Dr. Fjolla Hyseni/

October is Breast Cancer Awareness Month, a time to underscore the significance of early detection and life-saving screenings. Breast Cancer is the most common cancer in women worldwide, but if it is taken care of at an early stage, it will be definitely treated. A routine mammogram, clinical breast exams, and occasionally, ultrasound or MRI are tools for early diagnosis, which are indispensable to the identification of cancer before showing the symptoms.

Indiscriminately, it is not always available to access the screening test. High-income countries have witnessed the decrease in the death toll of breast cancer caused by the increased use of screening programs. By utilizing mobile mammogram units and advanced diagnostic methods in rural areas, Kosovo in particular has been implementing new strategies lately and the results so far are very promising. However, there is still room for improvement.

By being a radiologist, I am dedicated to the expansion of breast cancer inspection in Kosovo, by upgrading the facilities of a well-equipped imaging center and boosting the radiology program. Early diagnosis is crucial, and, this month is the time for the global community to get reminded that awareness, education, and, regular screening tests are what will help remove the bright cloud of breast cancer wherever you are in the world.

Dr. Juna Musa/

Tension pneumothorax is a leading cause of mortality in trauma settings, requiring rapid and effective management to prevent hemodynamic collapse. Emergency needle thoracostomy is a life-saving intervention, yet verifying its success in noisy and chaotic environments can be challenging. The Capnospot® Pneumothorax Decompression Indicator provides a simple and reliable solution by offering immediate visual confirmation of decompression success through colorimetric capnography. Developed under the visionary guidance of Dr. Johnathon Aho and with significant contributions from Dr. Juna Musa, this device has been patented globally and holds the potential to revolutionize tension pneumothorax management in pre-hospital and combat settings. This article explores the Capnospot® device’s utility, clinical relevance, and its transformative impact on trauma care.

Tension pneumothorax occurs when respired gases become trapped within the pleural cavity, leading to increased intrathoracic pressure, compromised cardiac filling, and ultimately hemodynamic collapse if left untreated. It is a common cause of mortality in trauma patients, particularly in high-risk environments such as pre-hospital settings, emergency departments, and battlefields. Early recognition and decompression are critical to preventing rapid deterioration and death.

Needle thoracostomy is the primary method for immediate decompression of tension pneumothorax. By inserting a needle or catheter into the pleural space, clinicians allow trapped air to escape, equilibrating intrathoracic and atmospheric pressures, and partially restoring hemodynamic stability. However, needle decompressions are typically performed under stressful and noisy circumstances, making it difficult to confirm success with traditional methods such as auscultation or patient response assessment. A simple, objective method to verify successful decompression could significantly improve clinical outcomes.

The Capnospot® Pneumothorax Decompression Indicator addresses this need by providing rapid visual confirmation of successful decompression using colorimetric capnography. Developed by Dr. Johnathon Aho, a leading figure in emergency medicine, and advanced to clinical readiness by Dr. Juna Musa, the device utilizes the principle that end-expiratory gas and the gaseous composition within a tension pneumothorax have a similar increased carbon dioxide partial pressure relative to atmospheric gas composition. This technology ensures that clinicians can objectively confirm decompression, even in challenging environments, and has been patented worldwide due to its innovative approach and life-saving potential.

Device Description and Mechanism of Action:

The Capnospot® is a lightweight and compact device that easily attaches to a decompression catheter. When the needle is correctly positioned and tension pneumothorax is successfully decompressed, the release of intrathoracic CO₂-rich air causes a rapid (<5 seconds)⁽⁴⁾ color change on the Capnospot® indicator. This visual confirmation provides immediate feedback to the clinician, signaling that decompression has been achieved. If the decompression is non-therapeutic, or if the catheter loses patency, the indicator will revert to its original color, alerting the clinician to reassess the procedure or catheter placement.

Development and Global Recognition:

The Capnospot® device was a collaborative effort that combined the expertise of multiple professionals. Dr. Johnathon Aho was the principal inventor, and Dr. Juna Musa played a critical role in advancing the device to commercial readiness. Dr. Musa was integral in the development, management, and implementation of the clinical trial of the prototype version of the Capnospot® at Mayo Clinic, where she carefully oversaw each step of the pilot study. Her efforts ensured that the human study confirmed the applicability of the colorimetric capnography device to the pre-hospital care of patients, demonstrating that it requires minimal training and is highly effective in real-world scenarios.

The success of these clinical trials led to the formation of Pneumeric, Inc., a startup company spun out of the Mayo Clinic that specializes in manufacturing medical devices for trauma care in the United States. Pneumeric, Inc. is now responsible for manufacturing the Capnospot®, which has gained recognition and commercial success as a reliable tool in tension pneumothorax management. Dr. Musa’s involvement in the commercialization process has been pivotal in establishing the Capnospot® as a standard device for pre-hospital and emergency settings.

Clinical Significance and Impact:

The Capnospot® device holds significant potential for improving tension pneumothorax management across a range of clinical settings. In pre-hospital environments, where noise, low visibility, and high stress are common, the ability to visually confirm decompression can reduce the time to effective treatment and improve patient outcomes. Additionally, the device’s ability to indicate loss of catheter patency is a major advancement, as unrecognized catheter blockage or dislodgement can lead to treatment failure and patient deterioration.

