Unitarizmi i aplikuar në Maqedoninë e Veriut nuk përfaqëson një formë moderne të organizimit shtetëror, por një mbetje të logjikës centraliste që bie ndesh me frymën e integrimit evropian. Për shqiptarët, përvoja me unitarizmin ka qenë e shënuar nga një kontrast i vazhdueshëm ndërmjet barazisë formale dhe përjashtimit real.

Nga Prof.dr. Skender ASANI

Debati mbi unitarizmin në shtetet me përbërje të theksuar multietnike nuk përbën thjesht një çështje kushtetuese apo organizative, por një problem themelor të filozofisë politike, të legjitimitetit shtetëror dhe të qëndrueshmërisë demokratike. Në rastin e Maqedonisë së Veriut, ky debat merr një dimension të veçantë për shkak të ndërthurjes së trashëgimisë së konfliktit, procesit të papërfunduar të ndërtimit të shtetit dhe sfidave të integrimit evropian. Brenda këtij konteksti, unitarizmi ka kaluar nga një koncept juridik në një dogmë politike, e cila përdoret selektivisht për të ruajtur status quo-në dhe për të delegjitimuar çdo përpjekje reformuese që cenon strukturat ekzistuese të pushtetit. Në këtë mënyrë, ai ka pushuar së qeni instrument funksional i shtetit dhe është shndërruar në mekanizëm vetëmbrojtës të një rendi politik të mbyllur.

Një analizë e thelluar kërkon dallimin e qartë midis unitarizmit territorial dhe atij institucional. Ndërsa i pari përfaqëson një realitet të konsoliduar dhe të garantuar ndërkombëtarisht, i dyti mbetet burim tensionesh të brendshme dhe pengesë serioze për demokratizimin e shtetit. Integriteti territorial i Maqedonisë së Veriut nuk përbën më një çështje reale politike apo juridike, pasi ai është i mbrojtur nga rendi ndërkombëtar dhe nga anëtarësimi në NATO. Në këtë kuptim, instrumentalizimi i frikës nga rrezikimi i kufijve shfaqet si narrativë artificiale, e ndërtuar për konsum të brendshëm dhe për të shmangur debatin mbi reformimin e brendshëm institucional.

Problemi thelbësor shfaqet në dimensionin e unitarizmit institucional, i cili në praktikë ka prodhuar centralizim të tepruar, uniformizim politik dhe dobësim të mekanizmave të përfaqësimit. Ky model bie në kundërshtim të hapur me parimet mbi të cilat ndërtohet Bashkimi Evropian, i cili promovon qeverisje shumënivelëshe, decentralizim funksional, ndarje të pushteteve dhe përfshirje gjithëpërfshirëse. Në këtë kuadër, unitarizmi i aplikuar në Maqedoninë e Veriut nuk përfaqëson një formë moderne të organizimit shtetëror, por një mbetje të logjikës centraliste që bie ndesh me frymën e integrimit evropian.

Rezistenca ndaj reformimit të këtij modeli nuk është pasojë e shqetësimit për stabilitetin e shtetit, por reflektim i interesave të një oligarkie politike dhe ekonomike, e cila funksionon më së miri brenda një sistemi të mbyllur dhe të kontrolluar. Integrimi evropian, me kërkesat e tij për transparencë, sundim të ligjit, kontroll të kapitalit dhe institucione të pavarura, perceptohet nga kjo elitë si kërcënim ekzistencial. Për këtë arsye, ruajtja e unitarizmit institucional shndërrohet në strategji mbijetese politike dhe ekonomike, ndërsa retorika për mbrojtjen e shtetit shërben si mbulesë ideologjike.

Historia politike e Maqedonisë së Veriut dëshmon se ideja e ndarjes territoriale nuk ka qenë vetëm spekulim periferik. Disa eksponent akademik maqedonas kishin ofruar projekte konkrete për ndarjen e shtetit, gjë që është konfirmuar publikisht edhe nga Ali Ahmeti, i cili ka deklaruar se një projekt i tillë i ishte ofruar personalisht. Refuzimi i këtij projekti nga lidershipi i atëhershëm i UÇK-së ishte një akt politik për ruajtjen e stabilitetit dhe shmangien e konfliktit.

Megjithatë, ajo që nuk u realizua si ndarje e drejtpërdrejtë territoriale, u rikonceptua në formë inxhinierie zgjedhore, përmes ndarjes së vendit në gjashtë njësi zgjedhore. Kjo ndarje nuk ishte neutrale teknikisht, por e dizajnuar me logjikë politike afatgjatë. Njësia e gjashtë zgjedhore u ndërtua pothuajse identikisht me kufijtë e projektit të ndarjes territoriale, duke prodhuar shumicën e deputetëve shqiptarë pikërisht nga ajo zonë.

Ky dizajnim krijon një precedent të rrezikshëm: deputetët e kësaj njësie mund të instrumentalizohen politikisht për të legjitimuar ndarje të ardhshme, duke e paraqitur atë si rezultat të “vullnetit demokratik”.

Në këtë kontekst duhet lexuar propozimi i VMRO-DPMNE-së në programin zgjedhor të vitit 2024 për uljen e numrit të deputetëve nga 120 në 90 dhe shpalljen e vendit si një njësi e vetme zgjedhore. Ky propozim nuk përfaqëson reformë demokratike, por strategji të qartë për reduktimin e përfaqësimit politik të shqiptarëve, duke synuar reduktimin e tyre nga  5 deri në 10 mandate parlamentare.

Kjo iniciativë vjen pas një procesi të qëllimshëm të dobësimit dhe deatomizimit të subjektit politik shqiptar, proces i cili u intensifikua nga zgjedhjet parlamentare të vitit 2024 e deri te zgjedhjet lokale. Vetëm pasi u krijua ky disbalancim politik, u artikulua hapur ideja e një njësie zgjedhore, duke dëshmuar se kemi të bëjmë me projekt pushteti, jo me reformë sistemike.

