Prof. Dr. Fejzulla BERISHA/

Kur vendosej fati i kombeve – dhe rrezikohej ekzistenca shqiptare

Përfundimi i Lufta e Parë Botërore nuk prodhoi thjesht një gjendje paqeje formale, por inauguroi një proces të thellë rikonfigurimi të rendit ndërkombëtar, në të cilin u ridizenjuan kufijtë politikë, juridikë dhe civilizues të botës moderne. Në këtë kontekst transformues, shumë kombe fituan ose humbën subjektivitetin e tyre shtetëror, ndërsa disa të tjera – ndër to kombi shqiptar – u gjendën në një situatë ekzistenciale, në prag të fragmentimit dhe zhdukjes politike.

Në tryezat e Konferenca e Paqes në Paris, çështja shqiptare nuk përbënte vetëm një problem diplomatik periferik, por një test themelor të legjitimitetit të rendit të ri ndërkombëtar. Në këtë arenë të rivaliteteve të mëdha, përballë projekteve të mirëstrukturuara për copëtimin e territorit shqiptar, ndërhyrja e Woodrow Wilson u kristalizua si një akt me peshë historike dhe normative, i cili jo vetëm kontribuoi në ruajtjen e shtetësisë shqiptare, por ndikoi në mënyrë të tërthortë edhe në trajektoren historike të Kosova dhe të trojeve të tjera shqiptare.

Doktrina Wilsoniane: nga idealizmi politik te normativiteti juridik ndërkombëtar

Programi i njohur si “14 Pikat”, i artikuluar nga Woodrow Wilson, përfaqëson një kthesë paradigmatike në evolucionin e marrëdhënieve ndërkombëtare, duke kaluar nga logjika e diplomacisë sekrete drejt një rendi të bazuar mbi parime universale.

Ky program:Institucionalizoi parimin e vetëvendosjes së popujve si standard legjitimues të rendit ndërkombëtar;Delegjitimoi praktikën e marrëveshjeve sekrete, siç ishte Traktati i Londrës;Parashikoi krijimin e Lidhja e Kombeve si mekanizëm kolektiv për ruajtjen e paqes dhe sigurisë.

Në aspektin juridik, doktrina Wilsoniane shënoi një tranzicion të rëndësishëm: nga një rend ndërkombëtar i bazuar në ekuilibrin e fuqive drejt një rendi që synonte të mbështetej mbi parime normative, ku shtetet trajtoheshin si subjekte të së drejtës ndërkombëtare, dhe jo si objekte të pazareve gjeopolitike.

Shqipëria në prag të copëtimit: një padrejtësi e projektuar ndërkombëtarisht

Në kuadër të Konferenca e Paqes në Paris, fuqitë evropiane artikuluan projekte konkrete për shpërbërjen territoriale të Shqipërisë:Italia synonte kontrollin e Vlorës dhe vendosjen e një protektorati;Serbia kërkonte zgjerim territorial drejt veriut dhe lindjes shqiptare, përfshirë Kosova;Greqia pretendonte jugun e Shqipërisë (i ashtuquajturi “Epiri i Veriut”);Mali i Zi synonte territore në veri.

Këto projekte mbështeteshin në Traktati i Londrës, një instrument juridik që përbënte një shkelje flagrante të parimeve të barazisë sovrane dhe të drejtës së popujve për vetëvendosje.

Kosova dhe trojet shqiptare: vazhdimësia e padrejtësisë historike

Ndërsa Shqipëria arriti të mbijetojë si një entitet shtetëror, një pjesë e konsiderueshme e kombit shqiptar mbeti jashtë kufijve të saj politikë.

Pas vendimeve të Konferenca e Londrës, Kosova mbeti nën administrimin e Serbisë, një realitet që u konsolidua edhe pas përfundimit të Lufta e Parë Botërore. Në këtë kontekst: Popullsia shqiptare u përball me politika sistematike represioni; U implementuan strategji kolonizimi dhe spastrimi etnik; U mohua në mënyrë të vazhdueshme e drejta për vetëvendosje, në kundërshtim të drejtpërdrejtë me doktrinën Wilsoniane.

Një situatë analoge u shfaq edhe në hapësira të tjera shqiptare:Në territorin e sotëm të Maqedonia e Veriut, shqiptarët u përballën me politika asimiluese; Në Mali i Zi dhe në rajonin e Çamëria, nën Greqia, u aplikuan politika diskriminuese dhe, në raste të caktuara, dëbime të dhunshme.

