqur me çfarë shohin dhe prekin i bën anormalë dhe tepër të bezdisshëm.

Për mendimin tim, format e nihilizmit nuk janë të dobishme për brumin e përdheshëm të njeriut. Mbase ”Nihilizmi moral”, një nga format e nihilizmit duhet debatuar filozofikisht dhe praktikisht. Format e nihilismit janë disa : Nihilizem Ekzistencial (mosbesues në Zot dhe në një jetë tjetër. Dhe pse, Kiekergaad u mundua t’a shjegonte atë në një form tjetër, nuk qe efikas me kohen), “Nihilizmi Metafizik”(Një botë që nuk ka asgjë konkrete, nuk ekziston) ,“Nihilizmi Mereologjikal” (nuk ka pjesët e duhura të objektit), “Nihilizmi Parcial” (Idea e disa objekteve organike ekzistojnë, të tjerat janë vetëm iluzion), “Nihilizmi moral” (Studimi i gjuhës morale. Nuk ka moral absolut, por varet prej formave që i jep njeriu). Ndërsa unë mendoj se , ka moral absolut që e bën njeriun ndryshe nga kafsha…Ky moral është: webi i pakorruptuar i ndërgjegjes! Gjithçka tjetër vlen për mendimtarë shumë “dimensional”, që nuk kanë pasur asnjëherë liman në dimensionet e proklamuara në të cilat notojnë. Pauperizmi i “arsyes suprime” është një ëndërr letargjike që nuk krijon dalje në det të hapur për një frymëmarrje të gjerë, por përkundrazi, asfikson dhe godet arsyen e kulluar (hyjnore) si skifteri folenë e kardinalëve-shpendë që janë lajmëtarët e fatit dhe shpirtërave.

Armiku i nihilizmit është ndjesia e përditshme e jetës së prekshme, djersa, labirinthet e njohura dhe të panjohura, që e bëjnë njeriun më të fortë, më të pregaditur për dallgët e zhgënjimit, e cila ndez zemëratën si shkrepje elektrike duke vënë në punë motorin. Pra, nervi është rrufeja që shkarkon oksigjenin në ndërgjegjen e zgjuar, në mushkëritë pa “edemë polmunare” drejt një patosi frymëdhënës.

Disa mendojnë se zemërimi mund të sjellë dhe pasoja, mund të sjellë verbësi, mund të sjellë mosarsye, mund të sjellë ekstremizëm?! Unë mendoj se jo! Ne flasim për zemërimin e arsyes së kulluar, që pasqyron shkakun dhe korigjon pasojën. Nëse pasoja kalon kufinjtë e korigjimit të shkakut, këtu kemi një deformim të mjetit për të justifikuar qëllimin në dimensionin “black hole”.

Në botën e qytetëruar, njerëzit pa tëmth, pa nerv, pa integritet, pa amorprop, nuk shërbejnë për asgjë, biles as për të gjuajtur peshk me kallam. Përpjekja e tyre për protoganizëm bëhet pjesë përbërëse e kaosit, që nuk arrin asnjëherë fitoren e një audience kualitative.
Pragmatizmi i perëndimit e bën menjëherë dallimin e qaramanëve dhe fallsitetin nihilist, pemën që prodhon fruta me atë dekorative. Pragmatizmi nuk ka kohë për të humbur, prandaj si një light detector, teston dhe zbulon të pavërtetat e thëna, duke ndarë aktrimin banal prej atij profesional.

Nihilistët, asnjëherë nuk janë në gjendje t’a mbushin një tavolinë të “fortish” në një amfiteater gladiatorësh, sepse ata vetë janë spektatorë dhe gladiatorë. Janë drejtorë dhe aktorë pa audiencë duartrokitësish dhe vlerësuesish. Heshtja mbretëron në shkallët e betonit (amfiteater) pa brohoritje … por vetem heshtje si rrasa varresh, duke i bërë nihilistët varrmihës të vetvetes.

Në filozofi shkruhet: “ Anger control issues”… se po të mos ish kështu, as Abraham, Mosses, Aleksandri Madh, Pirro , Khalid Ibn Walid R.A (njohur si, Sejfulla= Palla e Zotit), Skenderbeu, George Washington, Teodor Rusvelt, Napoleoni, Ismail Qemali, Ahmet Zogu etj… nuk do ndërgjegjësonin kombet për t’u ngritur në këmbë, për të jetuar ditët e sotme që gëzojmë .

Disa bëjnë si “pacifistë” (e kam përsëritur disa herë), duke shpërthyer në nevojtoret mediatike me një përvujtni hipokrite. Paraqitja e tyre komike nuk lëviz asnjë nerv civilizues shoqëror, ngaqë çdonjeri e kupton se persona të tillë nuk mund të jenë kurrë në bordin e kapitenit anijes si kompas. Ky fakt zhvleftëson kukullat e vitrinave dhe siluetat e fantazmave pa emër që duan të bëjnë melodrama eksluzive. Protoganizmi imponues nuk është efektiv as për të qepur një tegel manxheti që të shpengojë këpucët nga kurthi i stërgjatë i stofit që shkërryen tokën nga rrobaqepësi i keq.