Nëse synohet stabilitet i qëndrueshëm dhe perspektivë reale evropiane, ndarja zgjedhore rajonale në tetë njësi zgjedhore paraqitet si alternativa më racionale dhe më përfshirëse. Ky model do të siguronte përfaqësim të drejtë për të gjitha komunitetet etnike, do të zvogëlonte polarizimin etnik dhe do të krijonte kushte për zhvillim ekonomik rajonal.

Një sistem i tillë do ta zhvendoste konkurrencën politike nga identiteti etnik drejt programeve zhvillimore, duke e harmonizuar Maqedoninë e Veriut me praktikat evropiane të demokracisë funksionale.

Në shoqëri multietnike, demokracia konsensuale nuk është alternativë fakultative, por domosdoshmëri strukturore. Ajo nuk e mohon unitaritetin e shtetit, por e bën atë funksional dhe legjitim përmes barazisë reale dhe përfshirjes. Marrëveshja e Ohrit dhe parimi i Badenterit përfaqësojnë pikërisht këtë logjikë të balancimit demokratik, duke garantuar që vendimmarrja për çështje vitale të mos bëhet në dëm të komuniteteve joshumicë. Çdo tentativë për t’i relativizuar këto mekanizma në emër të efikasitetit shtetëror përbën në thelb rikthim drejt një unitarizmi përjashtues.

Për shqiptarët, përvoja me unitarizmin ka qenë e shënuar nga një kontrast i vazhdueshëm ndërmjet barazisë formale dhe përjashtimit real. Përballë kësaj gjendjeje, përgjigjja nuk mund të jetë as refuzimi i shtetit dhe as radikalizimi politik, por ndërtimi i një projekti shtetformues të bazuar në demokraci konsensuale, barazi substanciale, përfaqësim real dhe orientim të qartë euroatlantik. Vetëm një qasje e tillë mund ta shndërrojë faktorin shqiptar nga objekt politik në subjekt aktiv të ndërtimit të shtetit.

Unitarizmi në një shtet multietnik nuk mund të mbijetojë si koncept i ngurtë dhe ekskluziv. Ai ose reformohet në funksion të barazisë, pluralizmit dhe konsensusit, ose shndërrohet në burim përçarjeje dhe destabiliteti. Në rastin e Maqedonisë së Veriut, sfida reale nuk është ruajtja e kufijve, por demokratizimi i brendshëm i shtetit. Pa këtë transformim, integrimi evropian mbetet një projekt deklarativ, ndërsa shteti rrezikon të mbetet peng i një elite që i frikësohet së ardhmes. Vetëm një unitarizëm i reformuar, gjithëpërfshirës dhe i ndërtuar mbi barazi reale mund të garantojë stabilitet afatgjatë, kohezion shoqëror dhe perspektivë evropiane të qëndrueshme.

Shkup, 26 janar 2026

Si Marrëveshja e vitit 2023 dhe koncepti i vetëmenaxhimit për komunitetin serb po formojnë sfidat dhe mundësitë e integrimit evropian, ndërsa reflektojnë perceptimet e opinionit publik në Kosovë.

Marrëveshja e Ohrit e vitit 2023 është një hap kyç drejt normalizimit të marrëdhënieve midis Kosovës dhe Serbisë, ndërmjetësuar nga Bashkimi Evropian. Një nga pikat më të diskutueshme është koncepti i “vetëmenaxhimit” për komunitetin serb, i cili synon të sigurojë pjesëmarrjen e pakicës në vendimmarrje dhe ruajtjen e identitetit kulturor dhe gjuhësor. Ky koncept mbështetet në standardet evropiane për të drejtat e pakicave. Megjithatë, interpretimi i tij ka ngjallur dilema dhe shqetësime në opinionin publik kosovar, sidomos përsa i përket kufijve të qartë të kompetencave dhe mundësisë që ato të perceptohen si një formë e strukturave paralele shtetërore.

Opinion publik ka reflektuar qëndrime të përziera. Një pjesë e qytetarëve e sheh marrëveshjen si një mundësi për stabilitet dhe integrim evropian, ndërsa të tjerë shprehin dyshim dhe shqetësim për sovranitetin territorial të Kosovës. Këto qëndrime lidhen jo vetëm me përvojën historike dhe tensionet në komunat me shumicë serbe, por edhe me mungesën e informacionit të qartë mbi mënyrën e zbatimit të vetëmenaxhimit. Në këtë kontekst, perceptimi i publikut nuk është thjesht pasiv; ai krijon presion mbi institucionet për të interpretuar dhe zbatuar marrëveshjen në mënyrë që ruhet ekuilibri midis të drejtave të pakicave dhe sovranitetit shtetëror.

Koncepti i vetëmenaxhimit dhe Marrëveshja e Ohrit janë gjithashtu pjesë e një procesi më të gjerë diplomatik. Standardet evropiane, si Konventa Evropiane për Mbrojtjen e Pakicave Kombëtare dhe Kartat Evropiane të Gjuhëve Rajonale, synojnë të garantojnë përdorimin e gjuhës, pjesëmarrjen në vendimmarrje dhe ruajtjen e identitetit të pakicave. Bashkimi Evropian e ka vendosur zbatimin e Marrëveshjes si pjesë të procesit të integrimit rajonal, duke e lidhur atë me avancimin diplomatik të Kosovës dhe Serbisë. Në këtë mënyrë, vetëmenaxhimi shërben si një instrument për stabilitet dhe përputhje me standardet evropiane, por kërkon gjithashtu komunikim të qartë dhe edukim të opinionit publik, që të shmangen keqinterpretimet dhe tensionet sociale.

