Reportazh – Page 104 – Dielli

Prof.Beqir Haçi, student dhe mësues I Shkollës Amerikane, viktimë e komunizmit

October 28, 2021 by s p

Nga Pertefe Leka

Beqir Haçi (1907-1990), personalitet I shquar I arsimit kombëtar, publicist, përkthyes dhe poet, nuk mund të lihet pa u kujtuar. Bilbil Labi e ka vendin e merituar në historinë e letërsisë shqiptare . Botimet e autorit në fjalë, deri në vitin 1946, ishin krijime letrare, pedagogjike, folklorike që janë me vlerë edhe për sistemin arsimor aktual.Nga përkthimet po veçoj veprën ”Njeriu i Detyrës” të Elbert Hubbard, për mesazhin e vyer që transmeton ( botuar në Tiranë, me 1929 nga shtypshkronja “Teknike “, e titulluar “Një mandatë për Gjeneral Garcia-n”. Elbert Hubbard,1856-1915, shkrimtar amerikan, filozof, publicist, critik, piktor, biznesmen….). Përkthimi në shqip nga Prof.B.Haçi, Ishte një akt mirënjohje për misionarët e Kryqit Kuq Amerikan për të cilët ndiente një detyrim moral për shkollën e kryer tek” Harry Fultz.”
Mesazhi që transmeton, është vlerësimi, për njeriun korrekt në kryerjen e detyrës,njeriun e ndershëm, kur sot më shumë ka përparësi puthadori I partisë se sa njeriu i punës, të cilët po marrin arratinë. Duke lexuar poezitë e Haçit “Këngë të Pëshpëritura” të publikuara pas viteve 90- të, të zgjohet një ndjenjë e veçantë krenarie, pasi nepërmjet vargjeve njihet jeta e një veprimtari shoqëror me karakter të fortë. Prof.Beqir Haçi,lindi në Borsh të Sarandës.Fshati piktoresk,u bë djepi I frymëzimit tij, ku lindi dhe u rrit talenti i tij. Borshi i poetit, vendi më i privelegjuar
nga natyra shqiptare, zotëron të gjitha bukuritë. Gjithë ajo lartësi hijerëndë e Borshit reflektohet si në pasqyrë buzë Detit Jon, duke i dhënë një pamje madhështore të admirueshme për vizitorët . Ashtu si ujërat e këtij vendi që gjarpërojnë si argjend mes një gjelbërimi të përhershëm, buron i pastër, një shpirt i sinqertë, te poezia Haçjane.
I ekzaltuar prej saj ai shprehet:
” I habitur,i hutuar//
Kjo natyra ç’ka krijuar //Nuk gjej fjalë për ta lëvduar,//Fluturoj duke menduar// N’amëshim//
Bukuria e vendlindjes dhe dashuria për te janë kredhur në shpirtin e poetit, nga ku përbëjnë temën kryesore të këtyre këngëve të botuara . Borshi, si kryevepra e revierës shqiptare është e përmendur edhe për numrin e madh të intelektualëve, pasi brezat e shekullit të kaluar kanë pasur një interesim të veçantë për shkollimin e djemëve dhe vajzave brenda dhe jashtë Shqipërisë. Shkolla e vjetër e Borshit shumë vjeçare dhe shtëpia e ndërtuar nga Avokat Rakip Leka të cilën e la për shkollë, janë dëshmi e këtij interesimi për zhvillimin arsimor të kësaj treve edhe pse e djegur dhe e përvëluar disa herë nga andartët grek. Në këte vazhdë i Riu Haçi ndoqi studimet e mesme në shkollën teknike Harry Fultz të Tiranës Për aftësitë e tij pedagogjike mbahet aty si mësues. Pas një dekade në ate shkollë, vazhdoi studimet e larta, Dega Pedagogji, në Firence të Italisë. Me largimin nga vendlindja, provoi mallin e Atdheut, që u bë më vonë motivi kryesor në temën patriotike. Poezia e mirëfilltë e Dede Bratit, një pseudonim tjetër i B.Hçit, është projektuar në bazën e përjetimeve, konstatimeve nga jeta reale, nga historia e vërtetë. Tema patriotike e trajtuar në librin “Këngë të Pëshpëritura”të kujton rilindësit, të cilët me Zjarr në gji I kënduan Atdheut dhe krenarisë kombëtare. Në poezinë “Shqipëria e bukur”autori shpërthen me ndjenjat më të zjarrta, për Shqipërinë dhe popullin shqiptar që ishte “Kudo çelnik nga Preveza në Kaçanik”. Qënia e tij nuk mund të kuptohet pa Shqipërinë, Ai e dashuron ate pa kufi dhe vuan për te kur ajo është e plagosur
“Se si mëmëdheu im nuk ka askërkund në botë//
//Dhe një gisht po të m’i preket, mua më mbysin lotë.”
Ndjenja atedhedashurie gjejmë edhe te poezitë:
“S’dua veç vendin tim !”,”Shkëmb i detit mesdhetar,mu si Kombi Arbëror”.
Në poezinë “Shqipëria të më rrojë “ poeti nuk joshet nga asnjë vend tjetër në botë,
duke përshkruar kryeqytetet më të përmendura të botës si “Parisi me bukurira”,”
“Berlini me kopshte si pasqyra”,”Londra madheshtore”,”Nju Jorku me godina 100 kate”,si Shqipëria “Asnjë vend s’ë magjiplotë sa kjo toka Arbërore”. Prof. B. Haçi, pas studimeve të Larta Pedagogjike në Firence të Italisë e ushtroi profesionin e mësuesit edukator, deri në vitin 1946. Kur ushtronte profesionin e arsimtarit në Dibrën e Madhe, gjatë pushtimit fashist, u vu në pozitat e një revolucionari të vërtetë, në luftën kundër padrejtësive, që shtetet Evropiane shkëputën nga mëma Shqipëri pjesët më të frutshme, tokat më pjellore duke e lënë ate të ndarë në shumë shtete. Zëri I protestës ushton edhe sot në poezinë “Dibr’e Madhe e Shqipërisë” dhe përputhet me vetë qëndrimin e mësuesit liridashës .Për këto pikëpamje, me 1942 arrestohet nga fashistët sepse shkruante: ”Por Evropa mëkatare//me traktatet e këqija//
Me dredhinat ma barbare//të shkëputi nga jot ‘amë //të mohoi gjak e besë,,”
Ndërsa refreni “Çou se t’erdh dit’e lirisë //Ditë e shenjtë që ke pritë // Dibr’e Madhe e Shqipërisë //Të shkëlqesh si yll e dritë “
Vargje që u kthyen në këngë dhe kënga nuk mund të ndalesh. Si Marsejeza Hyri në familjet dibrane, u këndua nga fëmijët e të rriturit, ishte një thirrje për shpëtim. Dibranët e kënduan, bashkuan zërat si revoltë për të shpëtuar patriotin e madh kur Ai vuante burgun fashist.Qëndresën e tij heroike autori e deklaron në vargjet “Se gjithë besën kemi dhënë Ja të lirë gjithë Atdhenë
Ja të vdesim që të tanë
S’e korisim Skenderbenë “
Ëndrra e poetit ishte Shqipëria Etnike. Kurrë nuk pajtohet me qëndrimin shovenist të serbomëdhenjëve,të cilëve ua bën të ditur:
“Dije mik, heret a vonë
Kosova do gjejë të zonë
Sado forcat të pengojnë, kosovarët do fitojnë Sepse janë me të drejtë, kërkojnë”mëmen “e vet Edhe lirinë e vërtetë .”
Po me këte vrull proteste i drejtohet forcave reaksionare greke, duke iu drejtuar Zervës së Greqisë :
”Pse m’a dogje Çamërinë Janë bij të Shqipërisë Këte tërë bota e dinë … Kufirin e ka çdo hartë
Në Prevezë edhe në Artë Ashtu si I Madhi Fishta, autori mban qëndrim të prerë si ndaj Evropës që e copëtuan Shqipërinë “ me dallavere,pazarlleqe,e mashtrim” ashtu edhe ndaj Shteteve fqinj që s’i shuan lakmitë e tyre deri në gjenocid për të mbrojtur “me turp padrejtësisht” trevat shqiptare . Poeti insiston që “ kufijtë e Atdheut tim
duhen ricaktuar drejtësisht “ (nga poezia” Une nuk e di…”me 70 vargje
Unë nuk e di në jam “shovenist”
Por një gjë e di sigurisht
Që kufijtë e Atdheut Tim
Janë caktuar me turp padrejtësisht …. Me dallavere, pazarllëqe e mashtrim Dhe duheh ricaktuar drejtësisht… …………………………………..
Tiranë 1960)
Në poezinë patriotike autori i çmon heronjtë, të cilët bënë emër në histori. Nga Skenderbeu, deri te Vasil Laçi që janë shembuj të qëndresës E sakrificës ndaj okupatorit barbar .Në vazhdimësi brezat kanë nxjerrë trima
E do të vazhdojnë.Për këte ka vënë në gojën e V.Laçit fjalët e trasheguara nga brezat : “Nëna në gjak ma ka lënë
Ta urrej okupatorin” Kështu autori kerkon të dalin përsëri këta gjigandë të forcës fizike dhe të mendimit
E të futet në popull “xix e mendimtarit “ se vetëm atëhere “Çdo pushtonjësi e tirani do t’i vijë festja rrotull “(XiX’ e fortë e mendimtarit,Tiranë 1975). Ashtu si iluministët francez dhe gjithë rilindësit tanë e shihnin primare ngritjen E ndërgjegjës revolucionare, vetëdijën kombëtare në vargjet:
“ Zjarr’ I mendimit “ …. “krejt një popull ngre në këmbë “