Kështu, edhe pse parimi i vetëvendosjes u artikulua në nivel normativ, ai nuk u zbatua në mënyrë universale dhe të barabartë për shqiptarët, duke krijuar një precedent të rrezikshëm të standardeve të dyfishta.

Ndërhyrja e Wilson-it: shpëtimi i Shqipërisë dhe ndikimi indirekt në çështjen e Kosovës

Roli i Woodrow Wilson në Konferenca e Paqes në Paris ishte determinues në disa dimensione thelbësore:

1. Ruajtja e integritetit territorial të Shqipërisë

Refuzimi i njohjes së marrëveshjeve që cenonin sovranitetin shqiptar kontribuoi në parandalimin e copëtimit të shtetit shqiptar.

2. Vendosja e një standardi të ri juridik ndërkombëtar

Wilson afirmoi parimin se legjitimiteti politik buron nga vullneti i popullit, dhe jo nga marrëveshjet e fshehta ndërmjet fuqive të mëdha.

3. Ndikimi indirekt në çështjen e Kosovës

Megjithëse Kosova nuk përfitoi drejtpërdrejt në atë moment historik, doktrina Wilsoniane:U shndërrua në bazë teorike për të drejtën e vetëvendosjes;Shërbeu si referencë normative për zhvillimet e mëvonshme;U reflektua në proceset që kulmuan me ndërhyrjen e NATO në vitin 1999.

Nga Wilson te Kosova moderne: kontinuiteti historik dhe normativ

Parimi i vetëvendosjes, i artikuluar nga Woodrow Wilson, gjeti një realizim të vonuar në rastin e Kosova:Represioni strukturor i dekadave kulmoi në konfliktin e viteve ’90;Ndërhyrja e NATO (1999) përbën një precedent të rëndësishëm të ndërhyrjes humanitare;Shpallja e pavarësisë së Kosovës në vitin 2008 përfaqëson një manifestim të vonuar të parimit Wilsonian.

Në këtë kuptim, mund të konstatohet një vijë e qartë e kontinuitetit historik dhe juridik:“14 Pikat” (1918) → Vetëvendosja → Ndërhyrja ndërkombëtare → Shtetësia e Kosovës

Analizë juridike: midis së drejtës dhe fuqisë

Nga perspektiva e së drejtës ndërkombëtare, çështja shqiptare evidenton disa probleme strukturore:Selektivitetin në aplikimin e parimit të vetëvendosjes;Supremacinë e interesave gjeopolitike mbi normat juridike;Mungesën e mekanizmave efektivë për mbrojtjen e kombeve të vogla.

Rasti shqiptar përbën një ilustrim paradigmatik të tensionit ndërmjet normativitetit juridik (law) dhe realpolitikës (power), duke dëshmuar se drejtësia ndërkombëtare shpesh mbetet e kushtëzuar nga dinamika e fuqisë.

Wilson si figurë kyçe në mbijetesën dhe perspektivën shqiptare

Ndërhyrja e Woodrow Wilson në Konferenca e Paqes në Paris nuk përfaqëson vetëm një episod diplomatik, por një moment themelues në historinë politike dhe juridike të shqiptarëve.

Megjithatë, trajektorja historike shqiptare mbetet e karakterizuar nga:Mbijetesa përballë padrejtësive strukturore;Lufta për realizimin e vonuar të vetëvendosjes;Kërkesa e vazhdueshme për drejtësi të plotë historike dhe juridike.

Prandaj, “14 Pikat” nuk duhet të interpretohen vetëm si një dokument historik, por si një projekt normativ i papërmbushur plotësisht – një projekt që për shqiptarët filloi në Paris, por vijon ende në dimensionin politik, juridik dhe kombëtar të shekullit XXI.

Vatra Boston/

Federata Pan Shqiptare VATRA në Boston, së bashku me organizatën e Studentëve Shqiptarë të Universitetit të Harvardit, ju ftojnë të bëhemi bashkë në një moment që nuk është thjesht aktivitet… por një nderim për historinë tonë kombëtare.

Për këtë histori të Kosovës, kemi nderin të mirëpresim një nga njerëzit që nuk heshti përballë gjenocidit, që i dha zë së vërtetës dhe që ndryshoi rrjedhën e historisë së Kosovës Ambasadorin William Walker!

Njeriu që pa me sytë e tij masakrën dhe e tha para botës, duke zgjuar ndërgjegjen ndërkombëtare dhe duke hapur rrugën drejt lirisë së Kosovës.

