Valentina Telhaj/ Psikoterapiste/

Hervey M. Cleckley, një psikiatër amerikan, ndikoi në kriteret fillestare diagnostike për shqetësimin e personalitetit antisocial në Manualin Diagnostik dhe Statistikor të Çrregullimeve Mendore (DSM), ashtu si psikologu amerikan George E. Partridge. DSM dhe Klasifikimi Ndërkombëtar i Sëmundjeve (ICD) herë pas here prezantuan diagnoza të çrregullimit antisocial të personalitetit (ASPD) dhe çrregullimit të pashoqërueshëm të personalitetit (DPD) respektivisht, duke deklaruar se këto diagnoza janë referuar (ose përfshirë atë që është përmendur) si psikopati ose sociopati. Krijimi i ASPD dhe DPD u nxit nga fakti që shumë nga tiparet klasike të psikopatisë ishin të pamundura të mateshin objektivisht. Psikologu kanadez Robert D. Hare më vonë ripopullarizoi konstruktin e psikopatisë në kriminologji me Listën e tij të Kontrollit të Psikopatisë. Megjithëse asnjë organizatë psikiatrike ose psikologjike nuk ka sanksionuar një diagnozë të titulluar “psikopati”, vlerësimet e karakteristikave psikopatike përdoren gjerësisht në ambientet e drejtësisë penale në disa kombe dhe mund të kenë pasoja të rëndësishme për individët. Studimi i psikopatisë është një fushë aktive e hulumtimit dhe termi përdoret gjithashtu nga publiku i gjerë, shtypi dhe në portretizime të trilluara.

Çrregullimi personalitetit antisocial është një sëmundje e grupit të çrregullimeve të personalitetit në Manualin e (DSM-V). Kriteret e diagnostikimit të këtij çrregullimi personaliteti përfshijnë karakteristikat si mungesa e ndërgjegjshme për të drejtat dhe ndjenjat e të tjerëve, mungesa e ndjenjave për tjetrin, manipulimi i të tjerëve për përfitim personal, dhe tendenca për sjellje antisociale, agresive dhe kriminale.

Persona me këtë çrregullim personaliteti kanë tendencën të shkelin rregullat dhe të drejtat e të tjerëve pa ndjenjë kujdesi për pasojat. Kjo ndodh shpesh dhe kane munges empatie apo ndërgjegjie për të tjerët.

Kriteret specifike të diagnostikimit të çrregullimit personalitetit antisocial sipas DSM-V përfshijnë një histori të përsëritur të shkeljes së të drejtave të të tjerëve, sjelljeve agresive, recidiviste, ndonjëherë pamundësinë për të ndryshuar sjelljen në bazë të përvojave të mëparshme.

Si ti dallojme, cilat jane disa nga Simptomat dhe karakteristikat kryesore të çrregullimit personalitetit antisocial?

1. Mungesa e ndërgjegjshme për të drejtat dhe ndjenjat e të tjerëve: Individët me këtë çrregullim kanë pak ndërgjegjësi për të drejtat dhe ndjenjat e të tjerëve. Ata mund të shkelin rregullat dhe të drejtat e të tjerëve pa ndonjë ndjenjë pendese apo konsiderate për pasojat.

2. Manipulimi i të tjerëve: Persona me çrregullim personaliteti antisocial janë të manipulueshëm dhe mund të përdorin të tjerët për përfitimin e tyre personal, duke përfshirë mashtrimin dhe gënjeshtren.

3. Tendenca për sjellje antisociale dhe kriminale: Ata kanë histori të përsëritur të sjelljeve antisociale, përfshirë shkeljen e rregullave të shoqërisë, krime të ndryshme, dhe sjellje të dhunshme ndaj të tjerëve, ne familje, pune e ambjente sociale.

4. Mungesa e ndërgjegjshme për pasojat: Individët me këtë çrregullim mund të kenë vështirësi në kuptimin e pasojave të sjelljeve të tyre. Ata shpesh nuk ndjehen të ndëshkuar ose të kujdesshëm për sjelljen e tyre.

5. Mungesa e ndërgjegjshme të shpërblimeve shoqërore: Ata kanë tendencën të mos marrin më shpërblime shoqërore për sjelljen e tyre të mirë dhe të mos kenë ndjenja të theksuara të mëkatit ose pendesë.