Colorimetric capnography, as utilized in the Capnospot®, leverages the physiologic principle that increased CO₂ levels within a tension pneumothorax can serve as a reliable indicator for successful decompression. This simple yet effective technology has the potential to become a standard component of tension pneumothorax management kits, especially in austere and remote settings, such as military or disaster response scenarios.

.

Conclusion:

The Capnospot® Pneumothorax Decompression Indicator represents an innovative approach to addressing a critical need in emergency medicine. By providing immediate and objective visual confirmation of decompression success, the Capnospot® improves the safety and efficacy of needle thoracostomy in challenging environments. Developed under the guidance of Dr. Johnathon Aho, with instrumental contributions from Dr. Juna Musa, the device has received global recognition and patent protection, solidifying its role as a life-saving innovation in trauma care. Dr. Musa’s leadership in developing, managing, and implementing the clinical trials has been crucial in advancing the Capnospot® to market readiness. Continued evaluation and integration of the Capnospot® into clinical practice may revolutionize the standard of care for tension pneumothorax management, ensuring better outcomes for patients worldwide.

Agim Baçi/

Është një pyetje që ndoshta gjithnjë e më rrallë ua bëjmë fëmijëve tanë: A e dini se gjyshërit nuk janë vetëm prindërit e prindërve, por edhe një histori dhe përvojë më vete, që ja vlen ta njohësh, edhe kur duket se gjërat nuk kanë shkuar siç duhet, edhe kur ata nuk kanë diçka të suksesshme për të treguar, edhe kur nuk ka diçka heroike? Në fakt, po të shohim lajmet, po të ndjekim shqetësimet e gjyshërve dhe të mësuesve të fëmijëve tanë, mund të kuptojmë shpejt se pothuajse të gjithë jemi dorëzuar si prindër nga pak nga përpara kërkesave të pafundme nga ana e fëmijëve për veshje, për pajisje elektronike, për udhëtime, për teka pa fund – pra për gjithçka materiale. Në nxitim të përditshmërisë sonë, shumë pak u flasim atyre për jetën tonë të mëparshme, për atë që kemi dashur e që jeta na dha një leksion ndryshe nga ai që menduam apo ëndërruam. U kërkojmë shumë pak të komunikojnë me gjyshërit, e aq më pak edhe me fqinjët. “Shko në shtëpi, laj dritaret, mëso të gatuash, ndërto diçka, gjej një punë, vizito një të sëmurë, bëj detyrat e shkollës dhe pasi t’i kesh mbaruar, lexo një libër. Vendi yt nuk detyrohet të të sigurojë ambiente çlodhëse dhe as prindërit nuk e kanë për detyrë vetëm të të argëtojnë. Bota nuk të detyrohet asgjë, duhet ta fitosh vetë jetën. Ti i detyrohesh botës diçka”, shkruante disa kohë më parë drejtori i North College në Zelandën e Re, John Tapene, teksa u kërkonte të rinjve të vendit të tij që të hiqnin dorë nga argëtimet e pa kuptimta e të shihnin nga e ardhmja. Por kjo çështje e ngritur nga neozelandezi Tapene, si një person që kontakton çdo ditë me nxënësit, prej kohësh është ngritur edhe nga psikologë dhe filozofë. Kështu, neuropsikologu i famshëm grek, Nikos Sideris, në librin e tij lidhur me komunikimin me fëmijët, shprehet se duhet të jenë prindërit ata që duhet t’u tregojnë fëmijëve atë që mundet dhe atë që nuk mundet apo që nuk duhet ta kenë, si dhe të jenë gjykues ndaj asaj që shfaqin fëmijët në përditshmërinë e tyre. “Është e dëmshme për vetë fëmijën, nëse imagjinata e tyre do të diktojë qëndrimin e prindërve”, shprehet Sideris, duke kërkuar nga prindërit që bashkëbisedimin me fëmijët e tyre ta shikojnë edhe si një bashkëbisedim me veten, si një rritje tjetër.

Ndërkaq, filozofi spanjoll Fernando Savater sugjeron që t’u mësojmë fëmijëve se pasojat që vijnë nga liria për të vepruar nuk mund të mohohen apo zhduken sipas qejfit. Sipas Savater, Liria nuk është për të pasur çdo gjë, por për të pranuar pasojat në të mirë apo në të keq, në varësi të asaj që na ka ndodhur apo që nuk arritëm të bënim. Ky moskomunikim ka bërë që prindërit dhe fëmijët e sotëm të mos diskutojnë asgjë, madje as ato gjëra, të cilat i prekin çdo ditë apo do t’i prekin në të ardhmen, sidomos kur të jenë në pleqërinë e tyre. Duhet ta pranojmë që kjo sfidë nuk është aspak e lehtë por, të paktën, ne kemi detyrë t’i inkurajojmë fëmijët që të guxojnë të gjejnë rrugën e tyre, duke marrë përsipër detyrimet e tyre për një jetë dinjitoze. T’u mësojmë se të gabosh është njerëzore, por që të kërkosh falje është edhe më njerëzore. T’u mësojmë se udhëkryqet në jetë merren kur ke një dorë pranë, kur mundesh që të shohësh tjetrin në sy, dhe kur e kupton që je pjesë e një shoqërie ku ke detyrimet e tua për ta bërë më të mirë. E sidomos t’u themi se, jeta pa dorën drejt tjetrit, pa dorën drejt gjyshërve, rrezikon të ketë pasojë vetëm vetminë dhe zhgënjimin.