Shoqëria civile vizionare e ka shumë të vështirë të jetojë më një shoqëri pesimiste-nihiliste, sepse kahjet janë të kundërta. Njëra gëzon duke ndërtuar dhe tjetra mohon! Nihilizmi është buldazer imagjinar për të “lëruar” shkëmbinjtë, por asnjëherë për të ndërtuar e zhvilluar emancipimin dhe novacionin njerëzor.

Njeriu i mirë e ka shumë të vështirë të bëhet gjahtar mjaullimash, por shumë lehtë të bëhet kolektor shpirtërash në një patos mendjendriturish…shtruar në lëndinën e dijes ku të gjithë janë të barabartë, mbase dhe me mangësi të dallueshme, por inteligjentë…
Aty shpirti lartësohet dhe ndjen aromën e jetës në shkallën më të lartë të ndjesisë njerëzore.

Nihilizmi nuk ka paraqitje konceptuale zhvilluese në univers, por shkatërrues i gamës jetike në kazanin iluziv abstrakt. Nihilizmi mund të përdorej në kohën e “Kristian topografi”, deri në momentet e Xhordano Brunos, kur tha: “E pursi muove!” Pas kësaj, pjesa dërmuese e koncepteve nihiliste mbeten iluzivo- depresive. Ka dhe budallenj kozmikë që e shohin universin pa yje (me drita) dhe tokën të sheshtë si tepsi. Ata mendojnë se i gjithë universi është një megascreen komerciale e ca shitblerësve gjakpirës të “Kupolës”…Këtyre budallenjve u jepet mundësia t’i shfaqin “zbulimet” e tyre konspirative në nevojtoret mediatike shqiptare. Në perëndim, asnjë TV serioz nuk do t’a merrte mundimin për aventura të tilla, sepse mungesa e seriozitetit do të humbiste shikueshmërinë dhe interesin deri aty sa të humbisnin dhe biznesin. Megjithatë, kombet e pazhvilluara i kanë për zemër çudirat dhe çudibërësve zor mund t’ua gjesh burimin shterpë.

Kurrësesi, bota nuk mund të lundrojë dhe të zhvillohet në konceptin pesimist të Shopenhaurit: “Njeriu është lodër e pulsimeve të tij dhe jeta nuk ka kuptim.” As lojën “hegjemonike” Turgenjeviane, kur thotë: “Unë shikoj qiellin vetëm kur dua të tështi!”. As në proklamimin nihilist të Nitzches, që thotë, “Zoti ka vdekur” (huazim i Shopenhaurit). Njeriu ka nevojë për ëndrrën qiellore, për “fizikën kuantume”, për Zotin, për dashurinë… sepse lundrojmë në sistemin ndërplanetar, në qiell…dhe jemi pjesë e zinxhirit matematik. Në qoftëse qielli nuk do ish i përsosur në rrotullimin e Orëbërësit, Demiurgut, nuk do të kishte përllogaritje fizike, do të kishim vetëm përplasje kozmike, kaos dhe doomsday…Përsosmëria e përmasave dhe përllogaritjes u pasqyrua dhe në eklipsin e fundit me, 8 Prill 2024 .

Nihilizmi është mbretëria e thyersve të ligjeve të Zotit. Dhe pse Bibla ka lindur para termave që përmendëm më lart, në Bibël është një shprehje për thyerësit, “Tit for tat!” që do të thotë, “Dhëmb për dhëmb!” Kjo idiomë u përçua përmes kombeve si shkop magjikoligjor për të korigjuar mohuesit(nihilistët)!Laramanët dështakë mundohen, t’a shesin këtë shprehje : “ekstreminitet”, “ANGER !!” Për më tepër, kjo fjalë nuk ka lidhje me “estrogen dhe progesterone” që mund t’a ketë problem ndonjë “mike” që tund kokën e saj si Meduza…

Megjithatë, Superlibri i Shenjtë, dhe pse në atë kohë nuk kish TV…, në “Dhjetë Urdhërimet” paralajmëron: “Thou shalt not bear false witness.”
Prapë se prapë ky urdhërim shkelet nga njerëzit falls me qëllime nihiliste, që gënjejnë pa pikën e turpit dhe pse shkojnë në Kisha, Sinagoga e Xhami, biles gjuajnë me gurë dhe shpifin bash në ditët e shenjta që përbëjnë mëkat mortal, si në muajin e shenjtë të krezhmeve dhe, bash në ditën e shenjtë të Bajramit !!

Por le të kthehemi në thelbin e shkrimit. Bibla na tregon rrugën se arsyeja e zemërimit të jep forcë dhe kurajo. Të jep frymëzim si t’a fitosh lojën e pistë me gjykim të pastër, si të jesh vendimarrës dhe i sigurtë në ballafaqimin e problemeve… Si t’a përdorësh zemërimin e arsyes kulluar si adrenalinë në qëndresën për fitore. Ky është mesazhi i Zotit që i dha forcë Moses, për idenë e shpëtimit popullit vet, por dhe kur ngriti “duart lart” në fitoren e betejës parë nga Izraelitët, pas largimit nga Egjypti.