Marrëveshja e Ohrit dhe vetëmenaxhimi i komunitetit serb përfaqësojnë një kombinim të sfidave diplomatike dhe mundësive integruese. Për suksesin e saj, institucionet duhet të veprojnë me transparencë dhe dialog, duke e informuar qytetarinë dhe duke e përfshirë atë në proces. Opinioni publik nuk është thjesht një pasqyrë e shqetësimeve qytetare, por një indikator i qëndrueshmërisë së procesit dhe suksesit diplomatik të vendit. Vetëm përmes bashkëpunimit midis institucioneve, komuniteteve dhe qytetarëve mund të sigurohet që Marrëveshja të shërbejë si një hap i qëndrueshëm drejt stabilitetit dhe integrimit evropian të Kosovës.

Prof.dr.​​Nijazi Halili

Prof. dr. Lush Culaj

Në krye të grupeve dhe njësive ushtarake të rezistencës antikomuniste qëndruan personalitete me përkatësi sociale e ideologjike heterogjene, por që do t’i pranonin programin politik të NDSH-së.

Ndonëse në rrethana të shtetrrethimit ushtarak në Kosovë, në këtë periudhë vepruan rreth 55 grupe të armatosura, të udhëhequra nga një strukturë komanduese që e përbënte një efektiv prej 60 vetash më të vendosur. Këto 55 grupe, në periudhën mars 1945-mars 1947, angazhuan rreth vetes dhe qëllimit të përbashkët për një periudhë kohore më të shkurtër, apo më të gjatë, si anëtarë të gueriles rreth 1323-1375 persona të armatosur. Këto grupe, ndonëse kishin komandë të veçantë, qëndronin në lidhje veprimi me njëri-tjetrin. Kështu, planifikonin aksione të përbashkëta, veprime politike e ushtarake dhe i vinin në ndihmë njëri-tjetrit. Lidhja në mes grupeve mbahej me anë të korrierëve me letra ose verbalisht.

Gjatë vitit 1945 grupet e armatosura, nuk morën aksione të fuqishme kundër pushtuesit, sepse, siç u tha, ishte fazë e këndelljes pas dhunës të cilën ushtria komuniste e shkaktoi nga fundi i vitit 1944 dhe gjatë shuarjes së revoltës së Kosovës deri në korrik 1945, kur u shpall aneksimi i Kosovës nga Serbia. U bënë vetëm disa aksione, kryesisht atentate kundër aktivistëve të UDB-së me një përqendrim më të madh kundër renegatëve shqiptarë. Kështu, gjatë vitit 1945, u likuiduan 12 aktivistë komunistë shqiptarë, 6 u plagosën dhe disa të tjerë u rrahën.

Edhe gjatë vitit 1946 nuk u shkaktuan luftime me për-masa të gjera. Vëmendja ishte përqendruar te konsolidimi ushtarak dhe likuidimi i bashkëpunëtorëve të sigurimit shtetëror jugosllav. Gjatë këtij viti u bënë 23 aksione, duke vrarë mbi 25 aktivistë e komunistë shqiptarë, 5 agjentë shqiptarë të UDB-së e 2 oficerë dhe duke plagosur 5 veprimtarë tjerë të UDB-së. Guerilja shqiptare në këtë fazë të lëvizjes u iku incidenteve me aktivistët e komunistët serbo-malazez. Në këtë periudhë u vranë vetëm dy serbo-malazez të dëshmuar si antishqiptarë. Ishin këto kryesisht hakmarrje në rrethinën e Istogut.

Në anën tjetër, në aksionet e UDB-së kundër gueriles shqiptare, më 1945, u pa se guerilja ishte më e zhdërvjellët. Kjo mund të pasqyrohet me rezultatet e 11 aksioneve të armatosura të organeve të ndjekjes. Në këto ndeshje forcat shqiptare patën 35 të vrarë, 5 të plagosur dhe 27 të zënë robër, kryesisht përkrahës të paarmatosur. Ndërkaq organet e pushtetit jugosllav patën 62 ushtarë të vrarë, 2 oficerë dhe më shumë se 64 të plagosur. Gjatë këtij viti pati edhe balla-faqime të tjera dhe pati humbje në të dyja anët. Sigurisht, organet shtetërore jugosllave pasqyronin vetëm humbjet e gueriles shqiptare. Sipas të dhënave të UDB-së shkruan: Gjatë vitit 1945 nga radhët u nxorën 1416 shqiptarë të armatosur. Nga këta 252 të vrarë, 148 të zënë robër dhe 795 të dorëzuar. Prej dezertorëve 9 të vrarë, 57 të zënë robër, 847 të dorëzuar. Raporti thekson se në Greqi kishin ikur 196 veta e në Shqipëri 25 veta. Sipas këtij burimi, në Kosovë në vitin 1945 kishte rreth 2200 shqiptarë të arratisur dhe 1017 ushtarë shqiptarë të dezertuar nga forcat partizane, pra gjithsej 3217. Sipas llogarive, nëse e zbresim numrin 1416 që u nxorën nga radhët e efektivit më 1945, viti 1946 në male i zuri rreth 1798 luftëtarë e dezertorë. Sipas të dhë-nave të Ymer Berishës dërguar gjeneralit Hadgson, në atë periudhë gjendeshin rreth 4.000 luftëtarë. Nga njëra anë konsiderohet se ky numër ishte paksa i zmadhuar për qëlli-me propagandistike, kurse nga ana tjetër as shifrat e sigurimit shtetëror jugosllav mbi numrin e gueriles shqiptare në male nuk do të thotë që ishin plotësisht të sakta dhe se nuk kishte edhe tek ta tendencë të zvogëlimit.

Në pjesën e parë të vitit 1946, OZN-a jugosllave arriti të depërtonte gati në të gjitha grupet që vepronin ushtarakisht dhe politikisht. Sipas të dhënave, OZN-a deri më 1946 kishte depërtuar në 15 grupe të gueriles. Gjoja për t’i forcuar radhët e gueriles në grupe shkuan “luftëtarë të rinj”, që punonin për sigurimin jugosllav. Vetë Sigurimi kishte arritur t’i rekrutonte edhe një pjesë të luftëtarëve të gueriles, duke u premtuar se do të faleshin, të tjerët që u futën “vullnetarisht” në guerile me kërcënim ndaj familjeve, ose duke i joshur me të holla dhe pozita.