Prof. dr. Begzad Baliu, Universiteti i Prishtinës, Fakulteti i Edukimit

Jemi ftuar në këtë panteon të dijes që të flasim për njërën prej personaliteteve më të mëdha të mendimit shkencor të popullit shqiptar: Profesor Rexhep Qosjen dhe veprën e tij. Ne që jemi ftuar dhe sigurisht edhe ju që keni ardhur të dëgjoni, e dini se të flasësh për personalitetin shumëdimensional: qytetar, shkencor, letrar, diturak e kulturor të Profesor Rexhep Qosjes dhe të flasësh për veprën shumështresore të tij, do të thotë të mos mund të kalosh pa theksuar edhe përmendoret e mëdha historike, letrare, kulturore, shkencore, publicistike e intelektuale të veprave të tij: Jeronim De Radën, Naim Frashërin dhe romantikët e tjerë; Gjergj Fishtën, Faik Konicën, Asdrenin, Çajupin, Migjenin dhe shkrimtarët e gjysmës së parë të shekullit XX; Esad Mekulin, Josip Relën, Ismail Kadarenë, Jakov Xoxën, Petro Markon, Sabri Godon dhe shkrimtarë të tjerë të gjysmës së dytë të shekullit XX; Eqrem Çabejn, Idriz Ajetin, Ali Hadrin, Aleks Budën, Androkli Kostallarin, Agim Vincën, Shefkije Islamajn dhe veprat e mëdha të dijes shkencore albanologjike; por jo edhe pa emrat e mëdhenj të historisë kombëtare: Pashko Vasën, Sami Frashërin, Ismail Qemalin, Adem Jasharin, Nënë Terezën, Adem Demaçin etj.; pa bëmat e të cilëve jeta jonë kombëtare nuk do ta kishte këtë histori të lavdishme që e ka.

Ne studiuesit që jemi mbledhur këtu ndërkaq më shumë se të tjerët e dimë se në prill të këtij viti njëri prej miqve të Profesor Qosjes dhe njëri prej studiuesve më të mëdhenj të albanologjisë së shekullit XX, Profesor Jup Kastrati kohë më parë kishte 100-vjetorin e lindjes.

Profesor Jup Kastrati ka lindur në Shkodër, 100 vjet më parë, më 15 prill 1924, qyteti, në të cilin familja e Profesor Qosjes në ditët e vështira të Shpalljes së Pavarësisë së Shqipërisë gjeti strehim, ndonëse aty ka përjetuar edhe tragjedinë e madhe të dhimbjes së humbjes së familjarëve, por që gjatë gjithë historisë së vuajtjeve nën pushtimin serbo-malazez të shekullit XX, Shkodrën vazhduan ta shohin nga lartë si të vetmin Yll Polar.

Gjatë Luftës së Dytë Botërore shkollat ku bënin mësimet e para, në Shkodër a në Vuthaj, Profesor Jup Kastratin dhe Profesor Rexhep Qosjen i formuan që në fëmijëri me vargjet epike të Gjergj Fishtës apo Patër Gjergjit, sikur e shquante Profesor Jup Kastrati, vargjet lirike të Ndre Mjedës dhe vargjet atdhetare të Naim Frashërit. Që të dy vargjet e Fishtës, jo vetëm Lahutën, i recitojnë përmendësh.

A është e rastit pse pas Luftës së Dytë Botërore që të dy do t’i përkushtohen gjuhës dhe letërsisë shqipe, si një përbërës komplementar e themeltar i ndërtimit të identitetit kombëtar, në ato përmasa që atë e përkufizonin rilindësit e frymës së idealeve kombëtare, asaj fryme që do ta krijojë gjuhën, shtetin dhe idealizmën kombëtare të Rilindjes Kombëtare Shqiptare dhe Epokës idealiste të ndërtimit të shtetit shqiptar. A është e rastit që, ndonëse të ndarë në dy shtete me mure gjembash elektrikë, në vendimet e mëdha historike për gjuhën dhe përkushtimin ndaj saj (Kongresin e Drejtshkrimit të Gjuhës Shqipe, Tiranë, 1972; Konferencën për Mesharin e Gjin Buzukut, Ulqin, 199? etj.), do të gjenden së bashku me praninë fizike, të bashkuar për shqipen moderne, shkencërisht, intelektualisht e shpirtërisht.

