---

---

Nga Aurenc Bebja*, Francë – 18 shkurt 2026

Gazeta “FAN – Feuilles d’Avis de Neuchâtel” ka botuar, të premten e 12 shkurtit 1971, në faqen n°6, një shkrim rreth një reportazhi ekskluziv botëror realizuar asokohe në Shqipëri nga televizioni zviceran, të cilin Aurenc Bebja, nëpërmjet Blogut “Dars (Klos), Mat – Albania”, e ka sjellë për publikun shqiptar :

Të pish e të hash në Shqipëri

Në një ekskluzivitet botëror, televizioni romand (zviceran) ka mundur, gjatë një periudhe prej tre javësh, të realizojë një reportazh në këtë vend kaq pak të njohur për botën perëndimore: Shqipërinë.

Falë marrëdhënieve që profesori Robert Escarpit kishte arritur të krijonte gjatë një misioni kulturor në këtë vend, Pierre Demont dhe gazetari i shkëlqyer Guy Ackermann patën privilegjin të hapnin për ne dyert e aleatit të Kinës së Maos.

Si gjithmonë në regjimet që do t’i quajmë “me parti të vetme”, kameramanët dhe gazetarët patën vështirësi të pafundme për të dhënë një pasqyrë të saktë të situatës. Censura vigjilon dhe atë që nuk ua fshehin vizitorëve tepër kureshtarë, e paraqesin me një mungesë sinqeriteti kaq të dukshme sa, për të ndjerë pulsin e këtyre vendeve, duhet qartazi të lexosh mes imazheve.

Nëse nuk mund të mos mbushemi me admirim për realizimet teknike të konsiderueshme, përparimet e pamohueshme në të gjithë sektorët, bujqësorë, industrialë, shkollorë etj.; nëse, nga ana tjetër, mahnitemi nga ndryshimet minimale që ekzistojnë midis pagës së një punëtori të thjeshtë (ekuivalenti i 660 frangave tona) dhe asaj të një drejtori të përgjithshëm të një fabrike me 6000 punëtorë (ekuivalenti i 920 frangave); nëse mund të ëndërrojmë për numrin e vogël të automobilave, të gjithë zyrtarë për më tepër (nuk ka makina private në këtë vend), dhe për paqen që mbretëron në rrugë; nëse ndiejmë një afrim ndaj kësaj rinie të shëndetshme e studiuese, ndaj këtyre vajzave të reja krejt natyrale, pa makijazh, pa veshje joshëse, ndaj këtyre djemve të fortë që duket se kanë në zemër një ideal; nëse, më në fund, për shkak të mungesës së zgjedhjes në dyqane, si pasojë e shtetëzimit të tregtisë, paraja humbet magjinë e saj — nuk mund të pranojmë gjithashtu këtë zot prej mishi që është “shoku” Enver Hoxha, udhëheqësi i partisë shqiptare. I fotografuar, i gdhendur, i skalitur, i pikturuar, i filmuar nga të gjitha këndet, ose të paktën nga të gjitha anët e tij më të mira, ai pushton rrugët, shkollat, vendet publike dhe shtëpitë. Dhe nuk jemi të sigurt se disa nga portretet e tij nuk vendosen edhe në vende më të fshehta.

Së fundi, slogane kudo. Sa të të shkaktojnë neveri. Dhe këta djem të vegjël, mezi 15 vjeç, që të recitojnë (në frëngjisht, ju lutem!) marrëzira për partinë… Deri edhe studentët, të zgjedhur pa dyshim ndër më të bindurit, e përsërisin refrenin e tyre. E gjithë kjo është ana e mjerueshme, negative, e indoktrinimit politik. Por në Shqipëri, sloganet përkthehen në veprime dhe kryesori ndër to: “Me njërën dorë kazmën, me tjetrën pushkën” zbatohet çdo ditë nga punëtorët, intelektualët dhe… nxënësit.