Zemërimi çliroi dhe krijoi kombet që kemi sot… Zemërimi është balsam dhe anti-todi i shoqërisë civilizuar në një standart logjiko-human për shoqërinë e prapambetur amorfe. Sikur mos të ishte kështu… përse u zemërua Zoti, kur paralajmëroi, Noen, që ai të pregadiste arkën për një fillim të jetës njerëzore dhe specieve mbi dhe?

Nga Keze Kozeta Zylo/

Jetëgjatësia ime si 95 vjeçar mund të ketë edhe lidhje me një vullnet të Zotit për të lejuar që personi të përçojë një dëshmi të caktuar pasardhësve…

Të bisedosh me z. Lekë Tasi ku na ndajnë dete dhe oqeane është një kënaqësi e veçantë, tejet speciale. Historia e tij është një histori me plot dhimbje, gati të pabesueshme, por artisti di t’i percjellë mjeshtërisht sepse i ka përjetuar vetë, por dhe kultura e tij si një erudit i vërtetë është mahnitëse. Ndonëse mosha e tij është 95 vjet, më duhet të them se është krenari të kemi një intelektual poliglot si Lekë Tasi midis nesh. E kam takuar tek Vatra në promovimin e librit me kujtime “Grabjani rrëzë kodrave”. Një libër me një rrëfim drithërues të pashoq. Të 506 faqet janë dritëza që ndriçojnë terrin dhe mohimin që iu është bërë këtij soji si Lekë Tasi dhe familjes së tij të jashtëzakonshme.

Për kurreshtjen tuaj të dashur lexues për këtë figurë të ndritur kombëtare po jua lë nën rrëfimin e tij personal duke iu pergjigjur pyetjeve të mia.

Ju këtë vit keni festuar 95- Vjetorin e lindjes si ndiheni në këtë moshë, pasi shumë miq të mi të penës dhe lexues, kur iu thashë se së shpejti do të keni intervistën me z.Tasi ata më shkruajtën se janë të befasuar me moshën tuaj, pasi ju kudo flisni, shfaqeni me një kujtesë brilante. Cili është sekreti?

Jetëgjatësia ësht një fakt o fat i pavarur nga vullneti ynë, por mund të ketë edhe lidhje me një vullnet të Zotit për të lejuar që personi të përçojë një dëshmi të caktuar pasardhësve… Pavarësisht nga sa e besueshme, unë vete e kam ndier këtë si detyrë, ndaj dhe e kam shkruar librin mbi vuajtjet në internim, dhe i nxit shokët e vuajtjes të bëjnë po ashtu.

Cila ka qenë fëmijëria juaj?

Kam kaluar një fëmini të lumtur. Ishim në Athinë familjarisht.

Ju jeni i biri i Koço Tasit avokat me profesion, Anëtar i Parlamentit të Parë Shqiptar pas Kongresit të Lushnjës cilat janë disa nga kujtimet tuaja?

Mbaj mend që babai bënte ecje të vazhdueshme në dhomë, i preokupuar për diçka, ndërsa unë e kisha mendjen tek lojrat. Më vone e kuptova që ai e kishte mendjen te vendi i fëminise së tij, se si të kthehej, sepse në çdo rast feste përsëriste me miqte si: “Mot në Shqipëri!” Por kthimin nuk e mendonte si ndonjë emigrant çfarëdo, por përmes një ndryshimi të rendit atje. Në fakt rreth kësaj dëshire të tij lidhen dy tentativa për kryengritje në 1926 dhe 1931, fatkeqësisht të dështuara, por edhe një rrezik i tij, i kaluar me dy plumba nga një tentativë që fatmirësisht e kishin prekur skitazhi njeri dhe tjetri i zhytur në mish sa ishte gjallë, por pa dëm. Rreziku ndodhi kur unë isha 6 muajsh. Duke u rritur mendova që duhej të kuptoja më shumë se çdo gjë ç’e shtynte babanë të merrej me punë të rrezikshme, dhe ç’ është më me rëndësi, ta pranoja edhe unë apo jo këtë lloj jete. Ai e kishte pranuar, dhe në fakt e vazhdoi kur mbasi u riatdhesuam në 15 Gusht 1941, ai shkoi si inspektor i Kryeministrisë në Kosovën e posa-liruar për ta qeverisur – kjo ishte detyra e tij në paralelizëm të vazhdueshëm polemik me fashistët italianë, të cilët përfituan nga një qëndrim i tij i pavarur rreth një vrasjeje të një federali fashist, ku babai urdhëroi hetim të kujdesshëm ligjor, në kundërshtim pra me një veprim terrori që ata donin, dhe kështu e rrethuan në një lokal ku po bisedonte me prefektin e Pejës. E shpëtoi nga ky rrezik (do Ishte rasti i dytë i një veprimi të tillë ndëshkues brenda pak javësh) nëse nuk do të vinte me vrap një grup xhndarësh shqiptarë, dhe kështu fashistët u gjendën të rrethuar dhe nuk insistuan. Nga ky episod, por edhe nga fakti që qeverise së Mustafa Krujës në Tiranë, që ngjashmërisht donte më pavarësi, i kishte ardhur fundi nga Pariani, Babai u pushua por i gjallë. Kurse komunistët nuk njihnin të tilla nuanca. A ke bërë dicka për Shqipëri, dhe aq më fort për Kosovë? Je për burg të përjetshëm. Kjo ndodhi në 1945-ën me Gjyqin Special

Ardhja juaj pranë Vatrës ishte një nder per Diasporën dhe Vatrën, pasi ju jeni nipi i të burgosurit politik Akile Tasit, ministri i shtetit shqiptar, bashkëpunetor i ngushte me Fan Nolin, Faik Konicën në Federatën “Vatra” si dhe me gazetën “Dielli”. Çfarë do të kujtoni dhe si i keni përjetuar keto drama në familjen tuaj?