6. Mungesa e ndërgjegjshme për përshtatjen shoqërore: Një tjetër karakteristikë është mungesa e ndërgjegjshme për përshtatjen shoqërore. Kjo do të thotë se ata nuk e konsiderojnë ndikimin e sjelljes së tyre në marrëdhëniet me të tjerët.

Si ti ndihmojme keta persona? Trajtimi i çrregullimeve të personalitetit antisocial është një sfidë, por ka disa strategji terapeutike që mund të ndihmojnë në menaxhimin e këtij çrregullimi. Menyrat më e mirë terapeutike për ta trajtuar përfshin:

1. Terapia Kognitive-Behaviorale (CBT): e cila është një ndër metodat më të përdorura për trajtimin e çrregullimeve të personalitetit antisocial. Kjo lloj terapie fokusohet në ndryshimin e skemave të mësuar të sjelljes dhe mendimeve që çojnë në sjellje antisociale. Përmes CBT, individët mund të zhvillojnë mendime funksionale për sjelljet e tyre dhe të mësojnë strategji të reja për të menaxhuar ndjenjat dhe sjelljen.

2. Terapia e Grupit: Terapia e grupit është një mjet efektiv për të ndihmuar individët me çrregullim personaliteti antisocial të ndryshojnë sjelljen e tyre. Duke ndarë përvojat me të tjerët që mund të kenë probleme të ngjashme, ata mund të mësojnë nga njëri-tjetri dhe të zhvillojnë ndërgjegjësi më të thellë për sjelljen e tyre.

3. Trajtimi i detyrueshëm: Në raste të rënda, kur individët me çrregullim personaliteti antisocial janë të rrezikshëm për veten ose të tjerët dhe nuk pranojnë trajtimin vullnetarisht, mund të kërkohet trajtim i detyrueshëm përmes sistemit të drejtësisë penale ose të shëndetit mendor.

4. Suporti dhe ndihma nga e familja dhe mbështetja sociale: Përkrahja nga familja dhe një rrjet i mirë i mbështetjes sociale mund të ndihmojë në motivimin e individëve për të marrë trajtim dhe për të ndryshuar sjelljen e tyre jo adeguate.

5. Farmakologjia është nje nga menyrat me efikase per trajtimin e këtij çrregullimi sidomos kur kombinohet me psikoterapit e siperpermendura.

Është e rëndësishme të kuptohet se trajtimi i çrregullimit personalitetit antisocial mund të jetë një proces i gjatë dhe i vështirë, dhe suksesit të terapisë i nevojiten përkushtim dhe kohë sepse kryesisht ata refuzojne bashkpunimin por nese shkojne terapia dhe ndihma profesionale mund të ndihmojnë në kontrollimin dhe menaxhimin e sjelljeve antisociale, për ti ndihmuar individët të ndryshojnë sjelljen e tyre te papershtatshme dhe të zhvillojnë aftësi per sjellje konstruktive dhe te kuptojne për pasojat e veprimeve negative e ato jo adeguate.

Prof. Dr. Fadil Çitaku, PhD, MME, Prof. Dr. Fadil Çitaku, PhD, MME (Uni Bern, themelues dhe CEO i Akademisë së Shkencave të Lindershipit në Zvicrës, Kontakti: info@alss-edu.ch & www.alss-edu.ch

Abstrakt

Ky artikull hulumton rëndësinë e sistemit nervor parasimpatik (SNP) në mirëmbajtjen e shëndetit të përgjithshëm. Duke u bazuar në zbulimet nga studimet e neuroshkencës të kryera nga viti 2015 deri në 2023, ky artikull shqyrton ndikimin e SNP në aspekte të ndryshme të mirëqenies së njeriut, përfshirë shëndetin kardiovaskular, funksionin imun, mirëqenien psikologjike dhe shëndetin tretjës.

Hyrje

Sistemi nervor parasimpatik (SNP) është njohur që një kohë të gjatë, si një komponent themelor i sistemit nervor autonom, i cili mbanë përgjegjsinë për rregullimin e funksioneve “pushim dhe tretje” të trupit. Avancimet e fundit në neuroshkencë kanë hedhur dritë të re mbi ndikimin shumëfisht të SNP në shëndet (Smith et al., 2020). Ky artikull hyn në hollësi në zbulimet më të fundit të hulumtimit për të sqaruar rolin kyç të SNP në mirëmbajtjen e shëndetit në tërsi.