Të gjithë intelektualët bëjnë çdo vit një stazh njëmujor në fabrikë. Një nismë që do t’u jepte shumë njerëzve tek ne ndjenjën e realitetit. Çdo vit gjithashtu, nxënësit dhe nxënëset bashkohen me radhët e punëtorëve dhe burra e gra, të rinj e të moshuar, trajnohen intensivisht në artet marciale.

Ndoshta vendet tona perëndimore mund të marrin shembull nga kjo edukatë spartane. Të mësojnë të jetojnë më shëndetshëm, duke shtuar edhe atë që vendet komuniste e kanë humbur: krishterimin në një pastërti të rigjetur. Gjë që do të na sillte një slogan më të vlefshëm: “Me njërën dorë kazmën, dhe me tjetrën kryqin”.

G.-A. M.

---

---

Nga Aurenc Bebja*, Francë – 11 shkurt 2026

“The Canberra Times” ka botuar, të hënën e 3 majit 1971, në faqen n°6, shkrimin e reporterit Herbert Schmitt rreth situatës së brendshme asokohe të Shqipërisë komuniste, të cilin Aurenc Bebja, nëpërmjet Blogut “Dars (Klos), Mat – Albania”, e ka sjellë për publikun shqiptar :

Primitivizmi e mban Shqipërinë të mbërthyer

Nga Herbert Schmitt, në Shqipëri

Shqipëria komuniste ka filluar planin e saj të pestë pesëvjeçar ekonomik. Vizitori i rrallë perëndimor mund të pyesë veten se çfarë ndodhi me katër të parët.

Ky vend i vogël malor ndodhet mes Jugosllavisë, Greqisë dhe Detit Mesdhe. Ai shfaq një prapambetje të pakrahasueshme me çdo vend tjetër evropian.

Dy milionë shqiptarët duken pothuajse të pavetëdijshëm se janë pas kohës. Përjashtuar një grup elitar funksionarësh të partisë dhe shtetit, shqiptari mesatar nuk ka asnjë mënyrë për të krahasuar gjendjen e tij me kushtet e jetesës diku tjetër. Gazetat dhe revistat e huaja nuk janë të disponueshme. Pak librari në kryeqytet mbajnë disa kopje të pluhurosura të literaturës marksiste në frëngjisht ose italisht në vitrinat e tyre.

Udhëheqësi i fortë i Shqipërisë, shefi i partisë 62-vjeçar Enver Hoxha, sundon vendin me grusht të hekurt. Aleati i tij i vetëm i huaj, Kina komuniste, mban një ambasadë të madhe në Tiranë. Megjithatë, gjatë tre ditëve në kryeqytet, një vizitor pa vetëm katër kinezë, të gjithë të veshur me uniforma blu dhe gri të stilit Mao. Kinezët duket se preferojnë të qëndrojnë pas mureve të kompleksit të ambasadës së tyre të ruajtur rreptësisht, me antena të larta radioje.

Kina ndërhyri pasi Bashkimi Sovjetik ndërpreu marrëdhëniet diplomatike me Shqipërinë në dhjetor 1961. Që atëherë, udhëheqësit sovjetikë janë cilësuar si “revizionistë, devijues nga linja e vërtetë marksiste-leniniste dhe lakej kapitalistë” në gjuhën zyrtare shqiptare. Fyerjet vazhdojnë pa pushim.

Gazetarët sportivë gjermanoperëndimorë, që shoqëronin ekipin kombëtar të futbollit në Tiranë, gjetën në dhomat e hotelit kopje në gjuhën angleze të një buletini që përmbante një sulm të ashpër kundër “revizionistëve sovjetikë, shpërndarësve të opiumit fetar”. Artikulli pretendonte se kishte zbuluar “shenja të pabesueshme se feja gëzon mbështetje dhe inkurajim të hapur” nga shteti sovjetik.

Shqiptarët e mbështesin këtë qëndrim sfidues me ndihmën e Pekinit dhe një ushtri prej 50 000 vetësh. Ashtu si ushtria kineze, edhe ushtria shqiptare ka hequr të gjitha shenjat e gradave.