Xhaxhanë tim Akile Tasin e kam njohur së pari në Përmet në 1941 kur u ktheva nga Athina. Isha 12 vjeç dhe si më delikat nga trupi, babai më mori me vete në skalionin e pare, duke lënë fëmijët e tjerë, Napoleonin, Teftën dhe Yllin për më vonë. Xhaxhai mbas disa javësh gjatë cilave u ngjitëm lart në Dhëmbel përmbi Shent Elenën e Lipës, dhe më tregoi kalotën e Tomorrit që zbardhte nga dëbora. E mbaj mend gjithashtu në Shën Mëri të Fushës duke u munduar të identifikonte emrin e ndonjë paraardhësi në rasën e varrit. Kishte ikur 14 vjeçar fshehurazi nga shtëpia në Amerikë dhe tashti kishte mall për të vjetrat. Meqë në librin “Grabjani rrëzë kodrave” kam folur gjerë për babanë, le të zgjatem më shumë për xhaxhanë këtu. Mbas 30 vjet qëndrimi në ShBA ku ishte marrë me VATRËN ne atë fazë të vështirë fillestare, duke bërë edhe redaktorin e “Diellit”, ai u kthye në Shqipëri dhe dëshëronte fort të kontribonte.. E kuptova më vonë këtë nga disa grimca bisedash. Në fakt ai më mori me vete në Korçë dhe në Tiranë për të më mundësuar formimin e një horizonti të gjërave më të rëndësishme të Atdheut të rigjetur. Isha vërtetë shumë i ri, por u vinja veshin bisedave që bënte me intelektualët që takoi në dy qytetet . Kuptova psh që gjatë qëndrimit të tij disavjeçar drejtor i Bibliotekës Kombëtare aj interesohej për arkeologjinë, ishte kohë gërmimesh, por edhe tentativash për të krijuar një teatër. E kuptoj nga një numur përkthimesh nga Anglishtja (veprash me një akt) ku predominon tema patriotike që i kam në dorëshkrim dhe ndofta mund të vlejë ndonjera në të ardhmen. Më e vlefshmja e të cilave, tregimi “Princi i Lumtur” i Oscar Wilde, tregon edhe orientimin shpirtëror të përkthyesit. Ka qënë i gatshëm për të ndihmuar këdo nga të burgosurit që kishte vullnet për të nxënë gjuhë të huaj. Por vdiq nga cirhoza mbas 17 vjet burgimi dhe nuk i gjenden eshtrat.

Ju jeni artist, i përndjekur politik dhe nga të afërmit e personave të zhdukur, pasi eshtrat e xhaxhait tuaj nuk u gjetën kurrë. Cilat kane qene disa nga përpjekjet tuaja për gjetjen e eshtrave te xhaxhait?

Gjetja e eshtrave është detyrë parësore jo vetëm për të nderuar çdo qenie njerëzore që vdes (pa faj aq më shumë por edhe me faj) dhe mbi të gjitha për të merituar qeveritë që vijnë mbas revolucioneve çnjerëzore emrin e shtetit të ligjshëm. Nuk është realizuar kjo detyrë pavarësisht rekomandimeve të botës së qytetëruar, për shkak të djallëzisë së skajshme të diktaturës tonë enveriste, po dhe grumbullimit të problemeve të shumta që përballuan qeveritë pasardhëse. Ne si familje, në pamundësi të bënim kërkime (në fakt fare pak nga mijërat e familjeve që iu pushkatuan njerëzit, mundën të gjenin eshtrat e të dashurve të tyre) kështu ne vendosëm të vendosim emrin e Akiles sonë në pllakën e varrit nën të cilin prehen Babai dhe Vëllai, pra e zgidhëm çështjen me një cenotaf, në pritje që në të ardhmen shkenca ta zgidhë këtë kërkesë të ligjshme me mjetet e saj.

Sa ka ndihmuar Parlamenti Europian, Instituti për Demokraci etj në “Ditët e Kujtesës” për të njohur publikun me krimet e sistemit diktatorial dhe cili është komenti juaj në reflektimin e shoqërisë karshi së kaluarës?

Në mendimin tim, presioni së jashtmi duhet të vazhdojë, sepse kryesore nuk është realizimi konkret i normave, por respekti për normat vetë, sa respektohen në një shoqëri që për forcë madhore ato norma janë shkelur pa qënë kjo shkelje praktikë historike. Çështja është të kthehet shoqëria jonë në vlerat e saj humane, pa asnjë tolerancë negligjencave që sjellë koha..