Bashkëpunëtorët e rinj të rekrutuar të sigurimit kryesisht ishin të stërvitur mirë, kishin instruksione të sakta dhe vepronin tepër fshehtas. Raportonin me shkrim ose me kontakte me persona të sigurimit dhe mbanin emra të fshehtë të koduar. Personat që OZN-a i kishte rekrutuar për një peri-udhë të shkurtër vranë 15 udhëheqës më të shquar të lëvizjes shqiptare dhe plagosën 12 të tjerë.

Përmes këtyre vrasjeve sigurimi jugosllav arriti të fuste hutim dhe panik te lëvizja çlirimtare. U arrit qëllimi i OZN-ës që të krijonin përçarje brenda njësive luftarake e të mbillej dyshimi i secilit për secilin. Kjo natyrshëm ndikoi në zvogëlimin e aftësive luftarake e manovruese të grupeve. Edhe jatakët (mbështetësit në popull) nuk ishin të sigurt, sepse shumë jatakë u vunë nën vështrim permanent të OZN-ës ose u lidhën me të.

Kështu ndodhi të vritej i tërë grupi në gjumë, siç ishte rasti i grupit të Hoxhë Arif Shalës së Sankocit-Drenicë, apo duke ngrënë bukë në sofër, siç ishte rasti i grupit të Azem Jashanicës-Bellaçevcit në Prapashticë-Gollak. Përderisa bëheshin përgatitjet e fundit për Kongresin e Blinajës, OZN-a kishte arritur ta arrestonte anëtarin e NDSH-së Hamdi Berishën, i cili, siç duket, kishte dhënë informata për punën e NDSH-së. OZN-a edhe në këtë rast kishte arritur ta fuste një agjent të vetin në kuadër të organizatës. Fatkeqësisht agjenti arriti ta zbulojë komitetin e Shkupit, Ferizajt, Gjilanit, Ka-menicës, Prishtinës dhe disa vende të tjera. Pas gjysmës së vitit 1946, gjegjësisht pas vrasjes së Ymer Berishës, në arrati ngelën vetëm disa grupe me fare pak luftëtarë, të ndjekur dhe të përndjekur, të sëmurë nga të ftohtit e dy dimrave të kaluar dhe të uritur, pa municion dhe pa përkrahje të sigurt të masave popullore. Në këto rrethana pati të tillë si Feriz Boja që, më 3 mars 1947, u dorëzuan tek organet shtetërore jugosllave ku u dënuan me shumë vite burgim.

   Në rrethana të tilla OZN-a organizonte ndjekjen e grupeve me anë të popullit në masë deri në 1000 veta, vetëm pjesërisht të armatosur, ose më drejt të armatosur vetëm me disa spiunë e bashkëpunëtorë, kurse të tjerët me hunj e sëpata. Ata ishin të detyruar të dilnin me dhunë ndryshe do të trajtoheshin si tradhtarë dhe do të ndëshkoheshin.

Kështu, fundi i Luftës së Dytë Botërore, solli maskarallëk të madh ideologjik e civil për shqiptarët. Rezistenca Komuniste luftonte kundër Rezistencës Nacionaliste dhe anasjelltas; të dyja ato përballeshin me mbetjet e nazifa-shizmit po ashtu e tërë kjo krijonte sfondin e një Lufte Civile të pashpallur, që i ra si hije e zezë shqiptarit. Në këtë luftë, vëllai ishte i detyruar të dilte në “gjah” kundër vëllait, edhe babai kundër djalit, edhe djali kundër babait, edhe miku kundër mikut, edhe daja kundër nipit, edhe nipi kundër dajës.

Në luftë të tillë vëllavrasëse, luftëtarët e gueriles nacionale duhej të kishin kujdes të mos shkrepnin armët aty ku kishte masë; kjo u shkoi përshtati forcave partizane e njësive të sigurimit dhe rezultoi me dorëzimin e plagosjen e rreth 120 luftëtarëve dhe vrasjen e rreth 60 syresh. Sigurisht se humbjet ushtarake jugosllave ishin më të vogla. U vranë rreth 40 ushtarë, 9 oficerë dhe 12 të tjerë u plagosën. Realisht, kështu po i vinte fundi gueriles shqiptare dhe po fillonin proceset gjyqësore.

Grupi i Halim Spahisë u arrestua në korrik të vitit 1945. Procesi gjyqësor kundër grupit filloi më 20 tetor 1945 dhe zgjati 6 ditë. Më 27 shtator 1945, kryetari i Gjyqit shpalli vendimet ndaj 34 të akuzuarve, gjashtë prej të cilëve u dënuan me vdekje pushkatim: Halim Spahia, Tahir Deda, Rifat Krasniqi, Sefedin Ahmeti, Rexhep Avdullah Kabashi dhe Kajtaz Ramadani; ndaj 24 u shqiptuan dënime të rënda nga 2 deri më 20 vjet burg, ndërsa katër u liruan nga ak-takuza. Prokuror ishte Ali Shukriu, kurse kryetar i gjyqit Hivzi Sylejmani, Qamil Brovina dhe Kolë Shiroka anë-tarë. Gjykata vendosi për këto dënime:

1. Halim Spahia – pushkatim
2. Tahir Deda – pushkatim
3. Rifat Krasniqi – pushkatim
4. Sefedin Ahmeti – pushkatim
5. Rexhep Kabashi – pushkatim
6. Kajtaz Ramadani – pushkatim
7. Ahmet Derguti – 20 vjet burgim
8. Kadri Minushi – 20 vjet burgim
9. Gjemil Floku – 20 vjet burgim
10. Maliq Balija – 17 vjet burgim
11. Avdyl Rexhepi – 10 vjet burgim
12. Kadri Ramadani – 10 vjet burgim
13. Fehim Ibrahimi – 8 vjet burgim
14. Vaid Mustafa – 4 vjet burgim
15. Basri Salkoviqi – 7 vjet burgim
16. Abdullah Hajrullahu – 1 vit burgim
17. Abdullah Hamza – 1 vit burgim
18. Sadik Mehmeti – 1 vit burgim
19. Qamil Jemini – 1 vit burgim
20. Hasan Rrustemi – 1 vit burgim
21. Sheh Myhedini – 1 vit burgim

Procesi më i madh gjyqësor, që zgjoi interesimin e masave të gjera shqiptare, ishte pa dyshim “Procesi i At Bernard Llupit”; Kolë Parubit, Gjergj Martinit, Marie Shllakut e shumë të tjerëve, që ishin bashkëpunëtorët e ngushtë të Ymer Berishës.