Sa ndihmë ekonomike vjen realisht nga Kina është e pamundur të vlerësohet pas një vizite të shkurtër dhe të kontrolluar rreptësisht, e cila përfshinte një udhëtim mbresëlënës 33 milje me autobus përmes maleve drejt Elbasanit. Një rrugë e ngushtë e asfaltuar gjarpëron mes vreshtave dhe plantacioneve të frutave, duke kaluar Qafën e Krrabës (3 583 këmbë) për të arritur në Elbasan, një qendër industriale me fabrika druri, nafte, çimentoje, duhani dhe metali. Popullsia e qytetit është 40 000 banorë.

Hoxha është i kudondodhur. Emri i tij, ose slogani “Lavdi Enverit”, dallohet në kodra, i gdhendur në gur gëlqeror ose i formuar me kujdes nga gurë të bardhë përgjatë rrugëve. Slogane që nënkuptojnë “Lavdi Partisë së Punës së Shqipërisë” shihen gjithashtu kudo — të pikturuara në muret e shtëpive, në postera të mëdhenj dhe në tabela neoni mbi ndërtesat qeveritare.

Tirana, me një popullsi prej 170 000 banorësh, ka tre bulevarde të gjera që çojnë në sheshin kryesor. Bulevardi i shkurtër i Dëshmorëve të Kombit, që shtrihet drejt jugut deri te Universiteti i Tiranës, mund të strehojë lehtësisht gjashtë ose tetë korsi trafiku. Megjithatë, këmbësorët e përdorin pa rrezik ditë e natë. Makina, autobusë, qerre me kuaj dhe biçikleta kalojnë rrallë; të pakta makina që shihen janë kryesisht të markës Fiat.

Në këtë bulevard, Shqipëria ruan edhe një kujtim nga ditët kur marrëdhëniet me Moskën ishin të ngrohta — ndoshta i vetmi monument i Stalinit në Evropën Lindore. Ai është dhjetë këmbë i lartë. Një guidë shqiptare tha: “Ai ishte një njeri i madh. Ne jemi krenarë për monumentin e tij dhe do ta mbajmë përgjithmonë.”

Edhe parqet e mirëmbajtura, bulevardet e pastra dhe disa ndërtesa universitare mbresëlënëse nuk e kapërcejnë përshtypjen e përgjithshme të zymtësisë. Ngjyrat mbizotëruese të veshjeve janë blu e errët, gri e errët dhe kafe e errët. Mushamat plastike me ngjyrë të errët krijojnë një uniformitet në rrugë.

Pengesa gjuhësore dhe mbikëqyrja policore dekurajojnë kontaktet mes vizitorëve perëndimorë dhe shqiptarëve. Kur yjet e futbollit gjermanoperëndimorë, zyrtarët dhe gazetarët sportivë u përpoqën të shpërndanin çokollata dhe portokalle për një turmë fëmijësh dhe të rriturish të mbledhur pranë hotelit të tyre, shqiptarët u tërhoqën në heshtje, pa thënë asnjë fjalë.

Një shëtitje nëpër rrugët e errëta të Tiranës gjatë natës është njëkohësisht zbuluese dhe dëshpëruese. Mungesa e trafikut krijon një heshtje të frikshme, e ndërprerë herë pas here nga zhurma e motorit të një autobusi të vonë.

Vitrina e një dyqani mekanik shtetëror shfaq një biçikletë të prodhimit kinez që shitet për 925 lekë (69 dollarë me kursin zyrtar). Një karrocë fëmijësh e palosshme dhe e prodhuar lirë kushton 400 lekë (29 dollarë). Përballë, një dyqan tekstilesh shfaq kostume për burra me prerje të vjetëruar, që shiten për rreth 50 dollarë, ndërsa këmishat e bardha kushtojnë nga 5 deri në 6 dollarë.

Paga mesatare mujore e një punëtori industrial është rreth 600 lekë (44–64 dollarë), tha një guidë. Ushqimet bazë janë relativisht të lira: një bukë dykilogramëshe thekre të errët kushton rreth 14 cent; mishi shitet rreth 54 cent për kg; dhe një paketë me 20 cigare kushton afërsisht 27 cent. Guidat pohuan se nuk ka racionim të ushqimeve apo mallrave.