Të shtunën, më 28 Mars 2026

Ora 10:00 AM (EST)

Adresa:5 Harvard Yard Cambridge MA 02138

Kjo nuk është vetëm një ftesë…

Është një detyrim moral dhe kombëtar: të nderojmë mikun që qëndroj me ne në ditët më të vështira, të kujtojmë gjakun e sakrificën dhe të tregojmë se shqiptarët nuk harrojnë kurrë.

Ejani me familje, me miq, me flamur në zemër, sepse ky është një moment që na bashkon si komb.

KUSH NDERON HISTORINË, NDËRTON TË ARDHMEN!

Rafaela Prifti/

Në një botë ku puthja është e ndaluar me ligj madje me vdekje, dhe “monedha” e transaksioneve janë shuplakat, filmi i shkurtër francez “Deux personnes échangeant de la salive” (Dy vetë që shkëmbejnë pështymë) ndërtohet mbi një premisë absurde pikërisht për të hedhur dritë tek tragjikomedia e diktatit mbi shoqërinë.

Filmi është produksion francez, me bashkë-skenaristë dhe bashkë-regjisorë Natalie Musteata, historiane arti dhe, Alexandre Singh, artist vizual, të cilët janë edhe partnerë në jetë.

Në komentet e tyre për skenarin, ata u ndalën tek ideja për subjektin e filmit të cilin e shkruajtën në 2023 “si reagim ndaj ngjarjeve alarmuese të asaj kohe. Në Shtetet e Bashkuara, intensifikimi i lëvizjeve ekstremiste dhe polarizimi i theksuar vunë në pah brishtësinë e normave demokratike. Në Iran gjetëm frymëzim tek lëvizja Femra, Jeta, Liria, ndërsa shokoheshim nga lajmet e dënimeve, rrëmbimeve dhe vrasjeve të grave që refuzonin të mbanin shaminë tradicionale (hijab). Kaq ekstreme dhe absurde ishin ngjarjet e llojit sureal, sa na dukej sikur ato ishin ndodhi në një botë filmi dhe jo në realitet. Qysh atëherë, absurditeti në jetën reale është bërë edhe më i egër,…të gjitha këto të japin një ndjenjë se bota po kthehet mbrapa në vend që të ecë përpara.”

Filmi 36 minutash dallohet për ngarkesën e gjuhës aluduese në temat e intimitetit dhe survejimit, konformizmit të shoqërisë ndaj kontrollit dhe dhunës. Qysh nga premiera e tij në Telluride Film Festival, në Colorado, filmi bardhezi ka fituar disa çmime.

Mbrëmë në edicionin 98 të Çmimeve të Akademisë në Hollywood, filmi “Dy vetë që shkëmbejnë pështymë” ishte fitues në kategorinë e Live Action të filmit të shkurtër. Ky ishte ndër rastet e rralla kur çmimi jepej edhe për një produksion tjetër, po ashtu fitues si komedi muzikore “The Singers” (Këngëtarët). Aktoret kryesore janë Zar Amir Ebrahimi, franko-iraniane (në rolin e gruas së dëshpëruar, Angine) Luana Bajrami nga Kosova (në rolin e vajzës shitëse 25 vjeçare, naive dhe syshkëndijë, Malaise). Në përshëndetjen e tij të pranimit të çmimit Oscar Alexandre Singh i falënderoi aktoret duke përmendur me krenari edhe vendet nga vijnë.

Për ne, momenti i ceremonisë që përcolli më shumë emocione ishte kur në sallë u tha: Luana Bajrami nga Kosova! Luana është e njohur për rolet në filmat Portrait of a Lady on Fire (Portreti i një Gruaje në Flakë) dhe School’s Out (Shkolla Mbaroi). Ajo ka pasur debutimin si regjisore në filmin The Hill Where Lionesses Roar (Luaneshat e Kodrës).

Bashkë me festimin e 25 vjetorit erdhi edhe suksesi madhor në karrierën e saj!