Sipas raportit të CIA-s, At Llupi kishte mbajtur kontakte me profesor Ymer Berishën, shefin e forcave nacionaliste që vepronin në Jugosllavi me Ndue Përlleshin, që vepronte si agjent ndërlidhës. Anëtarë të tjerë të grupit të At Llupit ishin Marie Shllaku dhe mësuesi Gjergj Martini, të dy nga zona e Shkodrës. Ata ishin agjentë ndërlidhës mes na-cionalisteve të Shkodrës dhe atyre  të Gjakovës, Prizrenit dhe Prishtinës.

Procesi i lartpërmendur filloi më 29 qershor 1946 dhe përfundoi më 11 korrik të të njëjtit vit, që do të thotë se zgjati gjithsej 13 ditë, pa llogaritur ditët e hetuesisë e të tjera. Më 29 qershor 1946, në Prizren, para trupit gjykues dolën 27 të akuzuar. Ata akuzoheshin pse e kishin dashur vendin e tyre, lirinë dhe një Shqipëri Etnike. Kryeprokuror ishte Ali Shukriu dhe verdikti i gjyqit ishte ky:

1. Marie M. Shllaku, studente, (1922), Shkodër, 13. 07. 1946. LP. neni3/1-2/2-4/2. (me pushkatim)

2. Bernard Filip Llupi, frat, (1886), Shkodër, (me pushkatim)

3. Kolë Tomë Parubi, profesor, (1905), Shkodër, (me pushkatim)

4. Gjergj M. Martini, mësues, (1917), Shkodër, (me pushkatim)

5. Marcel L. Vuçaj, nëpunës, (1923), Prizren, (2 vjet burg)

6. Isa Nexhat Çavolli, profesor, (1913), Pejë, (12 vjet burg)

7. Masar Hivzi Begolli, profesor, (1918), Pejë, (lirohet)

8. Hamzë Niman Begolli, mësues, (1916), Pejë, (lirohet)

9. Muhamet I.Vokshi, nxënës, (1928 ), Pejë, (5 vjet burg)

10. Jusuf Haxhiymeri, nxënës, (1927), Pejë, (1 vit burg)

11. Viktor Mark Gashi, nxënës, (1929), Pejë, (1 vit burg)

12. Frano Zef  Çifllaku, nxënës (1928), Pejë, (5 vjet burg)

13. Jak Sebë Krasniqi, nëpunës (1922), Ferizaj, (5 vjet burg)

14. Osman Bajram Basha, nxënës, (1931), Pejë, (1 vit burg)

15. Skender Eshref Rizaj, nxënës, (1929 ), Pejë, (1 vit burg)

16. Engjëll Fran Berisha, nxënës, (1929), Pejë, (1 vit burg)

17. Shefqet Rr. Kelmendi, nxënës,(1930), Pejë, (1 vit burg)

18. Ramiz J. Kelmendi, nxënës, (1930), Pejë, (1 vit burg)

19. Kamber O. Pajaziti, nxënës, (1929), Pejë, (1 vit burg)

20. Sebë T. Mateja, nxënës, (1924), Prizren, (5 vjet burg)

21. Jak Tadej Shahini, mësues (1919), Gjinovc, (lirohet)

22. Gita Mjeda, punëtore (1928), Prizren, (lirohet)

23. Lucija Gj. Lekaj, shtëpiake, (1923), Shkup, (lirohet)

24. Sebë Petër Koliqi, furrtar, (1914), Prizren, (5 vjet burg)

25. Myftar B. Bala, bujk, (1914), Debërdolan,  (12 vjet burg)

26. Binak Dema, (1871), Glloxhan, (1 vit burg)

27. Gjergj Deda, bujk (1918), Dobërdolan, (Rahovec), (2 vjet burg)

Në mëngjesin e 24 nëntorit 1946, në Prizren u pushkatuan: Marie Shllaku, At Bernard Llupi, Kolë Parubi dhe Gjergj Martini.

Gjatë muajve janar-qershor 1947 u zhvilluan shumë procese gjyqësore në: Shkup, Prishtinë, Gjilan, Tetovë etj., në të cilat u dënuan gjithsej 127 anëtarë të NDSH-së. Në përgjithësi, u shqiptuan 1.227 vjet burg të rëndë.