Liria e Atdheut dhe Liria e individit janë gërshetuar të dyja të pandara për progresin shoqëror. Kështu poezia e B.Haçit është një dëshmi e madhe e dashurisë për njeriun që dëshiron ta shohi të lirë,të ditur,të lumtur,të virtytshëm e të bukur.Poezitë “Djali shqiptar” dhe “Vajza shqiptare” me epitete të zgjedhura, portretizon nepërmjet djalit dhe vajzës shqiptare, brezin e ri të cilët do të trashëgojnë “Bukurinë dhe trimërinë “.Vajza është punëtore,luftëtare,është stërmbesë e Skenderbeut.”Nga nderi e karakteri është mu si gur i çmuar.”
Edhe djali është I bukur fizikisht, është simbol i virtytit shqiptar,ai s’ka emër,por identifikohet me këto cilësi:
“Syn’e mprehtë m’a dha zhgaba
Zemërbardhën m’a dha bora
Bujarinë m’a dha dera
Trimërinë m’a la fisi
Besën ma dha malësia
Ja kush jam e ku kam lerë.
Poeti nuk mund të pajtohet me asgjë të keqe që mund të bartë shqiptari, kështu e koncepton ate brenda kushteve konkrete the rrethanave të cilat shpesh jane jo njerëzore. Autori qëndroi në lartësinë e këtyre kërkesave historike në radhët e mendimtarëve përparimtar të shoqërisë sonë i panjohur deri tani sepse vuajti letargjinë e gjatë komuniste nga e cila priste ditën e Zgjimit,për të mos fjetur kurrë.Pasioni për poezinë nuk iu shua kurrë, shumicën e të cilave I shkroi nën diktaturë dhe kundër saj, në atë kohë as që mund të botoheshin. Ai ishte betuar se edhe në rrethana pa rrugëdalje do të punonte për përparimin e Atdheut e të shoqërisë : “Ndaj të gjithë djersën time do ta derdh për mëmëdhenë Do ta derdh për vendin tim, ku shqiponja ka folenë “. Burgosja nga komunistët, si student i shkollës amerikane e dërrmoi fizikisht,por jo shpirtërisht.Pas daljes nga burgu punoi si korrektor letrar në Shtëpinë Botuese “Naim Frashëri” deri sa doli në pension.Edhe pas pensionit punoi po me të njëjtin përkushtim duke dhënë mësime të gjuhës angleze.
Patrioti i flaktë udhëhiqej nga motoja “100 herë të biesh, përsëri të ngrihesh”. Poezia “Skeleti im”
Skeleti im//Qëndro,dëgjon?//
“armikut” thuaj :Këtu s’kalon //me hekur dru//e me kamzhik//Me çdo torturë//
Me plumb në ballë // Të mbytur po //N’at’gjak e lot //Që I derdhi kombit //kot me kot// Për një përrallë .//
“Pishtari I Demokracisë” e ekzaminoj rendin më të egër diktatorial kur Ai ishte vuajtës i duruar si gjithë populli për një përrallë.( mendimi i tij përputhet me shkrimin e B.Merxhanit “Pse nuk jam marksist”ku analizohen pasojat e shoqërisë bolshevike në Rusi,duke e quajtur komunizmin një eksperiment pa të ardhme). Ai s’ u përkul, përherë në këmbë.E tërë puna e tij për të ardhmen e Shqipërisë ishte mbledhur në “shtëpizën” e tij nga ku pohon në poezi do ta bëj “Çerdhe pune për studime “. Jashtë kësaj shtëpize urtësia e tij nuk mund të dilte jashtë. Si i përndjekur do ta vazhdonte aktivitetin brenda me njerëz të besuar. Me zotësinë intelektuale, me aftësinë krijuese, duke qenë ekzigjent ndaj vetes, e ktheu laboratorin e punës në shkollë . Edhe pse i izoluar e gjeti vetveten duke punuar me penë në dorë duke pasur kujdes në ruajtjen e konspiracionit. Një ditë do të vinte që nga ato sirtare të mbyllura Do të dilnin mesazhe madhore për brezat që të ruanin identitetin,vendin dhe origjinen. Kam patur fatin që në ato rrethana të rrezikshme ta vizitoja studion e Z.B.Haçi, ku u befasova me guximin e një mendjendrituri I cili na besoi ta vizitonim vendin e punës si miq të vjetër të familjes Leka. Dhoma ishte e mbushur me dosje, ku përfshiheshin shkrime të shumta ,”Libra Popullorë” me artikuj të shumtë pedagogjikë – edukativ dhe patriotikë të botuar në Revistat dhe gazetat e kohës para 1944.Dhoma përreth nuk kishte piktura zbukuruese , por Citate dhe këshilla me vlera edukative të shkruara me shkronja të mëdha përreth. Për të nxjerrë në dritë shkrimet e dijetarit,u betua djali I profesorit,Inxh. Sopot Haçi. Ai u gjend përballë një pune voluminoze, nga ku do të ngrinte kolonen e botimeve të njëpasnjëshme duke I ndarë sipas tematikës përkatëse.Sapo botoi pjesën e dytë “Këngë të Pëshpëritura” (1940-1990).Inxh. Sopoti ndërroi jetë, duke lënë një mal me dosje të pa përfunduara. Librat e botuar, pjesa e parë dhe e dytë të cilët I mora dhuratë nga Inxh. Sopoti,përmbajnë përveç temës patriotike, plotësohen edhe me poezinë filozofike dhe didaktike që të rrëmben me këshillat e urta nga të cilat nuk mund të ndalesh. Si të mirën dhe të keqen i ka dhënë të konceptuara brenda kushteve konkrete historike.Në krye të mirësive vë diturinë. Një popull I kulturuar dhe I emancipuar futët më lehtë në rrugën e qytetërimit, pavarësisht nga kushtet e rrethanat në të cilat ai jeton.Dituria është investim për të ardhmen, por njëkohësisht ai nuk nënvleftëson edhe shkollën e jetës siç e vlerëson te poezia “Mëso nga libri i jetës”1980 Poezia didaktike e Prof. Haçit është shumë e përshtatshme sot për tekstet shkollore. Karakteri edukativ merr përmasa për t’i shërbyer brezave në vazhdimësi sepse në çdo kohë ato ruajnë aktualitetin.Duket qartë ndikimi i Pedagogut të madh amerikan John Dewey (1859-1952) themeluesi i Pragmatizmit( pragma=veprim),teori e quajtun Eksperimentalizëm,Natyralizëm në U.S. Pionier i Psikologjisë Funksionale,lider i lëvizjes në Edukimin Progresiv…si edhe Maria Montessori,Rusoi …etj.të cilët në praktikën e edukimit nderthurnin arsimin me jetën praktike dhe shoqërore. Këte praktikë të shkollës amerikane e zbatoi
Mësues Beqiri në ushtrimin e profesionit në shumë shkolla, në qytete e fshatra të Shqipërisë . E quante edukatën nevojë jetësore edhe mbas mbarimit të arsimit shkollor. Edukimin jashtëinstitucional e lidhte me përparimin e përvojës të të rinjve që të inkuadrohen në rrjedhat e jetës shoqërore,për të qenë vizionar. Lexo sa më shumë libra
Dhe merr mësim nga çdo fletë Por më shumë perfito Nga ç’dëgjon në jetë! Nuk ka libër më të madhe Nga kjo jeta, nga përvoja, Dyqind libra nuk ta mësojnë Sa ç’të mëson në çast nevoja!
I jepte rëndësi pastërtisë morale, duke filluar nga vetja që të bëhej shembull për të tjerët. Poezia “Në luftë me vdekjen”e mishëron karakterin e vetë poetit, ku çdo thënie përputhet pikë për pikë me jetën e tij.
Në qoftë se më gjen duke thurur thashetheme,
Në qoftë se më dëgjon duke sajuar të rreme
Në qoftë se kombin e përçaj si ujeme,
Në qoftë se marr pa të drejtë edhe një kokërr peme Ose tradhtoj atdhenë për regjime e sisteme Eja merrëm se këto vese karakteri s’i duroj I kam luftuar gjithë jetën dhe do i luftoj. Duke mbajtur një qëndrim mohues ndaj të keqes dhe duke I lënë rrugë veprimi triumfit të së mirës.Duke i vlerësuar njerëzit e punës Ai largohet nga predikimi moral,sepse çmon punën si burim të mirëqenies dhe si lartësim dhe si fisnikërim të njeriut, si zbukurim të vendit, “Njeriu është faktori”//Na duhen burra të punës// Poeti i kundërvihet pronës së përbashkët në komunizëm,punës në brigada,që stimulonte përtacët, ato që i kishin krahët e mbrojtura nga e ashtuquajtura “biografi e pastër”. Ky lloj organizimi bëhej burim I shumë veseve morale të cilat e dëmtonin kombin dhe traditën e për këte nuk i ndalet faktorit Njeri. “Njeri! po të ndalësh hovin,luftën dhe përpjekjen// s’je veç kandidat për të pritur vdekjen. Këto këshilla kaq të vlefshme janë futur në poezi natyrshëm dhe s’kanë asnjë dyshim që jetëgjatësia e tyre do të jetë sa e vetë Shqipërisë dhe Shqiptarëve.
Në letërsinë shqiptare, poezia Haçjane sjell një element të ri, në trajtimin real të individit në shoqërinë komuniste .
Rrafshimi I individualiteteve njerëzore në vitet e egra të diktaturës e habit e revolton. Shpirti I tij vlon për ta demaskuar këte të metë të madhe. “Si the? Edhe punëtorin e trajton si puthadorin?//Njësoj e ke si patriotin dhe horrin?//