Ju keni qenë në kamp internimi për 15 vjet, duke punuar si kooperativist, ju lutem na flisni për lexuesit e shumtë për dhunimin jetësor, heqjen e lirisë dhe kushtet në të cilat jetonit?

Mbas tri dekadash që kaluan prej atëhere, unë mund të them se ajo periudhë pune në fshat meriton të studiohet jo vetëm për mbrapshtinë e sistemit ekonomik, po edhe për reagimet psikologjike që shkaktonte, një aparat i tërë hipokrizie që e mbante në këmbë diktaturën, por edhe e brente për ditë. Është një punë në shtresat e thella të ndërgjegjes njerëzore, ku duhet të punojë intuita më fort se dëshmitë e të aketuarve. Askush s’mund të lëvdohet se do jetë i sinqertë, kur tregon hilet e veta për t’iu shmangur presioneve e aq më pak përfitimet e tij të paligjshme në kurriz të shokëve. Sistemi që kaluam kishte emrin socialist, por ishte më antisociali që ka parë historia.

Kushtet e jetës ishin të vështira, veçanërisht ato që ngërthenin afërsinë me fqinjin (rradha shumë orëshe në dyqan, vjelja në pambuk, lakmia ndaj rreshtave të mira të shokut në prashitje etj). Njeriu përshtatet me vështirësitë e natyrës, por kurrë me të papriturat e njeriut që ke pranë..

Ju keni qene çelist i parë në Orkestrën e Radios dhe të Teatrit të Operës ku u pushuat për motive politike në vitin 1967, çfarë kujtoni nga ato vite të artit tuaj me violinçel?

Ajo periudhë 20 vjeçare (1946-1967) ka qënë më e rehatshmja, jo vetëm prej moshës së re, që ushqen shpresa e iluzione, por edhe prej fazës ende të “pafajshme” të shoqërisë, brenda orkestrës dhe në Tiranë… Kjo ndofta edhe prej varfërisë së mjeteve të diktaturës. Ajo nuk dinte akoma se sa rezerva poshtërsie mund të gjente te qytetarët, mjaft të shtonte presionet. Përkeqësimi i ekonomisë më pas, e çoi tek ajo rrugë me plot resurse qoftë në mbushjen e minierave me djem të pafajshëm, qoftë me gjetje agjentësh shpirtkazëm që i mundonin.

Cila është jeta juaj pas viteve 90-të kur u liruat nga internimi? Si i keni përjetuar ardhjen e demokracisë dhe vitet e tranzicionit?

U deshën disa vjet që të ndërgjegjësohem për realitetin që me delte para. Madje ky thellim po njeh akoma faza të habitshme se sa të painformuar kemi qënë. Gazetat po na i zbulojnë, dhe ky është për mua lajmi më i mirë, më i shkëlqyer do të thosha. Shkurt: kur dy dekada mbas 90-ës nuk u vërtetua kjo hapje e dosjeve, atëhere ne duhet të vendosim për një ndarje të prerë mes për mes të elitës politike, dhe të shkresojmë që kush e do këtë hapje dhe po e vazhdon, ai do të ketë çfarë t’i ofrojë vendit. Një e vetme është prova: Kush del përkrah drejtësisë së llojit të ri perëndimor, të vendosur së fundi, dhe pranon të vendosë ajo, dhe kush kërkon lehtësira ose akuzon për njëashmëri që të shmangë gjykimin. Drama është në vazhdim, por është një dramë që s’e kishim parë kurrë deri dje. Madje shpresa është të skanojë edhe historinë. Për mua jemi brenda një procesi sqarimi tërësor që ndodh me përkrahjen dhe mbështetjen e faktorit perëndimor që na ka monitoruar edhe rreptë shpesh. Tani na garanton dhe askush nuk e ndal dot më.

Shumë faleminderit fort i nderuar z. Lekë Tasi për intervistën tuaj!

Të përgëzoj dhe fëmijëve tuaj ju uroj të kenë një karrierë të shkëlqyer!

Autorja e intervistës është shkrimtare, poete, publiciste, mësuese dhe bashkëthemeluese e Shkollave Shqipe në New York “Alba Life” Ambasador i Kombit si dhe ka marrë titullin: Kalorës i Urdhrit të Flamurit nga Presidenti i Republikës së Shqipërisë.

11 prill, 2024

New York

Ndriçim Kulla/

Mbetet e pashpjegueshme me fakte, ende dhe sot, se si vallë një prift i varfër si Buzuku, apo një komunitet katolik njerëzish të varfër të detyruar të shpërngulen nëpër male, arritën të mendonin realizimin e një ndërmarrje të tillë kaq të kushtueshme, siç ishte asokohe botimi i “Mesharit” , e t’ia dilnin mbanë pa ndihmën e Selisë së Shenjë. Mund të aludohet edhe se ajo vetë mund ta ketë marrë përsipër iniciativën, ashtu siç do ta shohim shpesh më vonë për vepra të tilla. Por, gjithsesi, edhe nëse citojmë tezën tjerët, sipas së cilës, libri u ndalua dhe kopjet e botimit u shkatërruan, përderisa sot në Bibliotekën e Vatikanit ruhet vetëm një kopje, përsëri mbetet i pa kontensueshëm jo vetëm fakti se ishte liturgjia romane ajo që shënjoi zanafillën – qoftë edhe në mënyrë jozyrtare – të orvatjes së parë të përpunimit të gjuhës shqipe, por se ajo arriti të ushtrojë një ndikim të madh edhe në vazhdim, për lartësimin dhe pasurimin e kësaj gjuhe, nga pikëpamja letrare.