Sokol Paja/

Waterbury, Connecticut, 15 mars 2026 – Festa e Natës së Kadrit bashkoi mbi 400 shqiptarë të të gjitha besimeve fetare në Iftarin e organizuar nga Komunitetin Mysliman Shqiptaro-Amerikan në Waterbury. Një festë që tejkalon një besim dhe kthehet në një ngjarje përbashkuese për mbarë shqiptarët që jetojnë e punojnë në Connecticut. Një festë fetare e mbi të gjitha një traditë komunitare e trashëguar që prej themelimit të këtij Komuniteti Mysliman Shqiptaro-Amerikan që ka qenë një kontributor i madh fetar e atdhetar për shqiptarët e mërguar në Shtetet e Bashkuara të Amerikës. Iftarin e Natës së Kadrit në Komunitetin Mysliman Shqiptaro-Amerikan në Waterbury e hapi muezin Andon Barhani, lutjen e mbrëmjes e drejtoi Imam Endrit Himaj, ndërsa Imami nga Egjipti Rida Al Khuderi këndoi Ajete Kuranore për të gjithë të pranishmit. Në emër të Federatës Pan-Shqiptare të Amerikës Vatra përshëndeti z.Ilir Cubi i cili vlerësoi Komunitetin për frymën patriotike, veprimtarinë atdhetare dhe ndihmën ndaj të gjithë shqiptarëve. Nata e Kadrit, më e rëndësishme se 1 mijë e 1 netë, është një nga netët më të shenjta e me të vlefshme në besimin Islam. Ajo bie gjatë 10 netëve të fundit të muajit të Ramazanit dhe sipas traditës islame konsiderohet nata kur filloi shpallja e Kuranit profetit Muhamed. Imami Endrit Himaj bëri thirrje për mbështetjen e projekteve të Komunitetit dhe mbajti një fjalim mbi rëndësinë e Natës së Kadrit në besimin islam dhe rëndësinë e lutjes në jetën e çdo besimtari. Të njëjtën thirrje bëri dhe Presidentja e Komunitetit Albana Lame që kërkoi mbështetje të pakursyer ndaj projekteve që zhvillojnë Komunitetin Mysliman Shqiptaro-Amerikan në Waterbury. Zoti ia bekoftë dhe ndriçoftë zemrën e shpirtin çdo besimtari e çdo shqiptari.

#AShSh

#FaikKonica

Prozator dhe poet, publiçist dhe estetist, kritik letrar dhe përkthyes, Faik Konica me veprën e tij të shumanshme pasuroi dhe ngriti në lartësi të reja fjalën shqipe dhe mendimin letrar shqiptar.

I lindur në Konicë, më 15 mars 1875 në një familje të vjetër feudale mësimet e para i mori në vendlindje, në gjuhën turke, arabe dhe greke. Më vonë hyri në liceun perandorak francez të Stambollit për të kryer pastaj shkollën e mesme në Francë. Ndoqi studimet për filozofi në Dizhon dhe Paris. Fitoi disa konkurse, duke u nderuar me çmime për aftësitë e tij intelektuale jo të zakonta. Më 1912-n u diplomua për letërsi në universitetin e Harvardit, SHBA.

Pasi boton broshurën “Shqipëria dhe turqit” (1895) në Paris ai vendoset në Bruksel (Belgjikë), ku nxjerr revistën “Albania”. Kjo revistë politiko-kulturore dhe letrare u bë organi më i rëndësishëm e më me autoritet i Rilindjes sonë. E botuar në gjuhën shqipe, frënge dhe pjesërisht turke, si një enciklopedi e vërtetë, ajo propagandoi për vite me radhë (1897-1909) programin e lëvizjes kombëtare shqiptare, historinë dhe kulturën e popullit tonë.

Më 1909 Konica, si u mbyll revista “Albania” në Londër, i ftuar nga atdhetarët shkon në SHBA, ku drejton gazetën “Dielli” edhe më pas gazetën “Trumpeta e Krujës”. Me themelimin e Federatës “Vatra”, më 1912-n ai zgjidhet sekretar i përgjithshëm i saj. Faik Konica dhe Fan Noli, duke qenë udhëheqësit kryesorë të lëvizjes kombëtare shqiptare në SHBA, shkuan në Londër për mbrojtjen e çështjes kombëtare në Konferencën e Ambasadorëve. Në kongresin shqiptar të Triestes (1913), që u mblodh për të kundërshtuar copëtimin e Shqipërisë nga armiqtë e saj, Konica u zgjodh kryetar. Gjatë Luftës së Parë Botërore dhe më pas, ai zhvilloi një veprimtari të dendur diplomatike në dobi të atdheut, në Austri, Zvicër, Itali e gjetkë.

Në 1921-shin u kthye në SHBA, ku u zgjodh kryetar i Federatës “Vatra”, po ndërkaq në vitet ’20 u lidh dhe ndikoi në lëvizjen demokratike që zhvillohej në Shqipëri. Këtë do ta bënte nëpërmjet gazetës “Dielli” dhe “Shqiptari i Amerikës”.

U nda nga jeta në Uashington më 14 dhjetor 1942.

www.akad.gov.al