Intelektuali I shquar nuk mund ta kuptojë tufëzimin e njerëzve ndaj dhe satira politike bëhet therëse :
” Si s’të vjen turp të trajtosh luanin si kërmillin//
Ismail Qemalin njësoj si Haxhi Qamilin “
Ai e shihte se si sistemi komunist e shihte njeriun vetëm si objekt, si mjet pune, si instrument në Shërbim të politikës së vet. “Politika në plan të parë”… e drithëronte kjo shprehje, kur një popull vuante ekonomikisht dhe mbante mbi shpatulla luftën e klasave. Poezia “Armiku I brendshëm” thekson: “Armiq të brendshëm do të ketë në një vend ku s’ka liri //ku ka shtypje politike dhe përçarje për parti//
Kësaj kategorie njerëzish i përkiste edhe vetë autori i klasifikuar “armik” sepse kishte zotësi të rralla pedagogjike, por s’mund të ishte edukator, sepse bënte përkthime, por s’mund të vinte emrin e tij si përkthyes,s’mund të predikonte kulturën përendimore, kur ishte një pionier i saj dhe as të botonte një vepër se nuk i përshtateshin ideologjisë sunduese. Duke qenë në pozitat “armik i popullit “,shikonte se si
I ngriheshin përmendore një krimineli të lindur, të cilin e quan “bukëshkelës”e “Tradhtar”(te poezia Një “Miku “….Bukëshkelës)
Sa bukur që këndon//me shpirt e deklaron// ti këngën tradhëtare//f/49
E për këte njeri ai nuk e pranonte dashurinë e imponuar.
Autori ishte artist në shpirt dhe e kishte të qartë nocionin e të bukurës, por kur shikonte se edhe kjo dukuri e estetikës duhet t’i nenshtrohesh kritikës m-l edhe në veprat e gjenive të botës, i përgjigjet me poezitë “Mësimi nga njerëzit e shquar “. Shpirti I trazuar I poetit nga këto perversitete monstruoze nuk heshtëte.Me një ton të ashpër kundërshton historiografinë e kohës që kishte zëvendësuar “ Trimat e lirisë, heronjtë, zemërfortët” me “filistinët,iskariotët me maskarejtë e idiotët” “që I nxijnë jetën të ndershmëve dhe I mbytin në lot”. Pas gjithë këtyre, autori e parashikonte fundin e komunizmit.Ai besonte se Shqipërinë do ta bëjnë Njerëzit e ndershëm dhe te pa komprometueshëm,njerëzit e punës e të sakrificës. “Tani fuqinë do ta marrë punëtori ….kush derdh djersë do të rrojë “
“Kërkoni njerinë, jo biografinë “se shtetin s’e përparon dot paaftësia//Njeriu njihet se ç’është në të vërtetë //nga puna që bën dhe sjellja që mban në jetë. Në rrethanat e një regjimi të egër ky njeri që kërkon autori s’mund të vihet në krye sepse “Front në të katër anët “dhe “Lufta ë frontale, e hapët,pa doreza//kush s’e luan lojën,shkoi, e preu e zeza”
Duke vëzhguar me sy kritik poeti akumulon nga të këqijat e sistemit dhe hidhet në sulm duke përdorur larmi vargjesh e rimash, figura të goditura poetike deri në sarkazëm ku stigmatizon armiqtë e tij dallkaukë e demagogë, spiunë e tradhtarë. Poezia “Një kameleon tipik”autori filozofon me fjalët unë dhe ne. “Një parim, që na ngel në kartë “ ishte…vini interesin e përgjithshëm mbi ate personal “ e cila sipas autorit mund të realizohet vetëm kur paqa të mbretërojë….
Përgjigjja e autorit është kjo: ”Asgjë nuk vë njeriu mbi interesin personal Dhe po t’ia prekësh ate bëhet bisha më e fortë E të vërsulet më keq se egërsia në mal Mëshirë, edukatë e kulturë I hedh në shportë! Me të drejtë autori ngre çështjen e pronës private dhe studimet shkencore nga individ të shquar, që akoma sot pas 30 vjet pluralizem nuk janë institucionalizuar. Kjo plagë e trashëguar nga e kaluara e hidhur gjysmë shekullore ka shkaktuar mosmarrëveshje shumë të rënda në shoqërinë shqiptare. Tek autori duket qartë ndikimi,nga shkrimtarja ruse- amerikane Ayn Rand (1905-1982) e cila në veprën “Anthem”( himni) pasqyron një shoqëri kolektiviste ku njerëzit kanë një emër të përbashkët, kooperativist. Ajo i kishte jetuar ngjarjet pas Rev.të Tetorit. Ishte larguar nga Rusia në Amerikë me 1926 dhe ate eksperiencë të hidhur e paraqiti në kryevepren e saj”Fountainhead” (vendburimi) ku ngre lart figurën e protagonistit, arkitektit novator,i cili refuzon të bëjë kompromis me kundërshtarët që nuk pranojnë inovacionin.Me këte autorja ngre lart forcën krijuese të individit lidhur me progresin, që është superior ndaj kolektivizmit.Filozofia e A.Rand e quajtur “Objektivizëm” kishte në thelb arsyen absolute të bazuar në realitetin objektiv. Qëndrimi realist, praktik i mësuesit edukator të shkollës amerikane pati shumë goditje të rënda në jetë.Pas daljes nga burgu,izolimi në shtëpi, kishte nevojë për ripërtëritje,kështu I bën studim vetevetës si autopsikolog dhe I vetmi mjet shtytës për të ndryshuar vetveten,për t’ju përshtatur situatave të reja ishte“Besoni te vetja” dhe kërkojeni kënaqësinë vetëm në punë të dobishme që t’i shërbejë njerëzimit. Kjo të kujton Faustin e Gëtes kur qëndrestari Haçi si punëtor i palodhur, udhëhiqet Nga parimi :”Vdekja të më marrë, kur të më gjejë pa punë”. Ngulmues në studimet etolologjike që shqyrtojnë sjelljen dhe përcaktojnë kufijtë e të mësuarit njerëzor, zbulon shtigje te reja drejt vetëdijes dhe vetëkontrollit duke qenë I përmbajtur në të gjitha veprimet që bën, për t’ju përshtatur mjedisit, për këte këshillon :
Dryrin më të fortë t’ia vemë gojës
Nga porta dhe dera na hyn një kusar
Goja bir i dashur të çon në litar
Ku s’ka liri fjale, mbylle gojëshkretën
Që të shpëtosh kokën dhe të ruash jetën
Kjo heshtje publike nuk do të thotë se Ai tërhiqej nga qellimi,idetë,aktiviteti,puna,sepse nuk pushoi së shkruari e punuari në shtëpi. Përshtatja me ndryshimet e reja të jetës, sipas autorit i shtensionon njerëzit,i jep një impuls njeriut të vazhdojë jetën.Urrejtja ndaj komunizmit nuk do të thotë të urresh jetën.
Në poezinë ‘Gëzoje jetën ‘
Gëzo të tanishmen, çastin që kalon
Nesër kush e din fati ç’do na thotë
Na ngjit majë malit o na hedh në hon!
Kjo kurajë që lind nga një i përndjekur është mësim për brezat; Njeriu në çdo rrethanë sado e pakapërcyeshme të jetë do të gjejë mënyra të ndryshme për të jetuar duke ruajtur gjithmonë vetitë e larta morale pa të cilat njeriu është një kërm siç e cilëson poeti. Urrejtja për diktaturën nuk do të thotë të shkatërrosh të ardhmen, sepse jeta vjen vetëm një herë ndaj duhet jetuar me dashurine dhe optimizmin më të madh për te. Poezia “Gruas sime”(në bisedë ditën e daljes nga burgu i drejtohet me respekt)
Plot stuhi edhe rrebeshe Ne kaluam disa vjet Po ti zemër arbëreshe ! Më qëndrove plot pushtet Ndaj çil arkën që të vesh Rrobat moj të dhëndërisë Rrobat e zeza t’çvesh Më vish rrobat e lirisë. Asnjë ditë pushim s’i dha vetes, pasi plotësoi denimin komunist e quajti veten të lirë në raport me burgun.Fillon ecjën me nxitim, diku….në kërkim të lirisë së vërtetë. Ardhja në familje është një moment I bukur që duhet gëzuar dhe e shijon.Koha ecën shpejt, Ai është në lëvizje dhe bashkë me te rriten krijimet .Edhe pse poezitë e tij nuk mund të botoheshin, gjenë forcë për të vazhduar
me besimin, se një ditë krijimet me një tematikë aq të larmishme, do të shihnin dritën e publikimit. Në se shkenca m-l nuk pati nevojë për emrin e Prof. Haçit, pedagogjia e re shqiptare ka nevojë për këte thesar të çmuar, për përvojën e vyer të një edukatori, për “Thërrimet filozofike “1930,për “Proverbat popullore shqiptare” 1931, për “Udhëheqësi i mirësjelljes”1932, për “Mësuesi,punëtori idealist i shoqërisë “1937 të cilat i jepen popullit prej mësuesit të vet .”Mësues I Popullit” e “Pishtar I Demokracisë” që I gëzon sot krijimtaria Haçjane e kanë bazën në kontributin e madh në fushën e pedagogjisë, psikologjisë, sociologjisë, letersisë, përkthimeve, publicistikës,folklorit, duke e radhitur figurën e nderuar të Prof. Beqir Haçit me njerëzit më të shquar të kombit tonë.