Duke shkruar në ditarin e tij Dëshmitar në kohë historike për ditët e Kongresit të Drejtshkrimit të Gjuhës Shqipe, 20-25 nëntor 1972, Profesor Qosja do të shkruaj për shumë personalitete dhe shumë ngjarje të atyre ditëve, e do të shkruaj edhe për takimet me Profesor Jup Kastratin dhe diskutimin e tij në Sesionin B: “Përshtypje të veçantë bëri diskutimi i albanologut nga Shkodra Jup Kastrati. Diskutimi i tij shkaktoi gaz në Kongres kur tha:

– Këtu ka gjuhëtarë që po bëjnë çmos t’i ndjekin e-të e pa zë, por ka edhe gjuhëtarë që po bëjnë çmos, me gojë, me duar e me setra, që t’i mbledhin ato.

Në këtë mënyrë ai shprehu mospajtim me vënien e ë-së, domethënë të e-së të pa zë, edhe në fjalët ku ajo nuk duket e nevojshme.

Sipas të gjitha gjasave, Jup kastrati e vërejti një problem në drejtshkrimin e ri të gjuhës shqipe me të cilin herdokurdo do të jenë të detyruar të merren rishtazi gjuhëtarët shqiptarë” .

Duke shkruar për gjendjen e tij shpirtërore, pas vitit 1981, kohë e përndjekjes politike dhe vuajtjeve intelektuale, si dhe kohë e ndërprerjes së marrëdhënieve politike, arsimore, kulturore e shkencore me Shqipërinë, Profesor Qosja, në ditarin e tij të datës 10 nëntor 1986, veç tjerash do të shkruaj: “Mendja ime sot ka kaluar kufirin e mallkuar dhe ka mbërritur në Shqipëri. Tani për tani është në Tiranë. (…) e ka kaluar kufirin politik mendja ime, tani e pesë vjet të bërë mur kinez ndërmjet shqiptarëve, për të më bërë të mundshme të shihem e të bisedoj: me Aleks Budën, me Eqrem Çabejn, me Mahir Domin, me Kristo Frashërin, me me Luan Omarin, me Arben Puton, me Shaban Demirajn, me Dhimitër S. Shuteriqin, me Dritëro Agollin, me Ismail Kadarenë, me Alfred Uçin, me Zija Xholin, me dalan Shapllon, me Petro Markon, me Jorgo Bulon, me Jup Kastratin, me Muzafer Xhaxhiun, me Vehbi Balen” .

Një ndjenjë malli për intelektualët, shkencëtarët e shkrimtarët, në mesin e të cilëve hynë edhe Profesor Jup Kastrati, Profesor Qosja do ta shprehë edhe në një rast tjetër, megjithëse tani muri kinez ndërmjet Kosovës dhe Shqipërisë kishte filluar të shkrihej: Pas pjesëmarrjes së tij në manifestimet e Ditëve të Pavarësisë së Shqipërisë, më 1997 në Tiranë, Profesor Qosja do të jetë i ftuar në një drekë me pjesëmarrës akademikët e shquar Ylli Popa, Luan Omari, Kristo Frashëri e Arben Puto, por në atë drekë me personalitete që ngjajnë në ‘biblioteka lëvizëse’, do t’i mungojnë: “Dhimitër S. Shuteriqi, Mahir Domi, Shaban Demiraj, Rexhep Mejdani, Alfred Uçi, Jup Kastrati, Kristaq Profti, Dritëro Agolli, Neritan Ceka, Xhevat Lloshi, Paskal Milo, por edhe të ndarë nga jeta: Eqrem Çabej, Aleks Buda, Androkli Kostallari .

Këtë mall të Profesor Rexhep Qosjes për intelektualët dhe miqtë e tij atje, Profesor Jup Kastrati do t’ia kthej në një mënyrë tjetër dhjetë vjet më vonë, gjatë një takimi në Konferencën shkencore për Mesharin e Gjon Buzukut në Ulqin, për të cilin gjithashtu do të shkruaj Profesor Qosja në ditarin e tij të datës 21 maj 1995:

“Vëllezërit tanë nga Shqipëria më trajtuan me nderim të veçantë. Profesor Jup Kastrati në një çast më tha:

– Jam i lumtur që jemi miq; tani na ka afruar edhe Konica, mbasi monografisë sime për të si parathënie i është vënë edhe studimi yt. Ti je mit në Shqipëri. Je mit jo vetëm për intelektualët e për rininë, por edhe për njerëzit e thjeshtë .

Gjatë një periudhe prej më shumë se gjysmë shekulli Profesor Jup Kastrati ka botuar disa nga kryeveprat e tij dhe disa nga monumentet e mëdha të albanologjisë, në fushë të gjuhës dhe të letërsisë: Histori e gramatologjisë shqiptare (1635 – 1944), Prishtinë, 1980; Faik Konica (Jeta dhe veprat). Monografi, Nju Jork,1995; Studime për De Radën. Monografi, Nju Jork, 1999; Jeronim de Rada (Jeta dhe veprat). Monografi, Tiranë, 1979; Zef Jubani (Jeta dhe veprat). Monografi. Tiranë, 1987; Figura të ndritura të Rilindjes Kombëtare, Shkodër, 1962; Gjergj Kastrioti Skënderbeu. Bibliografi (1454 – 1835). Vëllimi I. Tiranë, 1997 (Bashkautor); Historia e albanologjisë (1497 – 1997), Tiranë 2000, etj.