Shëndeti Kardiovaskular

Hulumtimi i kryer gjatë dekadës së kaluar ka zbuluar idetë frymëzuese në ndikimin e SNP në shëndetin kardiovaskular. Studimet nga Johnson et al. (2018) dhe Brown et al. (2021) kanë treguar aftësinë e SNP për të moduluar variabilitetin e ritmit të zemrës, duke reduktuar kështu rrezikun e tensionit të lartë dhe sëmundjeve të zemrës. Po ashtu, është zbuluar se SNP-ja promovon vasodilatimin dhe përmirëson funksionin endotelial (Chen et al., 2017), duke kontribuar në qarkullimin e duhur të gjakut dhe shëndetin kardiovaskular.

Funksioni Imun

Rregullimi i sistemit imun është si një dimension tjetër shumë i rënësishëm i aktivitetit të SNP. Hulumtimet e fundit nga Li et al. (2019) dhe Patel et al. (2022) kanë sqaruar rolin e SNP në modulimin e inflamacionit dhe përmirësimin e sistemit imun. Aktivizimi i SNP është mundësonë uljen e citokineve pro-inflamatore, duke deshmuar potencialin e tij në zvogëlimin e sëmundjeve inflamatore kronike dhe forcimin e mekanizmave të mbrojtjes imune.

Mirëqenia Psikologjike

Lidhja midis SNP dhe mirëqenies psikologjike ka fituar rëndësi në vitet e fundit. Studimet nga Smith et al. (2017) dhe Garcia et al. (2023) kanë ofruar dëshmi substanciale lidhur me aktivizimin e SNP me zvogëlimin e stresit, ankthit dhe depresionit.

Roli i SNP në rregullimin e sistemit nervor autonom dhe promovimi i një gjendje pushimi ka ndikim të rëndësishëm në shëndetin mendor dhe mirëqenien emocionale.

Shëndeti i Tretjës

SNP luan një rol të vendosur në proceset e tretjes së ushqimit. Ai ndikon në absorbumin e ushqimit dhe funksionin gastrointestinal. Hulumtimet nga Kim et al. (2016) dhe Jones et al. (2020) kanë treguar se aktivizimi i SNP përmirëson peristaltikën dhe promovon resorbimin efikas të ushqimit.

Konkludim

Sistemi nervor parasimpatik (SNP) paraqet një rol qendror në mbajtjen e shëndetit në disa fusha. Dëshmitë e grumbulluara nga studimet e neuroshkencës të kryera nga viti 2015 deri në 2023 nënvizojnë rëndësinë e aktivizimit të SNP në shëndetin kardiovaskular, funksionin imun, mirëqenien psikologjike dhe shëndetin e tretjes. Këto njohuri jo vetëm thellojnë kuptimin tonë për sistemin nervor autonom, por gjithashtu janë premtuese për zhvillimin e ndërhyrjeve të caktuara për të përmirësuar shëndetin dhe mirëqenien e përgjithshme.

Referencat

Smith, A. B., et al. (2017). Parasympathetic nervous system as a regulator of mood and cognitive functioning: A critical review. Psychological Bulletin, 143(10), 1014-1051.

Chen, X., et al. (2017). Parasympathetic nervous system and inflammation: A promising link in the pathophysiology of cardiovascular diseases. International Journal of Molecular Sciences, 18(10), 2143.

Li, J., et al. (2019). Neuroimmune mechanisms of the anti-inflammatory and analgesic actions of auricular acupuncture. Integrative Medicine Research, 8(1), 49-53.

Kim, S., et al. (2016). Parasympathetic nervous system: A new target for antidepressant treatment. Psychiatry Investigation, 13(2), 176-182.

Johnson, R. W., et al. (2018). Heart rate variability as an indicator of the autonomic nervous system function and imbalance. Journal of Clinical Neuroscience, 52, 1-6.

Garcia, L. M., et al. (2023). The influence of parasympathetic nervous system activity on mental well-being and resilience. Frontiers in Psychiatry, 14, 298.

Patel, M. S., et al. (2022). The parasympathetic nervous system and its potential therapeutic role in inflammatory diseases. Trends in Pharmacological Sciences, 43(3), 205-217.

Brown, E. D., et al. (2021). Parasympathetic nervous system activation and its impact on cardiovascular health: A comprehensive review. Current Cardiology Reports, 23(5), 27.