AUSTRIA KREMTON 26 TETORIN-FESTËN KOMBËTARE

October 26, 2021 by s p

Nga Hazir MEHMETI, Vjenë/

Austria kremtoi 26 Tetorin, Festën Kombëtare të saj. Gjithë shqiptarët urojnë: Gëzuar 26 Tetori – Festën Kombëtare Austri! Në rrethana pandemie u organizua ceremonia solemne në “Heldenplatz” ku morën pjesë vetëm 100 rekrutëve para të cilëve parakaluan drejtues të vendit, mes tyre Alexander Van der Bellen, presidenti i Austrisë, Schallenberg, Kancelar. Schallenberg, Kancelari Austriak: “Pandemia dhe sulmi terrorist na kanë treguar se ne nuk jemi një ishull i të bekuarve”. Historia e popujve, me gjithë rezonimet e saj, tregon mbi ecjen shekujve të njerëzimit dhe progresin e tij. Njëra nga më të shquarat në kontinent, ishte historia e popullit austriak në veçanti dhe atij gjermano folës në përgjithësi. Nga kjo botë e thellë ngjarjesh e rezonimesh, pa dyshim, veçohet fuqishëm shekujve Dinastia Habsburge. Jo rastësisht, këtu personalitet të veçantë me rrënjë shqiptare e gjejnë vetën si pjesë brenda saj e njohur për drejtimin dhe sundimin e një pjese të madhe të Europës. Pas Luftës së Parë Botërore në vitin 1918, Austria-Hungaria dhe aleatet e tyre e humbin luftën dhe kjo sjell shpërbërjen e Monarkisë duke qenë edhe fundi i sundimit të Dinastisë së Habsburgëve. Republika e parë Pas Luftës së Parë Botërore, dinastia Mbretërore e Habsburgëve e humbë pushtetin, por do mbetet akoma e fuqishme dhe shumë e vlerësuar nga masat qytetare në Austri. Në këto rrethana me 12 nëntor të vitit 1918 shpallet Austria shtet Republikë me Karl Renner- drejtues i qeverisës i saj. Emri zyrtar i Republikës së Austrisë u vendos të quhet Republika Gjermano-Austriake. Një vit më vonë aleatet fitues, me marrëveshje paqe, ia ndaluan Austrisë bashkimin me Gjermaninë dhe nga kjo detyrimisht rrjedh emri Republika e Austrisë. Që nga viti 1921, Austria ka nëntë Njësi Federale me Vjenën kryeqytet dhe vet Vjena një njësi federale (Bundesland). Republika e Austrisë pati disa kriza të mëdha ndër të cilat ajo e vitit 1929 ku papunësia dhe problemet sociale ishin të madha. Këtë krizë e shfrytëzuan forcat social kristiane të kancelarit austriak Egelbert Dollfuß në vitin 1933 i cili e shpërbën së funksionari Parlamentin duke vendosur regjim autoritar dhe duke marr kontrollin qeverisës pa zgjedhje parlamentare. Kështu gradualisht kriza thellohet dhe në vitin 1934 vjen deri te lufta qytetare mes regjimit i mbështetur nga policia e shtetit kurse ana tjetër Partia Socialdemokrate e përkrahur nga policia e saj, të cilën luftë e fiton regjimi me forcën e policisë dhe ushtrisë. Pas kësaj pason tentim puçi nga Nacional socialistët ku vritet Kancelari i Shtetit. Në vitin 1938 Republika e Austrisë nën drejtimin e Kurt Schuschnigg do bëhet pjesë e Gjermanisë nacional-socialiste nën trusnin e Adof Hitlerit edhe pse ishte e ndaluar sipas marrëveshjes me aleatët fitues të Luftës së Parë Botërore. Pakënaqësia e popullsisë, zhgënjimi i saj ishte e madhe në këto rrethana ku papunësia, pasiguria dhe inflacioni ishin të mëdha. Kjo situatë shfrytëzohet nga Hitler i cili në mars urdhëron marshimin e ushtrisë së tij drejtë Austrisë. Kjo do të ketë për pasojë zhdukjen e grupeve etnike në mënyrë të organizuar dhe permanente: hebrenj, rom etj të cilët dërgohen në kampin famëkeq Mauthausen ku do mbyten rreth dyqind mijë njerëz barbarisht. Republika e Austrisë në këtë kohë nuk ekziston fare dhe vendi do njihet formalisht vetëm si Ostmark. Rreth 1,2 milion austriak ishin pjesë e armatës gjermane.Republika e dytë Fituesit e Luftës së Dytë Botërore: SHBA, Britania, Franca dhe Bashkimi Sovjetik vendosin që Austria të jetë një shtet në vete. Gradualisht u krijuan rrethanat për ndryshime dhe në prill të vitit 1945 Karl Renner zgjidhet kancelar i regjimit provizor deri në nëntor kur do mbahen zgjedhjet demokratike parlamentare në Republikën e Dytë të Austrisë. Deri në vitin 1955 fjalën e fundit për rrjedhat e përgjithshme në Austri e kanë aleatet fitues, kur përfundimisht edhe largohen nga vendi. Tani Austria përsëri është shtet i pavarur plotësisht. Në rindërtimin e vendit të shkatërruar rol vendimtar do të ketë SHBA me planin e njohur “Plani Marshal”, një mbështetje e fuqishme financiare, por krahas kësaj shumë ushtarë amerikan do ndihmojnë fuqishëm ndërtimin e vendit të shkatërruar dhe ndërtimin e kapaciteteve prodhuese. Në këto raporte lidhje me aleatet fitues rol me rëndësi luajtën kancelari i atëhershëm i Austrisë Juliuss Raab dhe Leopold Figl, ministër i punëve të jashtme. Modernizimi Vitet 1950-1970 karakterizohen me lëvizje të njerëzve në drejtim të qyteteve dhe ardhje të fuqisë punëtore nga jashtë. Vendi shënon ngritje të lartë të industrisë moderne falë reformave të gjithanshme të qeverisjes ku dallohet veçanërisht Kancelari i Austrisë Bruno Kreisky. Në Austri vazhduan reformat gjithanshëm: në politikën e dëmshpërblimit, punësimit, pensionimit, lëvizjes, sigurimit, arsimimit, mbrojtjes. Pozita strategjike në mes të Europës dhe politika jashtë aleancave ushtarake Perëndim (NATO) dhe Lindje (Traktati i Varshavës), e bënë Austrinë një vend me peshë në marrëdhëniet ndërkombëtare. Si anëtare e plotë e Bashkimit Europian, Austria bëhet në vitin 1995. Sot Austria me zhvillimin e saj, kualitetin e jetës së banorëve të saj, renditet në shtet më të pasura të botës. Ka vite që nuk njeh papunësie e inflacion fal reformave të vazhdueshme në qeverisjen e vendit. Çdo vit në Austri qarkullojnë rreth 270 miliard Euro. Si rezultat i lëvizjeve migruese në Austri sot jetojnë 1, 4 milion banorë me origjinë tjetër nga 8,5 milion banorë sa ka vendi. Prej tyre në Austri jetojnë rreth shtatëdhjetë mijë qytetar me origjinë shqiptare nga të gjitha trevat etnike shqiptare. Shqiptarët Raportet mes shqiptarëve dhe austriakëve janë shekullore ku veçohen shumë personalitete historike në ngritjen e bashkëpunimit anasjelltas deri në kuptimin e aleatëve. Nga austriakët me rrënjë shqiptare janë të njohur Gjergj Basta dhe Karl Gega. Në lëmine e kulturës dha artit është i njohur Aleksandër Mosiu (Alexander Moissi). Këto figura madhore cilësohen si ura lidhëse mes dy kombeve. Kjo lidhje pozitive u shpreh në udhëkryqet më të vështira të kombit shqiptar për jetë a zhdukje në kohën e Luftërave Ballkanik dhe pas tyre. Orekset gllabërues të fqinjëve armiq kërkonin vdekjen e shqiptarëve duke i pushtuar ata dhe vetëm falë mbështetjes që i dha Austo-Hungaria lëvizjes shqiptare të mbetur nga lufta kundër omanëve të mundur dhe fqinjëve armiq e tinëzarë, arriti të realizohet shpallja e pavarësisë së Shqipërisë në një territor pëllëmbë dore nga ajo që realisht ishte nga trojet etnike respektivisht nga Pashallëqet Shqiptare nën sundimin osman. Interesat strategjike në Gadishullin Ilirik, tani kërkonin faktorizimin e shqiptarëve krahas kombeve tjera. Nga raportet e tyre rrodhi historia e jetësimit të shtetit të ri shqiptar pas pesë shekujve, nga koha e Gjergj Kastriotit Skënderbeut. Ky burrështetasi dhe luftëtar i pamposhtur, mbrojti civilizimin evropian nga gjysmëhëna e verdhë turke më shumë se gjithë kombet tjera në Europë. Nami i tij ishte brumosur si vlerë kombëtare shqiptare në vepra arti, kulture e historie të krijuesve më në zë në kontinent. Nuk janë të rastësishme vërtetësitë shkencore të historianëve, gjuhëtarëve, etnologëve, arkeologëve austriak e gjerman rreth shqiptarëve dhe lashtësisë së tyre mileniumeve. Në universitet austriake ishin gjithmonë dyert e hapura për shqiptarët ku studiuan qindra student shqiptarë që në kohën e Monarkisë dhe Republikës së Parë të Austrisë, tani të njohur si figura historike kombëtare: Eçrem Çabej, Lasgush Poradeci, Asdreni, Aleks Buda, Hil Mosi, Gjergj Pekmezi, Uran Butka, Hasan Ceka, Sokrat Dodbibaj, Krist Maloki, etj. Figura politike austriake që mbështetën kombin shqiptarë në shekullin e Republikës së Austrisë pa dyshim janë: Bruno Kreisky, Alois Mock, Albert Rohan, Ulrike Lunacek. Ndihmat e gjithanshme të Austrisë për shqiptarët janë të shumta dhe shpeshherë përcaktuese në rrugëtimin drejtë lirisë dhe prosperitetit kombëtar. Austria me politikën e saj jashtë blloqeve ushtarake kishte një ndikim të madh në rrjedhjen e rrethanave politike në kuptimin pozitiv të zgjidhjes së konflikteve rajonale. Andaj nuk ishte i rastësishëm zgjedhja nga ky vend i Kurt Waldheim-it Sekretar i OKB-së prej vitit 1972 deri në vitin 1981. Bisedimeve të Vjenës mes kosovarëve dhe serbëve në vitin 2007 në të cilat nuk arrihet marrëveshje, por këto bisedime ishin përcaktuese e kursit drejtë pavarësisë së Kosovës së mbikëqyrur sipas planit të Martti Ahtisaarit. Këtu, pa dyshim, rol të rëndësishëm kishte diplomati austriak Albert Rohan si nënkryetar i Planit Ahtisari. Aktualisht në Austri jetojnë rreth 70 mijë shqiptarë, shumica mërgatë e re. Janë të integruar mirë në jetën e vendit. Kanë shoqata e biznese të shumta dhe dallohen me sukseset e tyre. Në qendrat Universitare të Austrisë studiojnë student shqiptarë nga të gjitha viset shqiptare. Vetëm në Vjenë, si qendër studentore e njohur në botë, studiojnë rreth dymijë student shqiptarë, kryesisht në studime të larta. Në Austri mësohet gjuha shqipe si gjuhë amtare krahas gjuhëve tjera, nëse prindërit janë të interesuar. Aktualisht mësojnë vetëm 1600 nxënës, prej tridhjetë mijë sa ka në shkollat austriake. Tani shqiptarët janë të kyçur edhe në organet administrative vendore dhe në jetën politike. Vjena është pjesërisht seli e Kombeve të Bashkuara ku edhe shqiptarët janë të përfaqësuar përmes shtetit amë, Shqipërisë.