“Edhe gjetja e kopjes së vetme të librit – në një gjendje gati të shqyer – në Bibliotekën e Kolegjit të Propagandës, që në vitin 1740”, – siç na rrëfen zbuluesi i saj i parë, monsinjor Kazazi, tregon se nxënësit shqiptarë të kolegjeve duhet ta kenë përdorur shpesh e të jenë formuar gjatë me të, përderisa germat dhe karakteret e veçanta të botimeve shqiptaro-katolike deri në fundin e shekullit XIX, madje deri në vitin 1909, rrjedhin padyshim nga ato germa e karaktere që pat sajuar Buzuku.

E lindur kështu me Buzukun, literatura shqiptare do të vazhdojë të zhvillohet për dy shekujt në vijim, në ambientin e thjeshtë të katekizmit: e thjeshtë, por aspak e anashkaluar për ndikimin e vet, në formimin mendor dhe linguistik të një populli. Katekizmi është libri që mësohet më lehtë nga të gjithë, edhe nga analfabetët; nëse është e pranuar se ç’jehonë ka në fillimet e çdo literature gjuha kishtare, mund ta imagjinojmë fare mirë se ç’ndikim duhet të ketë pasur ajo aty ku përbënte librin e vetëm të shkruar, të botuar, të lexuar e të mësuar.

Mirëpo, që nga fundi i shekullit XVI nuk ishte vetëm libri i vetmi mjet ndikimi i kulturës së kishës romane për të ndihmuar në plazmimin e një kulture kombëtare shqiptare. Nisën kështu të lindnin kolegjet katolike apo misionare, të cilat do të rezultonin më vonë si djepet e më të vërtetës dhe më të fortës kulturë të krijuar në të gjithë Orientin, sado i stërmadh të ishte ai. Këtu nuk flitet vetëm për kulturën latine, romane apo katolike, por edhe për kulturën kombëtare të secilit prej këtyre vendeve.

Për latinët shqiptarë ose, në përgjithësi, për rajonin dardano-prevalitan të nënshtruar nga turqit, dritaret e shkollimit dhe të formimit nisën të bëheshin kolegjet e shumta që nisën të lulëzonin në Itali. Në vitin 1572 themelohet Kolegji i Shën Athanasit në Romë (i famshëm për doktorët në teologji, që nxori nga nxënësit shqiptarë të ritit bizantin, deri në Himarë). Vijon Kolegji ilirik i Loretos, më 1580-n, dhe ai i Propagandës, më 1627-n, i themeluar nga jezuitët.

Në vijim të Kolegjit të Loretos, njërit prej më të rëndësishmëve për kontributin e tij letrar, themelohet në vitin 1633 e jeton deri në vitin 1746, Kolegji ilirik i Shën Pjetrit dhe Palit, në Fermo, i specializuar për nxënësit shqiptarë. Kjo i hapi udhë një drejtimi të ri të aktivitetit të rregullt të formimit të tyre misionar. Kështu, fillimisht në dy manastiret baziliane të Grottaferatës dhe të Mecoiuzos në Palermo, ku përgatiteshin misionarë të ritit ortodoks dhe në konventën françeskane të Shën Pjetrit në Montorio, që në fillim të shekullit XVII nisi të mësohej gjuha shqipe, madje, në vitin 1711, të formohej edhe katedra përkatëse e saj. Kjo iniciativë, që për historinë e kulturës shqiptare është e nivelit më të latë të rëndësisë, u mbështet fuqimisht edhe nga Papa Klementi XI me origjinë shqiptare, i cili e citoi atë konventë si shembull për urdhëratat e tjera fetare e misionare.

Nën këtë direktivë, shohim të themelohet në vitin 1725 Kolegji i Familjes së Shenjtë në Napoli, i cili do të shndërrohej më vonë në Institutin Mbretëror Oriental, i pari institute italian i pajisur me një katedër të gjuhës shqipe, drejtimin e së cilës do ta marrë shkrimtari i madh arbëresh Zef Skiroi. Më pas, me iniciativën e vëllezërve Rodota, në vitin 1732 ndërtohet në Kalabri kolegji për shqiptarët e ritit ortodoks, kolegj ky që do të shndërrohet në Kolegjin e Shën Adrianit e që do të ketë një jetë të lavdishme në impulsin që do t’i japë kulturës shqiptare, edhe pas laicizmit të tij, deri në ditët tona.