Sipas shifrave zyrtare, më shumë se 60 për qind e fshatrave shqiptare tani kanë energji elektrike, dhe prodhimi bujqësor vitin e kaluar ishte rreth 75 për qind më i lartë se në vitin 1965. Tani ka 10 000 traktorë, krahasuar me vetëm 10 në vitin 1945.

Në fund të Luftës së Dytë Botërore, 75 për qind e popullsisë nuk dinte as të lexonte e as të shkruante. Vitin e kaluar, sipas qeverisë, rreth 500 000 fëmijë dhe të rinj — një e katërta e popullsisë — ndoqën shkollimin e detyrueshëm ose ishin të regjistruar në universitete dhe kolegje. Analfabetizmi, sipas saj, është pothuajse zhdukur.

Ermal Hasimja/

Intelektuali nuk është thjesht dikush me diplomë universiteti. Është dikush që ofron ide dhe mban qëndrime. Koha do të tregojë nëse qëndrimet që ai mban janë të drejta apo jo, por është më mirë të kesh qëndrime të sinqerta e të gabuara, sesa të kesh qëndrime e t’i mbash për vete sepse nuk ke guximin t’i bësh publike.

Qëndrimet për të mirën e vendit, sidomos qëndrimet e drejta që kanë edhe kosto personale, janë ato që dallojnë intelektualin nga armata e të diplomuarve. Nëse ke ide e zgjidhje, por i thua vetëm në kafe nuk ke asnjë dallim nga një i diplomuar te Kristali qe punon kamarier (me respekt per kamarieret). Idetë dhe zgjidhjet kanë vlerë në publik, jo në kafe. Dhe, të paktën, nëse nuk doni të bëni asgjë, mos e përligjni dobësinë me shprehjen “nuk bëhet, është e pamundur”. Nëse është e pamundur, është sepse nuk punohet.

Dukuni, flisni, guxoni! Nuk kemi Shqipëri rezervë. Vetëm një kemi.

Albert Z. ZHOLI/

Këto ditë doli nga botimi dhe është në qarkullim libri “Polilikrizat sociale dhe shoqëria” e autorit Gezim Tushi. Ai është sociolog i njohur me kontribute teorike e mediatike, tejet I angazhuar si qytetar dhe intelektual me analiza të gjithanshme sociale dhe studimet sistematike mbi dinamikat e zhvillimet sociale dhe problemet që e shqetësojnë shoqërisë shqiptare në tërsi. Diapazoni tematik i librave të tij ka në fokus veçoritë e tranzicionit, familjen, martesën, shkollën, kulturën moralin publik, problemet sociale me ndikim konsistent dhe rezonancë bashëkohore në jetën e shoqërisë dhe individit.

Libri “Polikrizat sociale dhe shoqërisa” është I njëzet e gjashti I Tushit. Në të përmes treqind faqeve dhe katër kapitujve, ai I sjell lexuesit të zakonshëm por edhe studentëve, gazetarëve dhe qytetarëve një gamë të gjërë interpretimesh sociale, që janë kontribut serioz që ndihmon në procesin e diagnostikimit të hollësishëm të problemeve që shqetësojnë ekzistencialisht jetën e shoqërisë shqiptare të postranzicionit, e cila reflektohet në mënyrë gjërësisht kontekstuale në patologjitë, anomalitë dhe në jetën e individit. Të cilat realisht dhe sociologjikisht ndihen të reflektuara si fenomenologji të një krize sociale, morale e individuale evidente, e cila nuk është thjesht një patologji individuale, por dukuri strukturore, që prek themelet ekzistenciale të jetës tonë shoqërore.

