Dr. Dorian Koçi/
Në mesin e shekullit XV, në një kohë kur Evropa po hynte gradualisht në epokën e Rilindjes dhe kur rreth vitit 1450 Johannes Gutenberg shpiku shtypshkronjën me shkronja të lëvizshme, Kruja – kryeqyteti politik dhe simbolik i Shqipërisë së Gjergj Kastriot Skënderbeut – po përjetonte rrethimin e saj të parë nga ushtritë osmane, të udhëhequra nga Sulltan Murati II. Ishte një epokë trazirash, por edhe shpresash, kur fitoret e një princi ballkanik filluan të perceptoheshin në Evropë si shenjë rezistence dhe vullneti politik kundër zgjerimit osman.
Skënderbeu mbrojti me sukses Krujën kundër tre rrethimeve të mëdha osmane (1450, 1466, 1467), të organizuara nga Murati II dhe Mehmeti II, dy prej sulltanëve më të fuqishëm dhe më ambiciozë të kohës, të cilët komandonin një nga makineritë ushtarake më të forta të botës mesjetare. Megjithatë, Skënderbeu nuk ishte thjesht një komandant i shquar ushtarak. Ai përfaqësonte një figurë politike dhe kulturore që lidhej drejtpërdrejt me horizontin intelektual të Rilindjes Evropiane.
Veprimtaria e tij ushtarake kundër Perandorisë Osmane ishte njëkohësisht edhe veprimtari politike e kulturore. Në këtë kuptim, Skënderbeu shfaqet si një figurë që tejkalon kufijtë lokalë, duke u shndërruar në simbol të unitetit shpirtëror të Evropës, si në dimensionin perëndimor ashtu edhe në atë lindor. Rezistenca e tij kontribuoi në ripërcaktimin e konceptit të Evropës si hapësirë politike dhe kulturore, e ndërtuar mbi idenë e lirisë dhe mbrojtjes së krishterimit.
Ajo që e dalloi Skënderbeun nga shumë udhëheqës të tjerë ballkanikë ishte refuzimi i tij i palëkundur për kompromis me sulltanin. Ndryshe nga krerë të tjerë që kërkonin mbijetesë politike përmes manovrimit diplomatik, Skënderbeu synonte në mënyrë të qartë çlirimin dhe fundin e sundimit osman në Evropë. Ky synim shpjegon këmbënguljen e tij dhe karakterin e pakompromis të kryengritjes shqiptare, e cila me kalimin e kohës u shndërrua në një referencë themelore të historisë evropiane të rezistencës.
Figura e Skënderbeut u rimishërua nga mendimi evropian i shekujve XV–XVI si një hero humanist dhe udhëheqës ideal, duke shërbyer si projektim simbolik i një Evrope të bashkuar kundër rrezikut osman. Dimensioni i jashtëzakonshëm që ai i dha rezistencës antiosmane e bëri atë jo vetëm një model frymëzimi për historinë e mëvonshme shqiptare, por edhe një burim të pashtershëm për letërsinë, artin dhe muzikën evropiane për më shumë se pesë shekuj.
Historia e parë e plotë e Skënderbeut u shkrua në latinisht nga Marin Barleti, prift dhe humanist nga Shkodra, në vitet 1508–1510. Vepra “Historia de vita et gestis Scanderbegi Epirotarum principis” u botua fillimisht në Romë dhe u ribotua e përkthye gjerësisht në gjuhët kryesore evropiane, duke ndikuar fuqishëm në formësimin e mitit evropian të Skënderbeut.
Gjatë shekujve XVI–XVIII, figura e tij u përfshi në sonete, poema epike, romane dhe drama nga autorë italianë, francezë, gjermanë dhe anglezë, duke u krahasuar shpesh me heronjtë e antikitetit klasik. Kjo traditë letrare dëshmon për shndërrimin e Skënderbeut në një simbol pan-evropian të rezistencës dhe lirisë.
Figura e tij vazhdoi të mbetej një burim frymëzimi edhe në kujtesën politike evropiane. Në kulmin e fuqisë osmane, gjatë shekullit XVI, Skënderbeu përmendej si shembull historik i rezistencës së suksesshme kundër Perandorisë Osmane, duke frymëzuar jo vetëm intelektualët, por edhe monarkët dhe udhëheqësit politikë të Evropës.
Për shqiptarët, Skënderbeu u shndërrua në shtyllë të kujtesës historike dhe të identitetit kombëtar. Gjatë Rilindjes Kombëtare Shqiptare, figura e tij u përdor gjerësisht si mjet mobilizues dhe simbol i aspiratës për pavarësi. Ai nuk mbeti një figurë formale, por u ngulit thellë në ndërgjegjen kolektive të popullit shqiptar. Sot, emri dhe figura e Gjergj Kastriot Skënderbeut janë të pranishme në sheshe, rrugë, monumente dhe vepra arti në mbarë botën, si dëshmi e një trashëgimie që tejkalon kufijtë kombëtarë.