Megjithatë, fakti më i rëndësishëm i përmendjes së kësaj liste të gjatë kolegjesh është nënvizimi i ekzistencës së tyre jo vetëm si një seminar mësuesish, por edhe si shtëpia-nënë e shumë shkollave të tjera më të vogla, që nisin të mbinin aty-këtu, por kudo, në të gjithë territorin shqiptar, përgjatë atyre dy shekujve kaq pak të favorshëm për kulturën tonë, siç qenë shekujt XVII e XVIII. Kështu, gjejmë shkolla në dioqezën e Shkupit, një shkollë në Bëdhanë, që më 1638-n; një gjimnaz në Blinisht, më 1639-n; një tjetër në Shkodër, më 1698-n; një seminar në Velja, më 1692-shin, dhe një në Kurbin, më 1703-shin. Madje, emblematik është edhe fakti i hapjes në vitet 1669-1670 i një shkolle në Himarë, të mbyllur shumë shpejt nga xhelozia e despotit grek, por të rihapur përsëri më 1680-n. Aq më tepër, që tashmë ishte më se një shekullor devocioni i himarjotëve për Venecian, duke i furnizuar shpesh ushtritë e saj në luftërat e herëpashershme kundra turqve.

Përgatiti materialin Ornela Radovicka

Qëndra albanologjike mbi gjuhën dhe kulturën arbëreshe themeluar nga At Bellusci 1980 /

Feja e arbërorit është të duam njerit- tjetrin e mos të harrojmë gjuhën tonë!  

At Bellusci kur e keni takuar për herë të parë Baba Rexhepin ?

Ndodhesha në Amerikë, për të mbështetur çështjen e Kosovës organizuar nga arereshi senatori Josif Dioguardi. Gjatë asaj periudhe unë bëra edhe disa vizita, dhe midis tyre  kisha shprehur dëshirën të shkoja e të takoja Baba Rexhepin në teqenë e tij. Kjo vizitë u realizua më datë 27 korrik 1989. 

Në çfarë gjuhe komunikuat me Baba Rexhepin?

• Unë fola në arbërisht dhe Baba Rexhepi më kuptonte shumë mirë. Nuk mohoj se atij i bëri përshtypje që unë flisja gjuhën e mëmës arbërore edhe pas pesëqind vjetësh dhe për këtë më falenderoi dhe më tha se ajo që lidh gjakun e shqiptarit kudo që janë është gjuha, besimi është  që të besojmë në zot e të bëhemi të mirë për njerëzimin, por gjuha është identiteti jonë- më tha Ai. 

Si e priti Baba Rexhepi që një prift arbërsh shkon dhe i bënë vizitë një javore?

• Unë, një prift arbërsh që vizitoja Teqenë dhe që ndenja per rreth pesë ditë në  krahë të Baba Rexhepit. Baba Rexhepi kishte mentalitet të hapur, jo se jetonte në perëndim, por besimi  Bektashjane si të gjitha besimet në vetvete duhet të jenë të hapura. Qëllimi i tyre është vëllazëria, dhe jo imponimi apo mos respektimi. Kujtoj që më tha: Ju çmoj shumë sepse Ju  At Bellusci jeni me të vërtetë një shëndi që doni të hapni shqiptarizmin kudo. 

A e pyetët se si kishte mundur të hapte  Teqenë e tij?  

• E kujtoj mirë që këtë pyetja ia bëra dhe  Ai mu përgjigj: Kur erdha u ndesha me shumë shqiptar të besimit bektashiane dhe kur më panë më thanë: Sa mirë bërë që erdhe  Dervish këtu. U thash kam ardhur të takoj njerëz, miq. Ndërsa ata u mblodhën një ditë më thirrën dhe më thanë se ti do të qëndrosh këtu, se ne  kemi nevojë për ty, dhe se do të  bëjnin një shtëpi këtu dhe unë të isha Dervish. Ju thash atyre  se nuk dua shtëpi. Unë,   sot jam këtu nesër shkoi në një vend tjetër.

Jo, më thanë ata. U mendova dhe vendosa që të krijonim  një një Teqe që të  ishte shtëpia e të gjithë besimtarëve . Ne jemi një gjerdan me perla që është prerë- ndërhyra unë- perlat janë hedhur, nga të gjitha pjesët- por egsistojmë me energinë tonë, me besimin tonë,  për të qenë të gjithë bashkë si vëllezër, pavarësisht besimit personal,  sepse feja  arbërore është të duam njëri tjetrin dhe të bëjmë e të mbajmë njeri tjetrin- thashë unë. Të duam zotin tonë- shtoi – Baba Rexhepi e të respektojmë  besimin e tjetrit. Të bëjmë gjëra të mira për njerëzimin. 

