Kërkesë e drejtuesve të Federatës Pan-Shqiptare “Vatra”, drejtuar Warren D. Robbins, në Sektorin e Çështjeve të Lindjes në Departamentin e Shtetit, për t’i dorëzuar një memorandum Presidentit Willson për të njohur shtetin shqiptar

Boston, 1920

Washington, D. C.

I dashur Zotni,
Meqenëse ju keni dhënë konsiderata kaq të njerëzishme ndaj thirrjeve të Shqipërisë për njohje nga qeveria e Shteteve të Bashkuara, ne marrim guximin t’ju dërgojmë një memorie që “Vatra” i adreson Presidentit.
Ne kemi besim se ju do të ndjeheni i lirë t’i parashtroni të njëjtën gjë atij, dhe prandaj ne kemi privilegjin t’ju shprehim juve personalisht mirënjohjen tonë për interesin që ju keni treguar në marrëdhëniet me përfaqësuesit tanë.
Me respekt të madh
Me përulje juaji

Presidenti i “Vatrës”

AQSH, F. Shoqëritë Shqiptare në SHBA, V. 1918, D. 15, fl. 40.

Njoftim i Federatës Pan-Shqiptare “Vatra” për Luigj Bumçin në Paris, lidhur me një thirrje që i kishte drejtuar senatorit amerikan Lodge për të mbrojtur çështjen shqiptare përpara Komitetit të Punëve të Jashtme të Senatit Amerikan

Boston, më 26 gusht 1919

“Vatra” i dërgoj një thirrje senatorit Lodge të na japin rast të flasim përpara Komitetit të Punëve të Jashtme të Senatit Amerikan. Senatori Lodge telegrafisi sot se do të na presin të martën në mëngjes.
Apeli juaj u botua në tërë gazetat e Amerikës edhe proponimi për ndarjen e Shqypnis ka tronditur opinionin publik amerikan. Dërgoni tjetër apel Senatit Amerikan edhe senatorit Lodge ndë është e mundur përpara datës 2.
Përgjigjuni përnjëherë telegrafit, nënshkruar Chekrez, Dako, të gushtit 26.

AQSH, F.151, V. 1919, D. 19, fl. 21-23.

Tri vepra letrare të poetit të mirënjohur Kristo Çipa i shtohen Bibliotekës Shkencore të Federatës Vatra. Dielli Çipa, nipi i Kristos sapo u kthye nga Shqipëria erdhi menjëherë te Vatra për të sjellë librat e gjyshit të tij. Veprat “Ruzana”, “Kambana e dashurisë” dhe “Vesha mjegullën e hollë” përbëjnë një aspekt të pasur të krijuesit Kristo Çipa që pasuron kritikën letrare, eseistikën dhe prozën moderne shqiptare. Studentët shqiptarë në Amerikë dhe studiuesit e apasionuar të letërsisë do të kenë një mundësi të shkëlqyer për të konsultuar e shqyrtuar në studimet e tyre një aspekt të veçantë të letërsisë që vjen dhuratë prej mjeshtrit Kristo Çipa. Në Bibliotekën e Vatrës gjithashtu zë një vend të veçantë e gjithë krijimtaria e poetit të madh të kombit shqiptar Lefter Çipa “Nderi i Kombit”. Federata Vatra e gazeta Dielli shprehin respekt e mirënjohje për çdo krijues që kontribuon në pasurimin e Bibliotekës së Vatrës dhe pasurimin intelektual e shpirtëror të komunitetit tonë.

Rezolutë e Kuvendit të jashtëzakonshëm të Federatës Pan-Shqiptare “Vatra”, drejtuar qeverisë së SHBA, Anglisë, Francës, Italisë dhe Japonisë

Boston, më 4 janar 1919

Delegatët e Federatës Pan – Shqipëtare të Amerikës VATRA, të mbledhur në Kuvënt të Pazakontë në Winthrop Hall, Boston, vëndosnë me 4 Jenar (1919) t’u bëjnë një thirrje Guvernave t’Amerikës dhe të Fuqive Aliate për rivendosjen e independencës mbretërore të Shqipërisë. Për ndreqjen e kufive me një mënyrë që të hyjnë brenda krahinat fjesht e kryesisht shqipëtare të cilat u çkëputnë padrejtësisht prej Konferencës së Londrës më 1913; fjala vjen Malësit’ e Hotit, Grudës, Plavës, Jakovës, Prizrenit, Mitrovicës, Prishtinës, Shkupit, Tetovës, Dibrës, Strugës, Ohrisë, Manastirit, Kosturit, dhe Krahinën e Çamërisë me qytetet e Prevezës dhe Janinës. Për një Plebeshit në viset e përmendura më sipër, i cili të bëhet pas zaptimit të këtyre vendeve prej ushtrisë Amerikane që kështu të shigurohet çfaqja e lirë e dëshirave të ndenjësve. Për qasjen e delegatëve Shqipëtarë në Kongres të Paqes për të shtruar dëshirat dhe kërkimet e kombit shqipëtar para se të vendoset fati i Shqipërisë.”
Delegatët e atij kuvëndi me rëndësi, duke nisur nga Dega Nr. 1, Boston, Mass., dhe gjër të Dega Nr. 70, Barberton, Ohio, qenë këta:
Vasil Naso, Loni Kristo, Lazar Selenica, Kosta Issak, Ilo Pano, Pandi Vodica, Stathi Suli, Foqion Postoli, Paskal Aleksi, Arif Hiqmeti, Guri Filip, Muke Permeti, Vasil Bradvica, MIhal Kosmo, Kostaq Lepcishti, George Luarasi, Evan Elia, George Konda, Luka Trebicka, Xhevad Harxhi, Shaban Halil, Kosta Progri, Dhimitri Sido, Shefqet Frashëri, Thimi Hondro, Ligor Panajoti, Koço Grameno, Sulejman Hysen, Sotir Treska, Kost Hotova, Reis Asllan, Dr. Kondi, George Qafzezi, Ibrahim Bitincka, Kosta Pano, Qani Shehu, Luka Lasko, Hysen Leskoviku, Xhafer Starja, Isuf Malëshova, Anastas Pandeli, Nasi Aristidhi, Abas Kamneica, Sinan Lekdushi, Dennis J. Kambury dhe Isuf Vincani.