Po gjatë kësaj kohe, kur më parë e kur më vonë se botimet albanologjike të Profesor Jup Kastratit edhe Profesor Rexhep Qosja ka botuar veprat e formatit të madh të shkencave historiko-letrare (albanologjike) për romantizmin, De Radën, Naim Frashërin, Asdrenin etj., në të cilat referencë konsultimi e mendimi shkencor kishin edhe Profesor Jup Kastratin, duke e nderuar në mënyrë të veçantë me besimin ndaj saktësisë së burimeve të tij historike, prej të cilave merrte tekstet për rilindësit në përgjithësi dhe arbëreshët në veçanti.

Le t’i sjellim vetëm disa nga referencat e Profesor Qosjes nga Profesor Jup Kastrati në kryeveprën e tij Historia e letërsisë shqipe (Romantizmi) në tri vëllime. Në këtë vepër Profesor Qosja i referohet Profesor Kastratit apo botimeve të veprave të rilindësve nën kujdesin e Profesor Jup Kastratit, tek diskuton pikëpamjet e njëjta të Zef Jubanit dhe Jeronim de Radës “mbi poezinë popullore”; duke shkruar për shqetësimet e rilindësve rreth pengesave që ju sjellin alfabetet e shumta të shkrimit të gjuhës shqipe, në rastin konkret mendimin e Zef Jubanit ; për përkushtimin gjuhësor të romantikëve ; për neologjizmat në tekstet e romantikëve ; për formimin autodidaktë, shkollorë e intelektualë të romantikëve, në rastin konkret Pashko Vasën ; mitin e origjinës së popullit shqiptar e të gjuhës shqipe; këngët epike etj.

Në qoftë se në vëllimin e parë të Historisë së letërsisë shqipe I, Profesor Qosja, veprat dhe studimet e botimet dokumentare të Profesor Jup Kastratit, do t’i ketë kryesisht referencë mbështetëse, në vëllimin e dytë e të tretë, raporti i referencës me botimet dokumentare do të jetë më i vogël. Tani më shumë se sa referenca historike, ato do të jenë referenca mendore, e kjo do të thotë referenca për analizat teoriko-letrare e historike të shkrimtarëve dhe strukturën historiko-letrare e stilistike të veprave të tyre. Të kësaj natyre janë referencat për temat dhe gjinitë e llojet letrare të krijimtarisë së fazës së parë të Jeronim de Radës ; analiza mbi ndikimin e letërsisë popullore në veprën letrare të Jeronim de Radës dhe shembuj të tjerë të cilët i referohen kryesisht monografisë së Jup Kastratit, Jeronim de Rada – jeta dhe vepra, botuar disa vite më parë, në Tiranë më 1979, duke përfshirë këtu edhe një mbështetje për Francesko Anton Santorin dhe një tjetër referencë për fjalët e huaja në leksikun e Fjalorit të Konstantin Kristoforidhit .

Profesor Jup Kastrati ka shkruar dhe ka botuar disa vepra me të cilat ka ushtruar ndikim më shumë apo më pak në rrjedhat e mendimit në studimet gjuhësore e historiko-letrare dhe përgjithësisht albanologjike. Por, Profesor Kastrati veçohet edhe për dy studime të tjetër me ndikim në fushë të studimit në gjuhësinë shqiptare, e ky është studimi Naim Frashëri për gjuhën shqipe , prej të cilit Profesor Qosja ka vjelë listën e fjalëve të reja të gjuhës diturore ; si dhe studimi Ndre Mjeda, lëvrues i gjuhës shqipe, të cilit i është referuar gjerësisht për pikëpamjet e Mjedës mbi gjuhën .

Në vitin 1990 kur u rrënua sistemi komunist në Shqipëri dhe Profesor Jup Kastrati nxori nga sirtari i fshehur prej 40 vjetësh dorëshkrimin e tij për Faik Konicën, ishte teksti parathënës i Profesor Qosjes ai që u vendos në krye të tij. E kjo nuk ishte rastësi. Ishte përbërës vlerësimi e nderimi i dyanshëm, ishte përbërës i respektit që kishte dija shqiptare e kohës për të dy, në raport me dijen shqiptare për bardët e Lëvizjes Kombëtare në përgjithësi.

Profesor Rexhep Qosja ka sjellë disa të dhëna interesante rreth procesit të shkrimit të kësaj parathënie në raport me botimin e veprës në Amerikë, ndërsa ne po e sjellim një shënim të datës 1tetor 2024:

“Më thirri Gjokë Gjonlekaj prej Njujorkut.

Ka vendosur të botojë monografinë e albanologut të njohur , Jup Kastratit, për Faik Konicën dhe kërkon t’ia shkruajë parathënien kësaj monografie.

– Kjo është dëshira e autorit, Jup Kastratit, më thotë Gjeka.

– Po mirë, do të bëj atë parathënie mbasi ka kërkuar edhe autori, i them, por duhet të më dërgosh dorëshkrimin” .