Autori tërë gamën e analizave sociale dhe interpretimeve sociologjike, e ka ndërtuar mbi bazën e një uniteti teorik, duke bashkuar në mënyrë harmonike dijet konceptuale të sociologjisë postmoderne dhe idetë e fuqishme të autorëve më të shquar të kësaj fushe (citohen rreth 40 autorë të shquar të sociologjisë bashkëkohore), por ato të “përthyera” në ndihmë të interpretimeve elokuente për interpretimin e tipologjisë dhe fenomenologjinë së dukurive dhe shfaqjeve konktere, që janë tipike në realitetin kontekstual të jetës sociale të shoqërisë tonë.

Kjo sintezë teorike e praktike është baza e tërë arkitekturës së librit, i ndërtuar në katër kapituj, të cilët janë të lidhur nga uniteti i brendshëm social dhe tematik. Autori synon të hedhë dritë, të ndihmojë në konceptimin realist dhe jo utopik të të vërtetave të realitetit tonë, duke dashur të evidentojë lidhjen midis dialektikës së jashtme të shoqërisë, e cila duket sikur është në “udhëkryq” social dhe moral dhe nevojës për të gjetur një bosht të ri moral që t’i përshtatet kohës, shoqërisë postmoderne shqiptare me natyrë të qartë liberale, individualiste apo likuide, sikurse e sintetizon këtë realitet bashkëkohor sociologu i shqyar Zygmunt Bauman.

Autori evidenton natyrën e kësaj shoqërie, e cila duke qënë moderne nuk është gjithnjë e sigurt, nga që sipas tij, ka rënë “fuqia integruese e shoqërisë”, është zbehur humanizmi, sociadariteti dhe socialiteti që ai i konsideron si “çimento sociale” për të garantuar një nivel normal të kohezionit të shoqërisë por pa cënuar dinjitetin, pavarësinë dhe personalitetin e njeriut si qytetar. Ai evidenton disa dukuri që janë bërë problematike, sikurse është zgjerimi i sjelljeve egoiste, narcistike, egocentrike, madje e sociopatike e kriminale, të cilat po shfaqen si simtoma të një sëmundje e rëndë, sikurse është procesi i dehumanizmit të lidhjeve sociale e marrëdhënieve shoqërore, që shumë shpesh e kanë vënë jetën tonë shoqërore të përballet me “njeriun irracional”. Nuk mund ti shpëtonte optikës së sociologut Gëzim Tushi disa dukuri, sikurse janë shfaqjet e bujshme të një lloj “pornografizimi” të jetës shoqërore që burojnë në mënyrë të rëndomtë nga perceptimet banale e perverse të lirisë individuale apo shfaqjeve të bujshme të perversitetit social.

Problemet e natyrës, qëndrimit social dhe komportimit të individit në raport me veten dhe shoqërinë, përfshihen në një kpitull më vete. Esenca e shqetësimit është rregullimi i normave të sjelljes individuale të njeriut për të patur të siguruar statusin e qytetarit, që respekton sistemin e vlerave morale dhe mekanizmin e përbashkët të jetës sociale. Sipas tij qytetërimi nuk mund të ndërtohet me parimet e deformuara të “njeriut vulgar” apo devijancat e njeriut asocial, që po dëmtojnë sitemin e vlerave morale, duke e thelluar “hemoragjinë vlerore” në përmasa kritike. Sipas autorit tendenca regresive e zgjerimit të individualizmit pa cak, konceptimi anarkist i lirisë, mungesa e përgjegjësisë sociale të individit, jo vetëm po ndikon sikurse thotë ai, në dobësimin e “bërthamës sociale” por edhe në shfaqjen e një lloji shqetësues të “infarktit social”. Autori mendon se është koha kur të gjithë si shoqëri, institucionet sociale dhe të sigurisë morale (familja, shkolla, media, politika, shteti, etj) të angazhohen në ndërtimin e një “Projekti Qytetarie”, si mënyra e vetme e mundshme për të përballuar sfidat e përmirësimit të “shëndetit të shoqërisë” shqiptare. E cila sipas Gëzim Tushit është detyrë madhore, integrale dhe e lidhur në mënyrë kompakte me veprimtarinë e gjithë faktorëve dhe aktorëve politikë e sociale, shoqëror dhe individual…

Besnik Fishta/

Shtypja serbe në Kosovë përfaqësonte një regjim të ndërthurur hegjemonik, kolonialist të brendshëm dhe shovinist, i cili kulmoi në represion të hapur  shtetëror dhe spastrim etnik, veçanërisht gjatë viteve 1990.