Refat Gurrazezi, Historia e Federatës “Vatra”, Globus R., Tiranë, 2006, f. 96-97.

Rafaela Prifti/

Vizioni i Fan Nolit, i frymëzuar nga idealet demokratike, ishte sprovuar gjatë më shumë se një dekade në rrafshin politik, diplomatik e kulturor për një Shqipëri të pavarur në Amerikë përpara se ai të dërgohej nga Vatra si deputet në Parlamentin Shqiptar. Vitet 1921-1924 kur Noli ishte në Shqipëri janë pjesë e një kapitull plot suksese që pasohen nga zhgënjime dhe disfata, të cilat në masë të madhe rrjedhin nga konflikti i ideve të tij me realitetin dhe botëkuptimin shqiptar të kohës. Ky është konteksti këndgjerë i qëndrimit të tij në Shqipëri. Për kuadrin kohor të një prej episodet e rrëfyera për Nolin në Vlorë, studiuesit shqiptarë kanë konfirmuar se më 6 dhjetor 1921, Fan Noli, i ftuar nga besimtarët ortodoksë të qytetit të Korçës, u nis nga Vlora, i shoqëruar nga Llambi Bimbli, i cili, kishte shkuar për ta marrë, në krye të një komisioni. Gjatë rrugës, Noli u ndal në Tepelenë, Këlcyrë, Përmet, Leskovik, Shalës, Borovë, Ersekë, Floq dhe fshatra të tjerë.

Episodi i rrëfyer nga profesor Bardhosh Gaçe flet si për natyrën dhe karakterin e vendasve lebër ashtu edhe për vendin e veçantë që ka Noli në kujtesën dhe historinë e Labërisë.

Në vitin 1921 Fan Noli dhe deputetët nga Gjirokastra Stavro Vinjau dhe Petro Harito udhëtonin me një automjet për disa takime në Tepelenë dhe Gjirokastër. Mirëpo, automobili i tyre pëson një avari aty tek rrapi në Sevastar dhe ata nuk mund të shkonin më tej. Deputeti thotë se në ato anë banon një mik i tij, kryeredaktor i gazetës Bujku, Gani Aliko. Pyesin për shtëpinë e tij dhe i nisin fjalë me një korrier, i cili gjen rrugës të atin e Ganisë, Ahmet Alikon. Ai i tregon se udhëtarët kanë mbetur në rrugë, dhe se njëri prej tyre është uratë. Ahmeti zbret poshtë lumit në Shkozë dhe merr një dash që e pret për nder të mysafirëve. Noli i shikon që hyjnë e dalin duke u kujdesur për të ngrënat dhe iu kërkon një biçak. Ai del në kopshin e shtëpisë plot me lakra të egra dhe e mbush një ‘strajse”. Me torbën në dorë, kthehet në shtëpi dhe thotë: Unë dua një byrek. Amvisat e bëjnë byrekun me lakra të egra dhe e shtrojnë tavolinën bashkë me mishin e pjekur. Për t’i bërë nder, Nolit i vunë përpara bishtin e dashit, por ai u tha: “Unë jam vegjetarian, nuk ha mish.” Me ta dëgjuar këtë, xha Ahmeti tha: “Miq si ky, m’i bini të rrinë këtu një vit! Pastaj, siç e kishte zakon, Noli ju foli për dobitë e dietës vegjetariane, ndërsa të ftuarit shijonin mishin e pjekur të dashit.

Këtë episod e rrëfen Profesori Bardhosh Gaçe, personalitet i shkencave humane, Drejtuesi i Qendrës së Studimeve Albanologjike e Ballkanike në Universitetin e Vlorës, autor dhe studiues shkencor që nga viti 1990 e në vazhdim. Përveç njohurive dhe kujtesës së hatashme, ai ka një gojëtari të rrallë. Duke kaluar në Sevastar, motra ime, Julika dhe unë e dëgjuam ngjarjen nga profesori dhe miku i babait tonë me shumë ëndje. Kur na u duk se historia kishte përfunduar, Profesor Gaçe thotë një detaj tjetër që vjen gati pesëdhjetë vjet pas ardhjes së parë të Nolit në Sevaster. Profesori shkoi në shtëpinë e xha Ahmetit për vizitë dhe aty gjeti në mur fotografinë e Fan Nolit! Ishte viti 1978, koha kur shumë familje shqiptare mbanin në orenditë e shtëpive portrete të drejtuesve komunistë dhe jo foton e një prifti që kishte tentuar të sillte revolucionin demokratik në Shqipërinë e viteve ‘20.