Të nderuar të pranishëm!

Ndoshta në këtë ditëlindje të 100-të Profesor Jup Kastratit keni pritur të flas më shumë për dorëshkrimet e lëna, e kjo do të thotë të flas për vëllimin e dytë të Historisë së Albanologjisë (1855-1941), dhe për vëllimin e papërfunduar të viteve të gjysmës së dytë të shekullit XX; për korpusin e Studimeve arbëreshe; për vëllimet me Letërkëmbim prej rreth 3000 letrash; për Albumet me fotografi, për vëllimin Jeta shkencore dhe kulturore e Shkodrës 1945-1990, si dhe për veprat e tjera të botuara e të pabotuara.

Por unë dua që këtu të flas për herë të parë për një dorëshkrim posaçërisht të panjohur, për të cilin më ka folur gjatë kohës që e vizitoja në shtëpinë e tij në Shkodër dhe gjatë kohës sa patëm një letërkëmbim mjaft të pasur gjatë viteve 1996-2003.

Ata që e kanë lexuar ditarin e Profesor Rexhep Qosjes Dëshmitar në kohë historike, I-IX (1966-2008), nuk e kanë vështirë të shquajnë përbërësit historikë, kulturorë, shkencorë e intelektualë të kësaj periudhe për të cilat shkruhet, por unë dua që këtu për të parë të tregoj edhe një të panjohur posaçërisht të rëndësishme të trashëgimisë së Profesor Jup Kastratit, e ky është lajmi se ai ka lënë një Ditar prej rreth 6000 faqesh, me titull përgjithësues Ditar shkencor, në të cilin, Profesor Jup Kastrati dekada me radhë ka mbajtur shënime për zhvillimet shkencore në institucionet akademike ku punonte dhe hulumtonte, në Shkodër e Tiranë apo qytete të tjera të Shqipërisë, rajonit, Europës dhe të Amerikës. Fjala është për një dorëshkrim të panjohur deri më tash në kulturën shqiptare, i cili sigurisht ashtu si edhe Ditari i Profesor Qosjes, do të saktësojë shumë të njohura më pak a më shumë në jetën akademike, shkencore, arsimore dhe kulturore të shoqërisë shqiptare dhe do të sjellë shumë të panjohura për kohën dhe hapësirën, konferencat shkencore dhe pjesëmarrësit e tyre, për shumë vendime shkencore dhe ndërhyrje politike në to, për shumë vepra të vlerësuara dhe shumë të tjera të ndaluara apo të kthyera në karton, për shumë personalitete të nderuara me çmime kombëtare e shumë të tjerë të strehuar pa zë në shtëpitë e tyre. Se çka shkruante Profesor Qosja në Ditarin e tij kur vraponte “ta fshihte te Sakibja” e dinim, po çka shkruante Profesor Jup Kastrati për shkencën, shkencëtarët e veprat shkencore ende nuk e dimë. E dimë ndërkaq një gjë, se si në Shqipërinë e diktaturës shkencëtarët ‘i errte nata në Shkodër a ndonjë qytet tjetër të Shqipërisë, duke gërmuar gjuhën a letërsinë e teksteve të vjetra të traditës shqiptare dhe t’i zbardhte dita duke gërmuar në ndonjë minierë kromi në Veri apo thëngjilli në Jug’.

Po e përfundoj këtë fjalë timen, nderimi e vlerësimi, për Profesor Jup Kastratin në këtë tryezë të madhe për Profesor Rexhep Qosjen, me një paraqitje krejt personale.

Prej rreth tri dekadash sa i kam njohur Profesor Jup Kastratin dhe Profesor Rexhep Qosjen kam vënë re edhe një veçori të përbashkët të tyre: mbamendjen, kujtesën gjithnjë të freskët, madje në një moshë shumë të shtyrë. Për më tej më ka bërë përshtypje edhe pamja e tyre. I pari (Profesor Jup Kastrati) me një shikim tejshkues, syzhbirues, do të thoshin psikologët e traditës; dhe i dyti (Profesor Rexhep Qosja), me një shikimshqiponje, e qëndrim naltues, do të thoshin malësorët e tij. I pari, Profesor Kastrati, me një trup, i cili sikur mban përmbi supe Bjeshkët e Mbishkodrës, por qëndron me pamje aristokrati në raport me tokat e plleshme të fushave të Shkodrës; ndërsa i dyti, Profesor Qosja, me një trup të formuar në raport me lartësinë e Alpeve Shqiptare, sikur i bën roje Liqenit të Plavës.

A nuk janë këto veçori edhe një arsye pse shënimi i 100 –vjetorit të Profesor Jup Kastratit në këtë Tryezë të Madhe të nderimit për Profesor Rexhep Qosjen, është një respekt i gjithanshëm për moshatarët dhe miqtë, që për të gjallë janë bërë monumente të kulturës shqiptare.

Tetovë, 25 shtator 2024

UNIVERSITETI I TETOVËS – Seminarit XVIII Ndërkombëtar të Albanologjisë

Konferenca: Kontributi i Rexhep Qosjes për letërsinë dhe kulturën shqiptare, Tetovë, më 25 shtator 2024.