Filatelia, ndonëse shpesh trajtohet si një veprimtari koleksionuese, përbën një burim të rëndësishëm për studimin e historisë politike, veçanërisht në kontekste pushtimi, sundimi dhe asimilimi kombëtar e kulturor. Pullat postare dhe zarfat e ditës së parë të emetimit (FDC), të krijuara formalisht për komunikim postar ose për përdorim koleksionist, në rrethana të caktuara shndërrohen në mjete të bartjes së ideve politike, nacionaliste dhe racore. Në rastin e Kosovës, filatelia serbe dhe jugosllave ofron shembuj domethënës të përdorimit të simboleve postare për legjitimimin e pushtimit dhe për përhapjen e ideologjisë serbomadhe.                                                        

Ky shkrim analizon tre objekte filatelike të vendosura në vijë kronologjike, me synimin për të kuptuar mënyrën se si filatelia është përdorur për të ndërtuar, forcuar dhe radikalizuar pamjen politike serbe mbi Kosovën.

Fig.1 (1939)  

Zarfi perkujtimor dhe njeheresh i qarkulluar i vitit 1939 ne fig.1, i lëshuar me rastin e 550-vjetorit të Betejës së Kosovës, i përket fazës kulmore të filatelisë së Mbretërisë së Jugosllavisë. Përvjetori lidhet me Vidovdanin, një datë e shume vlersuar historike dhe fetare në kulturën politike serbe, ku beteja e vitit 1389 interpretohet jo si humbje ushtarake. Beteja e humbur kundër Perandorisë Osmane, e zhvilluar nga një koalicion ballkanik, përbën një rast pothuajse unik ne bote, ku humbja ushtarake është mitizuar dhe shndërruar në vlerë morale dhe shpirtërore, e kultivuar për shekuj në diskursin shtetëror serb. Historikisht, rikthimi te ky mit në prag të Luftës së Dytë Botërore synonte krijimin e një ndjenje vazhdimësie dhe stabiliteti simbolik në një Evropë të thellësisht të trazuar. Historia mesjetare u përdor për të justifikuar pushtimin dhe kontrollin shtetëror mbi Kosovën, duke e paraqitur atë si hapësirë “historikisht serbe”. Politikisht imazhi ne fig.1 është produkt i ideologjisë shtetërore të kohës, e cila kërkonte të konsolidonte unitetin e brendshëm përmes një historie të vetme, të dominuar nga elementi serb. Titulli “Kosovska proslava”, përdorimi ekskluziv i gjuhës cirilike dhe ikonografia heroike përjashtojnë çdo prani tjetër historike dhe kulturore, duke e zhveshur Kosovën nga realiteti i saj shumetnik. Nga ana filatelike, objekti është një emetim zyrtar me funksion të plotë postar dhe koleksionues, por ngarkesa nacionaliste dhe raciste e shndërron atë në dokument politik, ne te cilen vulat përkujtimore, shenjat e regjistrimit dhe ikonografia fetare e kthejnë zarfin si mjet i shtypjes nacionaliste përmes simboleve historike. 