With More Freedom, Young Women in Albania Shun Tradition of ‘Sworn Virgins’

August 10, 2021 by s p

Duni having drinks with relatives. A woman who becomes a “sworn virgin” enjoys male privileges, like the right to make family decisions, smoke, drink and go out alone.

“I always felt like a man, even as a boy,” said Diana Rakipi, a burrnesha in the coastal city of Durres.

NEW YORK TIMES

Text by Andrew Higgins

Photographs by Laura Boushnak

A centuries-old tradition in which women declared themselves men so they could enjoy male privilege is dying out as young women have more options available to them to live their own lives.

LEPUSHE, Albania — As a teenager locked in a patriarchal and tradition-bound mountain village in the far north of Albania, Gjystina Grishaj made a drastic decision: She would live the rest of her life as a man.

She did not want to be married off at a young age, nor did she like cooking, ironing clothes or “doing any of the things that women do,” so she joined a gender-bending Albanian fraternity of what are known as “burrneshat,” or “female-men.” She adopted a male nickname — Duni.

“I took a personal decision and told them: I am a man and don’t want to get married,” Duni recalled telling her family.

Few women today want to become what anthropologists call Albania’s “sworn virgins,” a tradition that goes back centuries. They take an oath of lifelong celibacy and enjoy male privileges, like the right to make family decisions, smoke, drink and go out alone. Duni said her choice was widely accepted, though her mother kept trying to get her to change her mind until the day she died in 2019. Like other burrneshat, Duni — who remains Gjystina Grishaj in official documents — is still universally referred to in a traditional way, with female pronouns and forms of address, and does not consider herself transgender.

The fraternity that Duni joined nearly 40 years ago is dying out as change comes to Albania and its paternalistic rural areas, allowing younger women more options. Her village, which is Christian, like much of the northern part of the country, has in recent years started to shed its claustrophobic isolation, thanks to the construction of a winding road through the mountains that attracts visitors, but that also provides a way out for strong-willed local women who want to live their own lives.

Many, like Duni, took the oath so that they could escape forced marriages; some so that they could take on traditional male roles — like running a farm — in families where all of the men had died in blood feuds that plagued the region; and others because they just felt more like men.

“Society is changing, and burrneshat are dying out,” said Gjok Luli, an expert on the traditions of northern Albania. There are no precise figures for how many remain, but of the dozen or so who do, most are elderly. Duni, at 56, is perhaps the youngest, he said.

“It was an escape from the role given to women,” Mr. Luli said, “but there is no desperate need to escape anymore.”

Among those now able to choose different paths in life is Duni’s niece, Valerjana Grishaj, 20, who decided as a teenager to leave the mountains and move to Tirana, Albania’s relatively modern-minded capital. The village, Ms. Grishaj explained over coffee in a Tirana cafe, “is not a place for me.”

“All my friends there have been married since they were 16,” she said.

But Ms. Grishaj said she understood why her aunt made the decision she did. “There were no strong, independent women up there,” she said. “To be one, you had to become a man.”

She praised her parents for letting her make her own choices. “I was very lucky, but parents like mine are rare,” Ms. Grishaj said, noting that most still pressure their daughters to marry as teenagers.

Albania, which was isolated under a communist dictatorship until 1991, has seen its economy and social mores develop rapidly in recent years, and the country has become increasingly connected to the rest of Europe. But Tirana, to which Ms. Grishaj moved at 17 to study theater directing, can still be a difficult place for a young woman trying to make her own way.