Arben Iliazi

Në kongresin Botëror të Urologëve, Paris 2007, do të merrte pjesë edhe një mjek i vecantë nga Kosova, me punimin e tij origjinal “Trajtimi i gurëve me ESEWL në ureter”. Kongresistët botërorë mbajtën frymën nga ajo që panë: Dr. Nexhat Rexha demonstroi një risi në urologjinë evropiane, thyrjen e gurëve në veshka me një metodë jo-invazive, pa kirurgji, duke përdorur valë elektromagnetike. Ishte një teknologji mjekësore e avancuar dhe mjaft efikase, kurorëzim i një pune 7 vjecare. 

***

Për një arsye shëndetësore, që nuk e zgjidha dot në Tiranë, trokita një ditë në spitalin e thyerjes së gurëve në veshka në Gjakovë. Doktor Nexhat Rexhën e gjeta në studion e tij, të gatshëm për konsulta. Më priti me dashamirësi dhe me një qetësi të admirueshme, duke më sqaruar në detaje për gjithçka. M’u duk garanti i vërtetë shkencor i veshkave të mia dhe shkova menjëherë në sallën e operacionit, pa u menduar gjatë. Dhe pas një ore kuptova se fjalët që qarkullonin për këtë doktor të famshëm nuk ishin mit. Për mjekë të tillë, me potencial kreativ e human, ka shumë nevojë shoqëria e sotme shqiptare, që ta shndërrojnë talentin e tyre në art. Pasi ky lloj arti është në të vërtetë një tjetër fe, që i falet vetëm Njeriut!

Dr. Nexhat Rexha nuk është vetëm një veteran i UÇK-së, por edhe një veteran i mjekësisë në Kosovë. Një jetë e tërë kushtuar tërësisht urologjisë. U lind në Gjakovë më 18 dhjetor 1958. Shkollën fillore dhe Gjimnazin e ka kryer në vendlindje. Fakultetin e mjekësisë e ka kryer në Prishtinë në vitin 1984. Prej asaj kohe ka kryer detyrën e mjekut në shtëpinë e shëndetit në Gjakovë. Specializimin e ka filluar në klinikën e urologjisë në Prishtinë 1988-1990. Në vitet 1990- 1992 ka vazhduar dhe ka përfunduar në Lubjanë specializimin në urologji. Ka filluar punën si urolog në kuadër të kirurgjisë në spitalin e Gjakovës dhe pas një viti ka themeluar repartin e urologjisë, në kushte të okupimit. Në vitin 1998, Dr. Rexha ka marrë pjesë në kongresin e urologëve Sllovenë, me punimin “Trajtimi endoskopik me incisionit të obstruksioni primar i qafës së qeskës urinare”. Studimet post-diplomike i ka përfunduar në Zagreb më 2005 ku ka marrë titullin “Magjistër i urologjisë”. Ndër momentet më të rëndësishme të karrierës së tij veçojmë marrjen e titullit “Doktor i Shkencave”, si dhe emërimin si Shef i Shërbimit të Imazherisë së Urgjencës, pranë Spitalit të Ri në QSUT. Që prej vitit 1996 është anëtar i shoqatës europine EAU dhe pjesëmarrës në të gjitha kongreset: Londër, Paris, Stockholm, Milano, Vienë, Gjenevë, Stamboll, Munchen, Madrid etj. Edhe pse oferat për të punuar në vendet perëndimore nuk munguan, pa hezituar aspak, Dr. Rexha u kthye në Kosovë, megjithëse mundësitë për kërkime shkencore ishin shumë të pakta dhe në Perëndim mund të fitonte dhjetë herë më shumë. 

“Nuk mund të them se qëndrova vetëm për patriotizëm. Nuk e di, por në vendlindjen time, këtu te bashkëqytetarët e mi, e ndjej dhe e dashuroj më shumë profesionin tim”, thotë doktori me sinqeritet e modesti.

Puna për thyerjen e gurëve në veshka, ureter dhe qeskë urinare me valë elektromagnetike kish filluar vitin 2000 në poliklinikën private në Gjakovë. Më vitin 2011, Doktori hapi spitalin privat urologjik ”Mendja e Integruar Mjekësore” në Gjakovë, së bashku me zonjën e tij, Dr. Shpresa Rexha, anesteziologe-reanimatore, si dhe me Dr. Ardian Jusufi urolog dhe Dr. Avdyl Hoxha urolog. Në Tetor 2013, në bashkëpunim me urologët nga Hamburgu, Dr.Tobias Pottek dhe Dr.Rainer Schmidt, filloi punën në spitalin “M.I.M” në Gjakovë, me thyerjen e gurëve në veshka me URS fleksibil me Stone Laser dhe operimin e prostatës me Green Laser. Ndihmë të pa kursyer në ngritjen e nivelit profesional të spitalit M.I.M.ka dhënë Prof. Hendrik Van Poppel EAU Adjunct Secretary General – Education
University Hospitals of the KULeuven. Në Shtator 2016 Dr. Rexha mori pjesë me punimin për operimin e Prostatës me GreenLight LASER: Procedurë minimale invazive për trajtimin e hiperplazisë beninje të prostatës, duke përdorur teknologjinë GreenLight LASER për rezultate të shpejta dhe të sigurta. Thyerjen e gurëve në veshka me Endoskopi – StoneLight LASER: Metodë e avancuar për thyerjen dhe largimin e gurëve në veshka me ndihmën e endoskopit dhe StoneLight LASER. ESEWT.