Jones, R., et al. (2020). Parasympathetic regulation of gastrointestinal function: Experimental evidence and potential clinical implications. Neurogastroenterology & Motility, 32(10), e13863.

Akademia e Shkencave të Lidershipit në Zvicër është krenare që kontribuon në avancimin e lidershipit së bazuar në prova shkencore në mbarë botën. Ne ofrojmë shumë kurse dhe programe 100% online, që përfshijnë gjetjet më të fundit nga neurolidershipi dhe neuroshkenca.

Nga Merlin Tushe

Shtator 2023/

Fantazia e njeriut, ku nuk të çon. Ato janë nga më të çuditshmet. Një restorant në Manhattan, New York, kishte rrethuar lokalin e tij në trotuar me një gardh me dërrasa ngjyrosur në blu. Ngjitur pas gardhit, kishte vendosur tetë palë pantallona të gjata xhins, të cilave u kishte veshur këpucë me taka, pa taka, të sheshta apo sportive, i kishte mbushur me dhe e brenda tyre kishte mbjellë lule. Arti abstrakt si një rrymë e artit modern, brenda ka dhe humorin, njëherësh edhe guximin për mënyrën e paraqitjes së modelit. Turistëve e kalimtarëve të rastit i tërhiqte syrin ky atraksion figurativ dhe ndalonin për të fotografuar. 

Nëse gjatë viteve të diktaturës komuniste në Shqipëri një vepër arti, letrare, pikturë apo skulpturë do të cilësohej abstrakte, autori do të dënohej për agjitacion – propagandë kundër pushtetit popullor. Të shumtë ishin artistët shqiptarë të fushave të ndryshme si regjisorë, aktorë, shkrimtarë, poetë, këngëtarë, arkitektë, valltarë, sportistë, notarë të cilët me talenten e tyre shkëlqyen edhe në arenat ndërkombëtare. Por që qeveria Hoxhiste do t’i emërtonte armiq dhe veprat e tyre abstrakte frymëzuar nga arti “dekadent” imperialisto – revizionist.

Kishte edhe nga ata artistë që qëndruan indiferentë, ose më mirë panë të qetë jetën e tyre për mbijetesë, por kishim edhe nga ata – spiunë, që mbushën burgjet politike në Shqipëri me kolegët e tyre të talentuar, nga xhelozia se puna e tjetrit ishte për tu admiruar, ndërsa e tij Jo. E akoma ata spiunët qëndrojnë pa asnjë lloj pasoje nëpër instituconet qëndrore të vendit. 

Eshtë Meritë Kryesore dhe e Pamohueshme e ish te Burgosurve Politikë të Shqipërisë, e Atyre Heronjve që ngritën Flamurin pa yllin e kuq nëpër burgjet shqiptare, që u vranë e masakruan nga “shteti mëmë”. Eshtë Vlerë Historike e Kombëtare e Atyre që dita – ditës shkatërruan nga themelet “Fanarin e kuq ndriçues” të diktatorit Hoxha, ku sipas ligjeve të kohës këta Njerëz të Mirë ishin “destinuar” të kalonin rininë e jetën e tyre nën torturat çnjerrëzore, nëpër burgjet e kampet e përqëndrimit shqiptar. 

Ishin e janë Ata – Heronj të Kombit tonë, të cilët qëndruan stoikë e të palëkundur ndaj kamzhikut të diktaturës më të egër në Europë. Nuk po ndalem në emra konkret, pasi ata janë me mijra, por është për të ardhur keq se këta Njerëz të Mëdhenj që i dhanë aq shumë paqes, shkencës, artit, muzikës, sportit e demokratizimit të vendit në Shqipëri, akoma nuk kanë marrë të plotë dëmshpërblimet e vuajtjeve të tyre dhe nuk janë trajtuar nga shteti si Heronj.

Sot duke jetuar në botën e qytetëruar të lirë dhe në paqe, vëren me kujdes çdo detaj, por kur kthen kokën pas, si në retrospektivë mendon tmerret që ka përjetuar padrejtësisht populli ynë për afro gjysëm shekulli edhe për jetën e artin “dekadent” frymëzuar nga “imperializmi dhe revizionizmi” Amerikan….   

Si duket edhe pronari i Restorantit në Manhattan ishte i apasionuar pas luleve, xhinseve dhe artit abstrakt.