“The patriarchy still exists, even here in Tirana,” Duni’s niece said. Young women who live alone, she lamented, stir nasty gossip and “are often seen as whores.”

The difference now though, she said, is that “women today have much more freedom than before, and you don’t need to become a man to live your own life.”

By declaring herself a man, Duni was not striking at conventional gender norms, but submitting to them. She also shares the strongly transphobic and homophobic views that are prevalent in Albania.

Men, everyone in her remote alpine hamlet of Lepushe believed, would always have more power and respect, so the best way for a woman to share their privilege was to join them, rather than trying to beat them.

“As a man, you get a special status in society and in the family,” Duni said, looking back on nearly four decades of dressing, behaving and being treated like a man. “I have never worn a skirt and never had any regrets about my decision,” she said.

Underpinning this tradition was the firm grip in northern Albania of “the Kanun,” a set of rules and social norms that classify women as chattel whose purpose was to serve men.

The low status afforded women did give them one advantage, though: It exempted them from the battles that for centuries decimated northern Albanian families as men from feuding clans died in a never-ending cycle of vengeance killings. Parents whose sons had all been killed often urged a daughter to take on a male identity so there would be a man to represent the family at village meetings and to manage its property.

A woman who became a sworn virgin was viewed as not entirely male, did not count in blood feuds and therefore escaped being targeted for murder by a rival clan.

Mr. Luli, the expert on local traditions, said one of his cousins, who went by the nickname Cuba instead of her original name, Tereza, was an only child and became a sworn virgin so she could avoid being married off and leaving her parents to fend for themselves. She died of old age in 1982.

He compared Cuba with a “woman who decides to become a nun.”

“It is the same kind of devotion,” Mr. Luli said, “only to the family instead of God.”

For Albanians pushing for gender equality, such devotion stirs mixed feelings. “Saying I will not take orders from a man is feminist,” said Rea Nepravishta, a women’s rights activist in Tirana. “Saying I own myself and will not be owned by a man is feminist.”

But, she added, “being forced to be a man instead of a woman is totally anti-feminist — it is horrible.”

Inequalities enshrined by the Kanun, Ms. Nepravishta said, gave women a choice “between either living like a semi-animal or having some freedom by becoming a man.” While still strong, patriarchy, she added, has lost some power and no longer confronts women with such stark choices.

Some burrneshat said they declared themselves men simply because they never felt like women. Diana Rakipi, 66, a burrnesha in the coastal city of Durres, said, “I always felt like a man, even as a boy.”

Aggressively masculine in manner, Ms. Rakipi delights in being bossy. On a stroll near her tiny one-room apartment, she kept stopping passers-by who she thought were acting improperly — like a boy she saw hitting his brother — and berated them.

Ms. Rakipi, who was raised in the north before moving south to Durres, said she took an oath of celibacy as a teenager in front of dozens of relatives and vowed to serve the family as a man. Born after her parents’ only son died from illness, Ms. Rakipi said she had grown up being told she had been sent by God to replace her dead brother.

“I was always considered the male of the family. They were all so upset by the death of my brother,” she said, sitting in a cafe where all of the other customers were men. She wore a black military beret, a red tie, men’s trousers and a safari vest, its pockets stuffed with talismans of her eclectic beliefs, including a Christian cross and a medallion with the face of Albania’s onetime dictator, Enver Hoxha.

Ms. Rakipi snorted with contempt when asked about people who undergo transition surgery. “It is not normal,” she said. “If God made you a woman, you are a woman.”

Duni, from Lepushe village, also has strong views on the subject, saying that altering the body goes “against God’s will,” and that people “should be put in jail” for doing so.

“I have not lived as a burrnesha because I want to be a man in any physical way. I have done this because I want to take on the role played by men and to get the respect of a man,” she said. “I am a man in my spirit, but having male genitals is not what makes you a man.”

Locals in Lepushe, including Manushaqe Shkoza, a server at a cafe in the village, said Duni’s decision to become a man initially came as a surprise, but it was accepted long ago. “Everyone sees it as normal,” Ms. Shkoza said.

Duni said she was sad that the tradition of sworn virgins would soon die out, but noted that her niece in Tirana had shown that there were now less drastic ways for a woman to live a full and respected life.

“Society is changing, but I think I made the right decision for my time,” Duni said. “I can’t resign from the role I have chosen. I took an oath to my family. This is a path you cannot go back on.”

Fatjona Mejdini contributed reporting.

TROPOJA DHE GJEOGRAFIA E SAJ PËRBUZËSE

July 18, 2021 by s p

Shkruan: Sami Mulaj

Në mes të alpeve, zemra e Dardanisë së djeshme, Tropoja e sotme a Malësia e Gjakovës, siç edhe e kanë quajtur në mot, e të shumtë janë ata që e thërrasin edhe sot, është e “ dënuara “ e përhershme e gjeografisë së saj. Edhe pse Bukuria e Zotit, Tropoja me pozitën e saj gjeografike, është e përkëdhelur si rrallë kush tjetër, me Bjeshkë përrallore plot freski e gjelbërim, me pasuri të pamatshme bimore, drunore, ujore e nëntokësore dhe me një luginë pjellore të begatë ( ku Robin Hud i vërtetë mund të gjejë bukën në Lis), gjeografia e saj politike ka më se një shekull që e torturon. Edhe pse Tropoja, a Malësia e Gjakovës, në mbijetesën e Kombit tonë, si djep qëndrese me prijësa madhorë kombëtarë që nga Binak Alia, Mic Sokoli, Haxhi Zeka, Bajram Curri, Hasan Prishtina, Azem Hajdari e deri tek Tahir Sinani, i dha shumë Shqipërisë edhe Kosovës, ajo me gjeografinë e saj mbeti dhe është jetime. Skaji Verilindor u emërtua nga gjuha e ditës në Shqipëri për rreth 100 vjet?! E skajshëm i erdhën të gjitha “shpërblimet” nga shtet pushteti shqiptar. Vetëm mos zhvillimi e varfëria nuk i mungoi kurrë. Krahasimet e turpshme në Republikën e Shqipërisë nisnin me Tropojën, si me nivelin Zero të detit, për gjithçka. Në pasqyra e grafikëe, gjithnjë Tropoja e fundit. Sa e vlerësuar ishte Tropoja e tregojnë me pak fjalë edhe këta shembuj që nuk shlyhen kurrë nga kujtesa: A mos je nga Tropoja, pyeteshin verioret kryeneç. Dil ti Tropoja në dërrasën e zezë, pyeteshin nxënësit e studentët tropojan në shkolla. Aspak interes nga mësuesit a pedagogët t’ju mësonin emrin?! Shumë ju shqiptonin emrat në mënyrë të përçudnuar, e jo vetëm në shkolla por kudo. Puno mirë, ose sillu mirë se do të çojme në Tropojë, ishte refreni i ditës i pushtetit monist kundër punonjësve e kuadrove, kudo në Shqipëri. Janë këta shembuj të tmerrshëm për të pohuar se pushtet shteti shqiptar e ka pranuar Tropojën si mish të huaj. E në anën tjetër të Kufirit?! Kosova, edhe ajo e leshoi krejtë lehtë atë cop truall të artë të saj. Edhe atje, ftohje e harresë gati shekullore për Malesinë e Gjakovës. Në Shqipëri i ndryshojnë emrin, heshtje në Kosovë( nuk ka lënë Jugosllavia?!) Është justifikim qesharak! Edhe atje në Kosovë, me gisht tregues prej Tropoje, pa ju përmend emrin: -të ardhurve nga Tropoja ju thërrisnin ose malësorë ose emigrantë ose ata prej Shqipërie a ata përtej kufirit. E pas rënies së diktaturës është e pa imagjinueshme trajtimi i Tropojës nga dy shtet pushtetet shqiptare. Në asnjë vend të botës, po e përsëris, se në asnjë vend të Globit nuk mund të ketë një rast që qytetarët e një shteti për të shkuar në shtetin e vet a kryeqendrën e shtetit të vet, të kalojnë katër herë ( vajtje- ardhje) në dy pika kufitare dhe në të shumten e rasteve të kontrollohen tetë herë nga doganjerët! Kjo ju ndodh vetëm tropojasve çdo ditë e çdo natë, në doganën e Morinës të Punashecit për të hyrë në Kosovë dhe në doganën e Morinës të Kukësit për të dalë nga Kosova e për të hyrë në Shqipëri. E Tirana zyrtare e vlerëson luks e turizëm kulturor udhëtimin e tropojasve nëpër Kosovë për të parë Gjakovën e Prizrenin ( tropojasit e kanë detyrim jetësor të përditshëm të shkojnë në shtetin e vet, për spitale, shkolla e për punë ). Për tropojasit qënka luks një udhëtim i tmerrshëm për të shkuar në shtetin e vet, ( nëpër dy dogana e 8 kontrolle ) dhe është luks për të mbajtur pasaportën si hajmali në gji për më shumë se 100 vjet. E tropojasit mburren me Shqiptarinë, janë edhe kosovarë, janë edhe shqiptarë. Në vend që Tropoja të trajtohej mirë nga dy shtetet shqiptare, si një qingj me dy nana, ajo ka mbetur jetime, si midis dy njerkave. Pa Tropojën e tropojasit do të kishte shumë më pak Kosovë, në atë regjimin e djeshëm sllavo komunist, ku Kosovës i lihej 30 minuta kohë në javë në televizionin shtetëror shqiptar ( vetëm muzikë nga grupe amatore gati të panjohura në Kosovë). Dhe pa Tropojën, muzen e saj, pa këngën, vallen e rapsodinë dardane të tropojasve e zemrën e zhuritur të saj, për Kosovën do të kishte më pak Shqipëri në Kosovë. Është kjo lidhje zemre e Tropojës me Shqipërinë e Kosovën që kudo ku flitet e jetohet shqip Tropoja është e pranishme, frymon e ritmon Tropojë kudo në gëzimet familjare e deri në çdo organizim komuniteti në Jug e Veri, Kosovë, Shqipëri a Diasporë. Porse gjeografia e saj politike mbetet plagë shekullore. Tropoja rënkon e thërret për çdo ditë. Ajo fton dy shtetet shqiptare për të bërë MiniShengenin shqiptar e ti lënë qytetarët e saj të lëvizin lirshëm si gjithë bota. Pa pretenduar se njoh magjinë e zgjidhjes, realisht pranoj vështirësitë. Janë politike, ekonomike e juridike porse me një angazhim të madh intelektual, e dashamirësi kombëtare edhe kjo plagë shqiptare shërohet. Tropojasit si kosovarë të Shqipërisë a si shqiptarë të Kosovës, e meritojnë, pse jo edhe një rrugë ose hekurudhë anës Drinit që të lidhet me Shkodrën. Kjo i bën mirë edhe Kosovës, krejt rrafshit të Dukagjinit. Tropojasit e meritojnë një treg të lirë e të lehtë me Kosovën. Tropojasit e meritojnë statusin e dy shtetësisë, pra edhe të Kosovës e të njihen si dhe të nxirren në Kosovë dokumentet personale, diplomat, lejet e profesioneve e patentat e ndryshme. Tropojasit e meritojnë shërbimin spitalor e shkollimin e fëmijëve edhe në Kosovë. Ata si qytetarë të lirë e meritojnë një jetë si të gjithë qytetarët e tjerë si në Shqipëri dhe Kosovë.