Më 6 shkurt 1947, në Gjykatën e Qarkut në Gjilan, prokurori Ali Shukriu akuzon dhe dënohen këta veprimtarë nacionalistë:

1. Hamdi Berisha – dënim me vdekje

2. Maliq Sahiti – 10 vjet burgim

3. Ramadan Agushi – 7 vjet burgim

4. Jakup Malisheva – 10 vjet burgim

5. Rexhep Shema Dajkoci – 15 vjet burgim

6. Arif Salihu – 11 vjet burgim

7. Rizah Osman Hoxha – 12 vjet burgim

8. Destan Budriga – 12 vjet burgim

9. Lazër Josipi – 12 vjet burgim

10. Rrustem Statovci – 20 vjet burgim

11. Sefedin Shabani – 15 vjet burgim

12. Hysen Murteza Dalladaku – 7 vjet burgim

13. Ismail Rrahman Mema – 15 vjet burgim

14. Nijazi Çarkaxhiu – 10 vjet burgim

15. Hamdi Dalipi – 3 vjet burgim

16. Zija Ymer Shuku – 7 vjet burgim

17. Haki Zylfiqari – 5 vjet burgim

18. Sali Aliu – 15 vjet burgim

19. Iljaz Beqiri – 1 vit burgim

20. Murat Zherka – 5 vjet burgim

21. Fehmi Ramadan Zherka – 15 vjet burgim

22. Hajradin Fazliu – 15 vjet burgim

23. Sylë Hajradin Fejza – 10 vjet burgim

24. Abaz Rexhep Behluli – 7 vjet burgim

25. Xhemail Maksuti – 1 vit burgim

26. Hajrush Jakup Halimi – 10 vjet burgim

27. Fahri Halimi – 20 vjet burgim

28. Hilmi Ejupi – 17 vjet burgim

29. Shefki Metushi – 5 vjet burgim

30. Ibrahim Grainca-Cërnilla – 20 vjet burgim

31. Asllan Buza – 8 vjet burgim

32. Raif Ejup Tasholli – 7 vjet burgim

Sipas aktgjykimit të Gjyqit të Qarkut në Prishtinë, të datës 30 prill 1947, dënohet “në emër të popullit” edhe grupi tjetër i nacionalistëve:

1. Ukë Sadiku – me vdekje
2. Ajet Gërguri – me vdekje
3. Gjon Serreçi – me vdekje
4. Hilmi Zariqi – me vdekje
5. Osman Bunjaku – me vdekje
6. Zhukë Haxhiu – 20 vjet burgim
7. Abedin Selman Braha -15 vjet burgim
8. Ali Riza – 10 vjet burgim
9. Avdullah Musliu – 10 vjet burgim
10. Hamid Emini – 7 vjet burgim

Në arsyetimin e dënimit, ndër të tjera, përmendet edhe bashkëpunimi i tyre me Ymer Berishën. Gjithashtu akuzoheshin për vrasjen e Milladin Popoviqit, Radosh Stoshiqit dhe disa shqiptarëve udhëheqës dhe bashkëpunëtorë të regjimit komunist. Ekzekutimi i dënimit me vdekje-pushkatim u bë më 31 gusht 1947 në orën 3 (të mëngjesit).

Gjykata e Qarkut në Pejë, më 1 prill 1948, i dënoi për veprimtari armiqësore dhe mbështetjen e Ymer Berishës e Ndue Përlleshit: Ndue Mark Januzin me 10 vjet burgim, Frrok Duhanin me 6 vjet burgim dhe Tomë Culajn me 6 vjet burgim.

Në Gjyqin e Qarkut në Prishtinë, në vitin 1950, u gjykua grupi i Pejës ku u dënuan: Kurtesh Basha 10 vjet burgim, Rifat Nushi 8 vjet burgim, Sylë Mehmeti 8 vjet burgim, Ramë Hajredini 4 vjet burgim, Gani Kastrati 4 vjet burgim, Sylë Shala 10 vjet burgim, Sali Kelmendi 6 vjet burgim, Bekë Tafili 5 vjet burgim, Ali Gashi 6 vjet burgim, Sali Hasani 3 vjet burgim.

Në fakt, ka edhe shumë grupe dhe individë që u dënuan për veprimtari armiqësore.

Prof. Milazim KRASNIQI/

Pas vitit 1999 Serbia ka adoptuar disa politika specifike në drejtim të Kosovës. E para është koncentruar për secesionin e veriut, e pakta që përmes krizës në atë zone, të mbajë tërë Kosovën në jostabilitet permanent dhe ta pamundësojë funksionimin e saj si shtet demokratik. Suksesi politik i Serbisë në veri në këto vitet e fundit ka qenë i madh, sepse e ka imponuar qëndrimin ndërkombëtar se veriut i duhet autonomia territoriale, gjë që edhe është arritë me Planin Franko-Gjerman dhe me Aneksin e Ohrit. Sulmi terrorist në Banjskë është bërë për të frikësuar Perëndimin me rrezikun e luftës, nëse nuk zbatohet Plani Franko-Gjerman. Ndërsa aksionet e qeverisë së Kosoëvs që bëhen në veri me disa aksione policore, janë vetëm tentativa që të fshehet fakti se veriu e ka fituar autonominë territoriale.

Pra, në veri politika e Serbisë ka triumfuar. Pasi kanë treguar dhëmbët me sulm terrorist, serbët lokalë po e aktrojnë viktimën, por ata janë fituesit e mëdhenj në procesin politik. Segmenti i dytë i politikës së Serbië pas vitit 1999 është orientuar ashtu që serbët në brendësi të Kosovës të integrohen, për çka u janë siguruar disa komuna: Graçanica, Novo Bërdoja, Ranillugu, Parteshi, Kllokoti. E treta, Kisha Ortodokse Serbe ka fituar lirinë e veprimit në tërë territorin e Kosovës, pa asnjë kufizim, pra njësoj si ç e ka në Shumadi ose në Vojvodinë. E katërta, rifuqizimi i shërbimeve serkete serbe në Kosovë ka qenë evident, veçmas pas pavarësisë së Kosovës (2008), kur mekanizmat ndërkombëtar janë zvogëluar. Institucionet e reja e të brishta të Kosovës nuk kanë arritë të përballojnë ripenetrimin e shërbimeve sekrete serbe. Kapacitetet destabilizuese të tyre sot janë në Kosovë të frikshme. Fakti që askush nuk dëshiron ta hapë këtë temë, mësa temën e dosjeve të spiunëve të shërbimeve sekrete serbe e jugosllave, është dëshmi e fuqizimit dhe ndikimit të tyre në opinionin publik dhe në segmente të jetës politike e publike.