Fig.2 (1989)  

Zarfi i vitit 1989, i lëshuar me rastin e 600-vjetorit të së njëjtës betejë, shfaq një fazë të re dhe më agresive të përdorimit politik të filatelisë. Ndryshe nga viti 1939, ky përvjetor përkon me shpërbërjen e Jugosllavisë socialiste, rritjen e nacionalizmit serbomadh dhe krizën e thellë politike në Kosovë. Historikisht, beteja e Kosovës riaktivizohet jo më si kujtesë e largët, por si mit mobilizues, i lidhur drejtpërdrejt me ngjarjet e Gazimestanit dhe me politikat shtypëse ndaj shqiptarëve të Kosovës, ne te cilen e kaluara përdoret për të justifikuar veprime konkrete pushtuese në të tashmen. Politikisht fig.2 përfaqëson një shkallëzim të instrumentalizimit të histories, ne te cilen miti shërben për të forcuar pushtimin, për të nxitur ndjenja nacionaliste dhe për të legjitimuar një rend përjashtues, të mbështetur në racizëm dhe dominim etnik. Ikonografia e betejës, gjuha cirilike dhe përzgjedhja e Prizrenit si vend simbolik për vulën postare krijojnë hapësirë ku realiteti historik dhe shumetnik i Kosovës fshihet qëllimisht. Nga këndvështrimi filatelik, fig.2 është një zarf përkujtimor zyrtar (FDC), i pajisur me pullë prej 500 dinarësh, vulë speciale dhe ilustrime të monumenteve fetare, megjithatë, funksioni i tij kryesor nuk është qarkullimi postar, por shërbimi i drejtpërdrejtë i propagandës politike dhe i një interpretimi të shtrembëruar të historisë.Krahasimi me fig.1 tregon një vijimësi ideologjike të qartë, në vitin 1939 miti shërben për konsolidim identitar te rreme, ndërsa në vitin 1989 ai shndërrohet në instrument mobilizimi dhe përgatitjeje për konflikt.

Fig.3  

Fig.3 paraqet një variant me mbishtypje të pullës së vitit 1989, mbi të cilën është shtuar shprehja “Kosova është Serbi” dhe është ndryshuar vlera nominale nga 500 dinarë në 15,00. Ky objekt nuk është më produkt i drejtpërdrejtë i postës shtetërore, por rezultat i ndërhyrjeve private ose politike jashtë institucioneve zyrtare. Nga ana filatelike, fig.3 nuk ka status postar,sepse nuk ekziston dokumentacion zyrtar per kete mbishtypjeje. Për rrjedhojë, ai klasifikohet si variant jozyrtar, pa vlefshmëri postare, por me interes të lartë studimor, per te arritur ne perfundimin, qe pikërisht kjo mungesë zyrtarizimi tregon se filatelia mbetet e ekspozuar ndaj manipulimit ideologjik edhe pas daljes nga kontrolli shtetëror. Historikisht, ndryshimi i vlerës lidhet me hiperinflacionin ekstrem të Jugosllavisë në vitet 1990–1994, duke e kthyer pullën në dëshmi të kolapsit ekonomik dhe institucional të shtetit serb. Politikisht, slogani i drejtpërdrejtë “Kosova është Serbi” përfaqëson një radikalizim të plotë të diskursit nacionalist serb. Ndryshe nga fig.1 dhe fig.2, ku pretendimi territorial maskohet përmes mitit historik dhe simbolikës fetare, këtu ai shfaqet hapur, si pohim përjashtues dhe racist. Ky kalim dëshmon se nacionalizmi serbomadh, në kushte krize politike dhe shoqërore, braktis gjuhën e tërthortë simbolike dhe kalon në deklarata të drejtpërdrejta, të zhveshura nga çdo përpjekje për legjitimim diplomatik. Analiza e fig.1, fig.2 dhe fig.3 tregon se filatelia nuk është një fushë neutrale, por një hapësirë ku historia, politika dhe pushteti ndërthuren. Nga përkujtimi ceremonial i vitit 1939, te mobilizimi nacionalist i vitit 1989 dhe deri te ndërhyrjet propagandistike te nacionalizmit ekstrem të viteve ’90, këto objekte filatelike, dëshmojnë vijimësinë e një ideologjie pushtuese dhe asimiluese ndaj Kosovës. Në këtë kuptim si dokumente te prekshme te nacionalizmit dhe racizmit serbomadh dhe politikave te tij per dominim kulturor i lejon studiuesit të zbërthejnë dhe të denoncojnë mekanizmat simbolikë të pushtimit dhe përjashtimit.