1 E 2 MAJ 1992: NË SHQIPËRI PA PASAPORTË

May 1, 2021 by dgreca

-Para 29 vitesh në Shqipëri për herë të parë dhe një thirrje nga Tirana…

SPECIALE – Gazeta DIELLI nga korrespondenti në Kosovë Behlul JASHARI

PRISHTINË, 1 Maj 2021/ NË SHQIPËRI PA PASAPORTË ishte titulli i shkrimit tim – fotoreportazhit ekskluziv me fotografitë e fotoreporterit Ilaz Bylykbashi botuar në Prishtinë në gazetën e rezistencës Bujku para 29 viteve. Në 1 e 2 Maj 1992 isha për herë të parë në Shqipëri bashkë edhe me gazetarin Bedri Sadiku dhe shoferin Bilall Demiri. Ishim ekip special i gazetës Bujku…

Fotoreportazhi i paralajmëruar në faqen e parë e botuar i plotë në faqen e pestë të gazetës së datës 5 Maj 1992 ishte ky:

EKSKLUZIVE

NË SHQIPËRI PA PASAPORTË

Datë që do të mbetet në kujtesë, gjatë kohë, edhe në histori: dita e parë e majit 1992.

Këtë ditë më se pesëdhjetëmijë shqiptarë nga trojet e veta etnike jashtë kufijve të sotëm të Shqipërisë – të gjysëmtokës së trojeve shqiptare, nga Dibra e Madhe e nga qytetet e tjera në Maqedoni, nga Presheva, Bujanoci, Medvegja, edhe nga gjithë Kosova, erdhën në Shqipëri pa pasaportë. Sipas marrëveshjes ndërshtetërore në dy ditët e para të këtij muaji u “rrënua” muri ndërdibran edhe ndërshqiptar, po edhe ndërshtetëror, midis Shqipërisë e Maqedonisë, në vendkalimin në Bllatë.

Ky ishte një hap i madh në hapjen e kufirit, apo më mirë të themi pakufirit mes shqiptarëve, edhe mes shteteve ku fitoi e frymon demokracia e që hapërojnë në integrim në Evropën pa kufij.

Fatkeqësisht, deri tek ai kufi i hapur, shqiptarët nga Kosova, edhe nga Presheva, Bujanoci e Medvegja, u desht të kalojnë edhe nëpër kufij të mbyllur, të dhunshëm, që Serbia i ka vënë edhe në pikat kufitare të një shteti tjetër – të Kosovës.

E, atje ku ishte i hapur, njerëzit e kaluan, jo vetëm pa pasaportë, po edhe pa e treguar letërnjohtimin.

Kolona e gjatë e njerëzve që ecnin këmbë, e veturave, autobusëve e automjeteve të tjera, u nis nga Dibra e Madhe në Maqedoni kah Dibra e Vogël (Peshkopia) në Shqipëri ende pa çelë dita. Ajo kolonë ishte shumë e gjatë deri në kufi dhe zgjatej e zgjatej Grykës së Radikës…

Në anën tjetër të kufirit kishin dalë mijëra njerëz nga mbarë Shqipëria për t’i pritur vëllezërit e vet, farefisin, bashkëkombasit, që nuk i kishin parë me vite, edhe me dhjetëvjetësha. I pritnin me shumë gëzim edhe me shumë mallë. Me të njëjtën ndjenjë, si të një zemre, edhe shkohej atje.

Ato dy ditë Dibra e Vëgël ishte më e madhe se Dibra e Madhe, edhe më e madhe se të dy Dibrat bashkë këndej e andej kufirit, se aty erdhën shqiptarë nga të gjitha trojet e veta etnike. Rrugët, sheshet, janë plot njerëz, plot përqafime, edhe plot pranverë e diell. Plot fjalë mirëseardhje:

Edhe çdo shtëpi, çdo konak, çdo kafene, është plot mysafirë. Ka edhe shumë lot. Po, ata janë lot gëzimi e përmallimi…

Kështu është edhe në katunde, në Maqellarë, Pocest, Kërçishtë, Bulqizë…Shqiptarët nga Kosova e nga viset e tjera të tyre zbresin shkojnë edhe kah viset e tjera të Shqipërisë, zbresin luginës së Drinit, kah Miloti, Burreli, Mamurasi, Kruja, Tirana…Automjetet me regjistrime kosovare rrugëve të Shqipërisë u japin pamje e përshtypje si të ishim në Kosovë.

LEGJENDAT E FOTOGRAFIVE:

-E para fotografi për histori, në ditën e parë të këtij muaji, ndonjë minutë pas orës gjashtë të mëngjesit: Kolona e gjatë e njerëzve, e shqiptarëve matanë kufirit, hyn në Shqipëri pa i pyetur kush as për pasaportë, as për letërnjoftim.

-Në kufi, në Shqipëri, pret përshëndetja e shkruar në pano të mëdha: Mirëseerdhët vëllezër dhe motra!

-Dibër e Madhe, ora pesë e mëngjesit. Ka kaluar nata e pagjumë nga ndjenja e gëzimit e pritjes së të mirës. Dibranët kanë dalë në rrugë, me padurim presin të nisen, të hipin në autobusë, vetura. Nuk është larg kufiri, prandaj shumë nisen edhe këmbë…

-Në anën tjetër të kufirit, në rrugë kah Dibra e Vogël, në pritje të vëllezërve, që nga mëngjesi, gjithë ditën e lume…

-Në pritje me bukë, kripë e zemër, me përqafime plot gëzim e mall, i madh e i vogël shkojnë, ecin rrugëve të Dibrës së Vogël.

-Pamje nga mikpritja, nga takimet e gëzueshme e të përmallshme, në shtëpitë e Peshkopisë.

-Nuk është jeta veç dy ditë. Kur do të shihemi prapë, kur do të hapet përgjithmonë kufiri: Pamje nga largimi, përcjellja nga Shqipëria.

Reporter: Behlul JASHARI Fotoreporter: Ilaz BYLYKBASHI

(Gazeta Bujku, Prishtinë – e martë, 5 Maj 1992 – Faqe 5)

MAJ 1992-NË SHQIPËRI PËR HERË TË PARË DHE NJË THIRRJE NGA TIRANA…

-Raportimet nga Kosova në Shqipëri nisën me thirrje nga Tirana në ditë zgjedhjesh, para 29 vitesh/

Në Prishtinë, mëngjesin e 24 majit 1992 po dëgjoja Radio Tiranën që paralajmëronte angazhimet e përpjekjet që gjatë gjithë kësaj dite të jepnin informacione të mundshme për zgjedhjet e para pluraliste, presidenciale e parlamentare, që do mbaheshin atë ditë historike në Kosovë.