Në Takimin e 4-të të Seksionit EAU të Urolithiasis (EULIS 17), i cili u mbajt në Vienë të Austrisë më 6 tetor 2017, Dr. Nexhat Rexha prezentoi sërish, me detaje të reja, punimin shkencor mbi “Trajtimi i gurëve ureteral me ESEWL”, e cila ngjalli jo pak interes në rrethet e urologëve.

Dr. Nexhat Rexha (i pari nga e djathta) në Kongresin Europian të Urologjisë, Milano 2023

Prof. Asoc. Dr. Baton Kelmendi: Kolegji i Kirurgëve të Kosovës, partneritet me Sanford Medical Center Fargo, North Dakota, SHBA, dhe Kolegjin Amerikan të Kirurgëve

“Mjekësia në Kosovë po bën përparim të dukshëm vitet e fundit. Tashmë duket se është definuar një platformë dhe rruga drejt transformimit, duke themeluar qendra të reja ekselence, dhe klinika specializimesh të avancuara”, thotë mjeku i njohur Prof.Asoc. Dr. Baton Kelmendi, me të cilin patëm një bisedë të lirë, në rrethana miqësie, në një bar të Prishtinës. 

Mund të themi se Kolegji i Kirurgëve të Kosovës, ku bën pjesë edhe Dr. Nexhat Rexha, është duke bërë punë të jashtëzakonshme jo vetëm në edukimin e vazhdueshëm, në perfeksionimin e teknikave dhe qasjeve moderne operative. Shëndetësia e Kosovës mund të përparojë kur të integrohet përvoja globale në vizionin dhe misionin e transformimit të shëndetësisë. Duhet të jetë partneritet i vërtetë, i ndërtuar përmes diplomacisë dhe miqësisë mjekësore”, thotë Baton Kelmendi, kirurg i fëmijëve dhe koordinator i kursit ATLS (Kursi i menaxhimit të traumës). Kolegji i Kirurgëve të Kosovës, në partneritet me Sanford Medical Center Fargo, North Dakota, SHBA, dhe Kolegjin Amerikan të Kirurgëve, po krijon formatin e kurseve të rregullta ATLS në Kosovë, që edhe në bashkëpunim me SHSKUK dhe autoritetet tjera përkatëse do të aftësojë dhe certifikojë profesionistët shëndetësor me standardet më të larta të dhënies së kujdesit shëndetësor.

Pikërisht nga ky partneritet me Stanford Medical Center Fargo, është duke u ngjizur Kursi “Advanced Trauma Life Suppor”, njofton Dr. Kelmendi, duke u shprehur se ky do të jetë fillimi i një bashkëpunimi të vazhdueshëm, që do të mundësojë trajtimin bashkëkohor të traumës në Qendrën Spitalore dhe Spitalet Rajonale. Në botën moderne, trajtimi i traumës është i paimagjinueshëm pa principet e ATLS, principe këto që shpëtojnë jetë.

Jemi shumë të gëzuar që në Kongresin e Katërt Klinik, që do të mbahet më  26-29 Shtator, do të prezantojmë programin shkencor më të pasur deri më tani, kumton më tej Dr. Kelmendi. Krahas prezantimit të përparimeve më të fundit klinike dhe shkencore, ne gjithashtu do të mbajmë gjashtë simpoziume të specializuara dhe ‘hands-on’ kurse mbi temat e mëposhtme: Kirurgjia e kancerit të gjirit, Trauma, Trajtimi bashkëkohor i plagëve, Endokirurgjia vaskulare, Kirurgjia estetike, Kirurgjia Maksillofaciale.

Kongresi do të jetë një mundësi të jashtëzakonshme për të përcjellë ligjëratat nga kirurgët liderë botërorë dhe për t’u lidhur me kolegët  anembanë globit, si dhe liderët e industrisë shëndetësore.

Për dekada të tëra, sistemi i pareformuar dhe i keqfinancuar shëndetësor në Kosovë, ka bërë që mjekët të punojnë në kushte të papërshtatshme dhe të mos ofrojnë shërbim cilësor. Sot mjekësia ka investuar në teknologji, ka udhëzues të praktikës klinike, të përshtatura me mundësitë që ka sistemi, ka protokolle të trajtimit të sëmundjeve dhe edukim në vazhdim. Por Kosova mbetet një vend që ka një nga densitetet më të ulëta të mjekëve në kontinent për kokë banori. Kjo do të thotë se vendi ka 2.3 mjekë për një mijë banorë, një nga normat më të ulëta mes 47 vendeve që përbëjnë Këshillin e Evropës.