Me shumë gjasë ato tashmë janë të koordinuara edhe me shërbime të shteteve të tjera, si shërbime partnere, në projektin e çmontimit të nacionalizmit shqiptar dhe të luftimit të Islamit politik. E pesta, dominimi i mallrave serbe në tregun e Kosovës, përveç për profit nga i cili financohen projektet subversive, ka mundësuar edhe thyerjen e refuzimit psikologjik të popullsisë, jo vetëm ndja mallrave serbe po edhe ndaj Serbisë. Kjo politikë ka pasur sukses të madh, sepse sot gati askush nuk e lidhë traumën e kohës së spastrimit etnik me Serbinë e sotme. Një harresë vërtet e frikshme.

E gjashta, në dialogun e hapur e të fshehtë ndërmjet Prishtinës e Beogradit, Serbia ka fituar poena, për arsye se përfaqësuesit e Kosovës, sidomos ky burri në këto pesë vitet e fundit, ka qenë totalisht jokompetent. Bile po të mos ishte kriza e brendshme në Serbi, e shkaktuar nga trazirat e studentëve, nga presionet e SHBA-së për kompaninë ruse NIS, gjërat do të ishin edhe më keq sa sa që janë. Konkluzioni im është se Kosova duhet urgjentisht të analizojë tërë këtë gjendje dhe të hartojë një politikë më produktive në kundërvënien ndaj politikave serbe, të cilat në disa segmente thjesht duket sikur padukshëm e kanë riokupuar Kosovën. E sigurt është që qeveritarët aktualë nuk dinë ta hartojnë, madje as opozitarët. Definitivisht do të duhej të kërkohej shërbim nga bota akademike. Është dashtë të kërkohej që nga fillimi, që nga Procesi i Vjenës.

Tek shqiptarët feja si alternativë ndaj kombit, paraqet një anomali të rrallë. Në periudha të caktuara historike, aty ku feja bëhej dominante, ndjenja fetare fillonte të zëvendësonte vetëdijen kombëtare: sa më shumë fetar, aq më pak shqiptar. Feja, në vend që të “shqiptarizohej”, u arabizua, u turqizua apo u persianizua, duke u perceptuar si identitet përjashtues dhe jo si përkatësi shpirtërore

Nga Shaban JASHARI*

Rilindasit shqiptarë e kuptuan herët se feja, kur shkëputet nga identiteti kombëtar, nuk e forcon shoqërinë, por e fragmentarizon atë. Nga Hoxhë Tahsini te Pashko Vasa e Gjergj Fishta, mendimi rilindas ndërtoi një paradigmë ku besimi ishte çështje shpirtërore, ndërsa kombi kusht i mbijetesës historike – një mësim që sot duket më aktual se kurrë.

Feja dhe identiteti politik: një vështrim teorik

Në literaturën klasike islame, marrëdhënia ndërmjet fesë dhe komunitetit politik nuk është absolutiste.

Historiani dhe filozofi i madh mysliman Ibn Khaldun, në veprën e tij ‘Mukaddime’, thekson se feja, si e vetme, nuk mund të prodhojë shtet pa ekzistencën e “asabiyya”-s, (lokalitetin e llojit) pra pa një solidaritet identitar dhe shoqëror. Sipas tij, bashkësia njerëzore dhe ndjenja e përkatësisë paraprijnë shpesh dogmën, ndërsa feja e forcon shtetin vetëm kur mbështetet mbi një identitet të qëndrueshëm kolektiv.

Kjo tezë gjen zbatim praktik pothuajse te të gjithë popujt myslimanë: te turqit, persët, arabët apo popujt e Azisë Juglindore, ku feja është përdorur si element koheziv i kombit, e jo si instrument për ta shpërbërë atë. Në këto raste, feja është nënshtruar interesit historik të komunitetit politik. Tek shqiptarët: feja si alternativë ndaj kombit, paraqet një anomali të rrallë. Në periudha të caktuara historike, aty ku feja bëhej dominante, ndjenja fetare fillonte të zëvendësonte vetëdijen kombëtare: sa më shumë fetar, aq më pak shqiptar. Feja, në vend që të “shqiptarizohej”, u arabizua, u turqizua apo u persianizua, duke u perceptuar si identitet përjashtues dhe jo si përkatësi shpirtërore.

Kjo krijoi një çarje të thellë ndërmjet besimit dhe vetëdijes kombëtare – një çarje që rilindasit tanë e vunë re herët dhe e konsideruan rrezik ekzistencial. Pa një identitet kombëtar të fortë, shqiptarët rrezikonin të zhdukeshin si subjekt historik. Dijetari ynë, që bashkoi fenë me kombin e që ishte ndër figurat më emblematike të këtij mendimi ishte Hoxhë Tahsini, rektori i parë i Universitetit të Stambollit (Darülfünun) dhe një nga mendjet më të ndritura të shekullit XIX. Ai përfaqësonte modelin e dijetarit mysliman që e shihte kombin si domosdoshmëri historike dhe ishte kritik i ashpër ndaj fanatizmit fetar dhe influencave të huaja që s’kishin lidhje me Islamin burimor. Thënia e tij domethënëse: “Feja pa dije prodhon servilizëm, ndërsa dija pa identitet prodhon imitues mistik” përmbledh qartë filozofinë e tij. Në ligjërimet e veta, Tahsini theksonte domosdoshmërinë e arsimit në gjuhën amtare dhe e konsideronte ruajtjen e gjuhës si obligim fetar po aq sa kombëtar. Për të, Zoti u flet njerëzve përmes arsyes dhe gjuhës së tyre. Në këtë kuptim, ai mishëronte një Islam të brendësuar në realitetin shqiptar, jo të importuar.