Një telefonatë e herëshme mëngjesi më erdhi në ato momente pikërisht nga Radio Tirana, në telefonin e banesës në lagjen Ulpiana të kryeqytetit të Kosovës -Prishtinës.

Më thirrnin për informacione për zgjedhjet dhe më treguan se numrin e telefonit e kishin marrë nga miq të mi gazetarë në Tiranë, ku isha në 1 e 2 maj 1992 dhe këmbyem adresat me disa që i takuam, në ato pak orë qëndrimi në kryeqytetin shqiptar, meqë shumicën e kohës së kufizuar na e mori rruga e gjatë përtej udhëtimit nga Kosova-Prishtina, nëpër Maqedoni.

Një maji 1992 për mua ishte ditë ëndërre, për herë të parë shkoja në Shqipëri. Në Kosovë Shqipërinë e kishim të ndaluar, na ndanin me kufi të hekurt, që ishte “Muri ndërshqiptar si ‘fundi i botës’”, si e përshkruaja në një titull reportazhi të botuar edhe në Prishtinë edhe në Tiranë, në 19 mars 1996.

Miq gazetarë shqiptarë nga Maqedonia më kishin njoftuar se atë ditë të parë maji do jetë i hapur kufiri me Shqipërinë për ta kaluar edhe me letërnjoftim te Dibra, ku shkova në mbrëmjen e një dite më parë, dhe pas natës pa gjumë e në festë, ujin e parë të Shqipërisë e piva në Hotel Turizmi në Peshkopi, me ndonjë gotë raki dhe kafenë e mëngjesit…

Pas ca më shumë se tre javësh më vinte telefonata nga Tirana, përmes së cilës dhash informacionet e para për zgjedhjet, që do të kenë qenë raportimi i parë i një gazetari nga Kosova për median në Shqipëri, ndërsa për komunikime tjera ua dhash numrin e telefonit të zyrës në Pallatin e Shtypit Rilindja, në Prishtinë.

U dhanë, pa saktësuar autorsinë, informacionet e mia të para në Radio Tirana dhe kur më telefonuan në zyrë më thanë se do i jepnin me emrin e autorit, po kishin frikë se për ato raportime që ishin të ndaluara do më arrestonin në ato rrethana okupimi e shtetrrethimi serb.

“Lajmet do i japim me emër-autorësi, që të mos mund të më akuzojnë për ‘veprimtari ilegale armiqësore’”, ju thash dhe shtova: “Problem është vetëm se lidhjet telefonike që më bëni janë shumë të dobëta, të zhurmëshme, ndërsa nga Kosova për në Shqipëri janë të pamundura. Më jepni ndonjë numër telexi…”

Të operoj me telex dija shumë mirë, se derisa isha ushtar në ish-federatën na kishin mësuar madje edhe “si të hyhet në lidhjet e armikut”…

Dhe, me ato mësime, u lidha me miqtë-vëllezërit, kolegët gazetarë e median në Tiranë. Funksionoi lidhja nga Prishtina, nga telexi i gazetës Rilindja, në Tiranë – në telexin e Agjencisë Shtetërore-Zyrtare të Lajmëve të Shqipërisë – Agjenisë Telegrafike Shqiptare (ATSH).

Raportimet për zgjedhjet e para pluraliste presidenciale e parlamentare kosovare shënonin fillimet e korrespondenturës së ATSH në Kosovë. Zyra e telexit u bë edhe zyrë e ATSH-së në Pallatin e Shtypit Rilindja – ambientet e gazetës së rezistencës “Bujku”, të vetmes të përditshme shqipe në Kosovën e asaj kohe, që nisi të dalë nga 18 janari 1991, me përcaktim të fuqishëm demokratik perëndimor euroatlantik e pjesë e lëvizjes gjithëkombëtare për liri e pavarësi, themelues-kryeredaktor i parë i së cilës isha, duke sfiduar ndalimin e dhunshëm nga Serbia okupatore të gazetës tradicionale të Kosovës Rilindja. Edhe duke vendosur bashkëpunimet e para me ATSH-në edhe me marrjen e botimin e lajmeve nga kjo agjenci kombëtare-zyrtare shqiptare themeluam bashkëpunimet e para të medias Kosovë-Shqipëri, që nisën e zhvilloheshin përkundër se ishin të ndaluara nga regjimi okupues serb në Kosovë.

Me falënderimet e vlerësimet për raportimet, që doja t’i përmbyllja me shpalljen e rezultateve të zgjedhjeve, më kishte ardhur në telex nga ATSH edhe ftesa për të vazhduar me punën e nisur të korrespondentit në Kosovë…Dhe, raportimet vazhduan mëse çerek shekulli, gjysma e këtyre viteve, të paraluftës, luftës, etj, pa pagë -vullnetarisht.

Ndërkohë, në Ditën e Lirisë së Kosovës, në 12 Qershor 2021 bëhen gjashtë vjet raportimesh që bëj korrespondent në Kosovë i organit të Federatës Pan-Shqiptare të Amerikës VATRA – Gazetës DIELLI, e cila edhe me vite më parë botonte shkrimet e mia marrë nga ATSH.

Me datë 12 Qershor 2015 shkrimi im i parë enkas për Gazetën DIELLI kishte titullin KUR TRUPAT E NATOS HYNË NË KOSOVË, e nëntitullin: Kosovës po i ndodhte liria dhe paqja para 16 viteve, NATO nisi të hynte në 12 qershor 1999 ora 05 e 17 minuta. Në atë vit e orë historike me kolonën e tankeve të para të forcës më të madhe planetare – NATO-s kam hyrë në Kosovë dhe raportuar për ATSH-në e Radio Televizionin Shqiptar.

Në vitin 2015, në nëntor, Unioni i Gazetarëve Shqiptarë më ndau Çmimin Karriera në një veprimtari të organizuar në qytetin e Prizrenit, për të cilën Gazeta DIELLI ka raportuar mes tjerash:

Korrespondenti në Kosovë aktualisht i Gazetës Dielli – korrespondenti i ATSH nga Kosova e themelues i bashkëpunimeve të para të medias Kosovë-Shqipëri prej gati çerek shekulli, Behlul Jashari, gazetar shumëvjeçar, redaktor e kryeredaktor i gazetës tradicionale kosovare Rilindja, është fitues i Çmimit Karriera të Unionit të Gazetarëve Shqiptarë. Kryetari i Unionit, Aleksandër Çipa, duke prezantuar motivacionin për çmimin tha se, “Behlul Jashari është dëshmia e gjallë e qëndresës së gazetarit përballë shtypjes dhe terrorit okupues. Jo vetëm shembull i gazetarit korrekt në një kohë kur sundonte censura e shumëfishtë dhe sidomos ajo shtetërore. Behlul Jashari është emri i gazetarit jetëgjatë në profesion që përjetoi e përballoi sakrifica të mëdha. Ai si rrallë kush mori në dorë gazetën ‘Bujku’ kur pushteti serb mbylli të vetmin titull të përditshëm ‘Rilindjen’. Behlul Jashari ishte kryeredaktor i parë-themelues i gazetës së përditshme të rezistencës e pjesë e lëvizjes për liri e pavarësi ‘Bujku’ që nisi të dalë nga 18 janari 1991 dhe si korrespondent i parë nga Kosova i një mediumi të Shqipërisë nga 24 maji 1992. Raportimet e tij janë pjesë e rëndësishme e historisë së raportimit gazetaresk për krejt hapësirën shqiptare”.

FOTOGRAFITË:

1. Gazeta Bujku – faqe 5 – data 5 Maj 1992, ditë e Martë

2. Gazeta Bujku – faqe 1 – data 5 Maj 1992, ditë e Martë

3. Tiranë, 2 Maj 1992: Gazetari Behlul Jashari në mes, në anën e djathtë të tij gazetari Bedri Sadiku dhe majtas shoferi Bilall Demiri – Fotografi e fotoreporterit Ilaz Bylykbashi

4. Shqipëri, 1 e 2 Maj 1992: Gazetari Behlul Jashari në mes, në anën e djathtë të tij gazetari Bedri Sadiku dhe majtas shoferi Bilall Demiri – Fotografi e fotoreporterit Ilaz Bylykbashi

5. Nga ekipi i Gazetës Rilindja Behlul Jashari duke duartrokitur dhe Ilaz Bylykbashi pranë në anën e majtë në 2 Korrik 1990 në Kuvendin e Deklaratës Kushtetuese për Pavarësi të Kosovës…