Meqënëse jemi tek kjo temë do t-iu tregojë një episod shumë të bukur që më ka treguar baba Rexhepi: 

“Kur erdha këtu në Amerikë,- doja që të bisedoja me Fan Nolin, sepse Noli kishte në dorë shqiptarët dhe mund të më përkrahnin në misionin tim. Kështu i kërkova një takim. Atje gjeta edhe ca miq të Fan Nolit, të cilët ishin bektashinj dhe që i njihja edhe unë. I thashë Fan Nolit: 31 “Lidhja” 22, fq. 674 143 -Unë kam ardhur si vizitor, por këta dy miq bektashinj, Muhameti dhe Jaçia, po më thonë të hap një teqe këtu, por unë thashë të pyes Hirësinë tuaj, sepse nuk e di nëse do kemi sukses apo jo. Fan Noli u mendua një copë herë, pastaj më tha: -Po edhe unë nëse do të isha në vendin tuaj, si Muhameti dhe Jaçia do bëja. Hidhet Jaçia dhe thotë: – A bëhen bektashinj të krishterët? – Dëgjo këtu, zoti Jaçe. Unë mundohem që si të krishterët, edhe bektashinjtë t’i bëjmë shqiptarë, këtu qëndron interesi i kombit. Kur është interesi i kombit në mes ne i kemi bërë të krishterët jo vetëm bektashinj, por edhe dervishë, – i thashë unë. -Çfarë? – tha Noli. – Po, po, i kemi bërë dervishë, – theksova unë dhe nisa të rrëfeja: Ishte koha kur trimat Mihali dhe Çerçizi luftonin për liri dhe çeta e tyre e vogël ishte e rrethuar. Forcat e tyre ishin të pakta, kështu që gjetën një teqe dhe hynë brenda. I treguan babait të asaj teqeje që ishin të rrethuar dhe ai iu tha: “Mos kini merak, e ujdis unë këtë punë”. Babai i teqesë urdhëroi nga një taç që ta vendosnin në kokë, sepse mjekër mbanin vetë. Iu dhanë edhe veshje dhe kështu Mihali, Çerçizi e të tjerë luftëtarë u bënë si dervishë. Kur erdhën dhe kontrolluan, babai i teqesë, qetë-qetë, i prezantoi dervishët me radhë: dervish Mihali, dervish Çerçizi e luftëtarët e tjerë. Kur ata ikën, Mihali e Çerçizi iu hodhën në qafë babait të teqesë, i cili jo vetëm i shpëtoi, por shpëtoi edhe teqenë.

Fan Nolit kjo histori i pëlqeu shumë dhe më tha: “Na shkruaj nga këto gjëra, sepse janë shumë interesante dhe në dobi të kombit. Më 1954 munda  të hapja Teqenë e parë bektashie Shqiptar-Amerikane, në afërsi të Detroitit, ku kishte një bashkësi bektashijsh shqiptarë që edhe më mbështetën”

At Bellusci, çmund të na thoni tjetër rreth  Baba Rexhepi?

Unë shkova në një moment kur ai nuk ishte në gjendje të mirë shëndetësore por në atë vështrimin e tij shikoja butësinë dhe misrësinë e këtij njeriu të madh. Jam shqiptar nga Gjirokastra, por jam edhe shqiptar i Kosovës nga Gjakova, dhe jam po shqiptar i disaporës- më tha Ai. 

Ishte viti 1991 dhe ai ishte rreth të 90-at.  Ndenja në një sofër me të.  Pash nga afër besimin e tyre, mënyrën e e lutjes së tyre. Filozofia e këtij njeriu ishte heshtja e mbështjellë me mantelin e të dëgjuarit.

Për ato ditë që qëndrova atje ruaj në kujtesë Besimtarët, të cilët ndalonin, e përshëndetnin, i puthnin dorën. Nëse ndonjëri donte ndonjë këshillë, ai përgjigjej. Baba Rexhepi shpesh hidhte vështrimin nga dritarja, ku përtej ishte një shesh, e përbri ishte mauzoleumi në të cilën ai do të varrosej. Prezenca e tij, në atë momente ishte qëndra që, i ngjante një hark ylberi që lidh tokën me qiellin. 

Baba Rexhepi ishte fjalëpak, por të matura. Në atë ambient të asaj teqeje ishte Mikpritja, e cila  ishte tipike tradicionale shqiptare, ku për cilindo që shkelte në atë teqe nxirrej tabakaja mbushur dhe i ofronin diçka për të ngrënë.

Në mendjen time  ajo Teqe, ishte  pjesë e limituar e atij territori, ishte një kozmos i tërë shqiptar në diasporë, ndërsa ai vetë një shqiptar i madhërishëm, që kërkonte t’i jepte paqe shpirtit të atyre vëllezërve që ishin detyruar të linin atdheun, trojet e të afërmit e tyre të dashur. Për mua ishte një mësues i veçantë. (Një pjesë të intervistës do ta gjeni në revistë Lidhjan 22\1989. 

Përgatiti materialin Ornela Radovicka. 

Qëndra albanologjike mbi gjuhën dhe kulturën arbëreshe themeluar nga At Bellusci 1980 

Dear Friends,

Wishing you & your families all the blessings of Easter and Bajram!

*The time has come! Please join us at this year’s third annual GJERGJ KASTRIOTI SKENDERBEU STREET FAIR on May 19, 2024.*

Let us come together to celebrate Albanian traditions and culture with entertainment, food, games and much more for all ages!

**Sponsorship & vendor opportunities are available**

For more information, please contact skenderbeufair@gmail.com or call 347-398-6161.

Attached is the flyer for the event. Please share it on all social media platforms!

Thank you, and we look forward to celebrating with you all!

Respectfully,

Mark Gjonaj

_”Vertete ne kemi Bajram e Pashke, por Shqiptarine e kemi bashke!” – At Gjergj Fishta.