Ndarjet fetare rrezikonin ekzistencën e kombit shqiptar

Pashko Vasa, një funksionar i lartë osman (me besim katolik) por mbi të gjitha patriot shqiptar, e kuptoi herët se feja, në rrethana të caktuara, ishte shndërruar në burim përçarjeje dhe regresi. Thënia e tij e famshme: “Feja e shqyptarit asht shqyptaria”, nuk ishte mohim i fesë, por thirrje për subordinimin e saj ndaj interesit kombëtar. Në veprën “E vërteta mbi Shqipërinë dhe shqiptarët”, ai argumenton se në prag të rënies së Perandorisë Osmane, bashkë me fqinjët ballkanikë, e shfrytëzuan ndarjen fetare për të mohuar ekzistencën e kombit shqiptar. Paralajmërimi i tij ishte i qartë: pa vetëdije kombëtare, shqiptarët do të treten në identitete të huaja; pa gjuhë dhe histori të përbashkët, do të shndërrohen në instrument kundër vetvetes.

Gjergj Fishta, klerik françeskan, poet dhe ideolog kombëtar, ishte ndër kritikët më të ashpër të imitimit kulturor dhe mohimit të vetvetes. Në “Lahuta e Malcis” dhe publicistikën e tij, ai denoncon shqiptarin që mohon traditën, përvetëson zakone e veshje të huaja dhe nënçmon gjuhën e vet në emër të “fesë”.

Fishta nuk sulmonte fenë, por fenë e shkëputur nga kombi. Këtë e konsideronte formën më të rrezikshme të robërisë, robërinë mendore, më të rrezikshme se pushtimi i huaj. Sipas tij, imitimi i verbër i dukjes, veshjes, emërtimeve nuk kishte as bazë fetare, as mbështetje në libra të shenjtë.

Rilindja shqiptare nuk ishte monopol i një feje. Ajo përfshinte edhe rilindasit tanë emblematik: Sami Frashëri e quante gjuhën shqipe “themeli i kombit”, ndërsa, i vëllai, Naim Frashëri, që predikonte një etikë fetare të pajtueshme me humanizmin dhe kombëtarizmin, apo Hasan Prishtina, i cili e shihte autonominë kombëtare si obligim patjetërsueshëm moral. Fatkeqësisht, ky vizion progresist nuk u shndërrua kurrë në doktrinë të qëndrueshme institucionale. Përkundrazi, u zëvendësua shpesh nga diskurse fetare importuese, shpeshherë mohuese ndaj gjuhës, historisë dhe traditës shqiptare.

Besimi fetar le të jetë në harmoni me interesin kombëtar

Maksima e njohur “Pa vatan s’ka iman”, ndonëse nuk është hadith autentik, është plotësisht në përputhje me filozofinë politike islame. Mendimtarët e huaj, si Ali Abdel Razik dhe Muhamed Abdu argumentojnë se Islami nuk imponon një formë të caktuar shteti, por kërkon rend, drejtësi, siguri dhe vlera që mund të garantohen vetëm nga një shtet funksional.

Ideja se feja mund të mbijetojë pa shtet, pa ushtri dhe pa vetëdije kombëtare është një utopi romantike, historikisht e pavërtetë. Problemi shqiptar nuk është fetar, por historik dhe sociologjik: feja shpesh është përjetuar si alternativë ndaj kombit, jo si pjesë e tij.

Zgjidhja nuk qëndron në mohimin e besimit, por në rikthimin e mendimit progresist shqiptar, ku feja është çështje e lidhjes shpirtërore me Krijuesin, ndërsa kombi parakusht i ekzistencës historike.

Në këtë kontest do të shtoja nevojën imediate për demaskimin shpikjeve sensacionale të pakuptimta të gjoja ‘ulemave’ të tanë, se, ta nxëmë, emërtimet e foshnjeve me ’emra islam’ është normë e patjersueshme e Islamit, ashtu siç thonë se gjoja egzistuaka përshëndetje eksluzive islame, e cila doemos duhet të jet në arabisht. Të dy këto shembuj e shumë të tjerë, janë trillime të pabaza, të fabrikuara, dhe se me këtë pavetëdijshëm duan ta korrigjojnë edhe librin e shejt-kur’anin, në të cilin qartë thuhet se, të gjithë ne, bijtë e Ademit jemi edhe të dallueshëm me kulturë, gjuhë, tradita e tipare të caktuara. Ulematë tanë edhe pse e dinë këtë, i keqinterpretojnë gjërat, thua se gjuha jonë s’paska përshëndetje adekuate apo emra përkatës. Besimtari shqiptar apo i cilitdo komb, sa herë që të përshëndet, e lidhë ate me falënderim ndaj Krijuesit, dhe sa herë që përgjigjet se ‘jam mirë’ i’a shton ate me fjalë, apo me bindje se falënderimi i takon vetëm Zotit’, e që në fakt është Elhamdulillah në Shqip.

Pastaj, Profeti Muhamed, me asnjë fjalë askund nuk ka porositur që emërimi i fëmijve të bëhet në gjuhë të caktuar, por ka preferuar vënien e emrave të mirë, ndërsa, ulematë tonë kan devijuar me shpikjet e e tyre, se emri muslimanit mund të ishte vetëm në gjuhën e Kur’anit. Nëse do ishte siç na porosisin këta ulema xhahila, atëherë del se, edhe profeti Muhamed e paska patur gabim që bashkëkohanikëve (sahabve)të tij, nuk i ia ka ndërruar emrat e tyre paraislam, por të njejtit i mbajtën emrat që i kishin në paraislam.

Dhe sa herë që ndokush nga ne, mundohet të bëjë sugjerime për tema si kjo, pasuesit e këtyre ulemave të shpallin për anmik të fesë.

Rrjedhimisht, është koha që shqiptarët, si gjithë popujt e civilizuar, ta praktikojnë besimin e tyre në harmoni me interesin shtetformues dhe kombëtar, larg influencave dekadente e konfliktuale që, përveç prapambetjes, nuk i kanë sjellë kurrë të mira këtij populli të shumëvuajtur.

*Autori është orientalist dhe diplomat karriere.