Nga Rafael Floqi/
Bota po hyn në një fazë të rrezikshme të historisë së saj moderne, ku armët bërthamore po rikthehen nga tabu strategjike në instrumente presioni politik. Skadimi i marrëveshjes New START, që për dekada kufizoi arsenalet e SHBA dhe Rusisë, shënon jo vetëm fundin e një traktati, por kolapsin e një mendësie: idesë se vetëpërmbajtja bërthamore është interes i përbashkët i njerëzimit. Në mesnatën e së enjtes, një marrëveshje 15-vjeçare e quajtur New START skadoi dhe bashkë me të u hoqën kufijtë mbi numrin e armëve që të dyja palët mund të dislokonin në raketa, bombardues dhe nëndetëse.
Për herë të parë që nga vitet më të errëta të Luftës së Ftohtë, dy fuqitë më të mëdha bërthamore nuk kanë më asnjë kufizim ligjor mbi numrin e armëve strategjike. Siç paralajmëroi Christine Wormuth nga Nuclear Threat Initiative:
“Nuk ka më barriera kufizuese për madhësinë e arsenaleve bërthamore të SHBA-së dhe Rusisë. Kjo nuk ka ndodhur prej dekadash.” Kjo situatë nuk është aksident historik. Ajo është produkt i vendimeve politike, i arrogancës strategjike dhe i refuzimit për të pranuar se bota e sotme nuk mund të menaxhohet me instrumentet e djeshme – por as pa asnjë instrument fare”.
Presidenti Trump shkroi të enjten në rrjetet sociale: “Në vend që të zgjasim ‘NEW START’-in (një marrëveshje e keq-negociuar nga Shtetet e Bashkuara që, përveç gjithçkaje tjetër, po shkelet rëndë), ne duhet t’u kërkojmë ekspertëve tanë bërthamorë të punojnë për një traktat të ri, të përmirësuar dhe të modernizuar, që të zgjasë për një kohë të gjatë në të ardhmen.”
Shtëpia e Bardhë i kishte thënë më herët NPR-së se Trump dëshironte të “përfshinte Kinën në bisedimet për kontrollin e armëve”.
Ndërkohë duke folur më herët këtë javë për mbarimin e afërt të marrëveshjes, zëdhënësi i Kremlinit, Dmitry Peskov, paralajmëroi se bota do të ishte “më e rrezikshme” pa kufizime mbi arsenalet bërthamore të SHBA-së dhe Rusisë.
Çfarë bënte marrëveshja New START
New START u negociua me Rusinë gjatë presidencës së Barack Obama-s. Në atë kohë, marrëveshja ishte thjesht kapitulli më i fundit i një përpjekjeje 50-vjeçare për të ulur numrin e armëve bërthamore që secila palë kishte të drejtuara nga tjetra. (“New START” është shkurtimi për New Strategic Arms Reduction Treaty – Marrëveshja e Re për Reduktimin e Armëve Strategjike. Ajo zëvendësoi marrëveshjen e mëparshme START I, të nënshkruar në vitin 1991 nga Presidenti George H. W. Bush dhe Mikhail Gorbachev.)
Në kulmin e Luftës së Ftohtë, këto shifra besohet se ishin rreth 12 mijë, tha Rose Gottemoeller, profesoreshë në Universitetin Stanford dhe drejtuese e negociatave për New START.
“Marrëveshja New START i uli [SHBA-në dhe Rusinë] në 1.550 koka bërthamore të dislokuara.”
Çfarë humbi njerëzimi me fundin e START-it
Marrëveshjet START nuk e bënë botën të sigurt, por e bënë më pak të çmendur. Ato krijuan një sistem inspektimesh, njoftimesh dhe verifikimesh që ulën rrezikun e gabimeve. Siç e përshkroi një ish-zyrtar i Komandës Strategjike të SHBA-së:
“Kontrolli i armëve nuk i eliminon armët bërthamore; ai eliminon surprizat.”
Mbi 25 mijë njoftime për lëvizje raketash, bombarduesish dhe nëndetësesh u shkëmbyen gjatë jetës së New START-it. Inspektorët amerikanë dhe rusë shkonin në bazat e njëri-tjetrit. Kjo transparencë nuk ishte shenjë miqësie, por frike të ndërsjellë – frikë e arsyeshme.
Sot, kjo frikë është zëvendësuar nga supozimi. Dhe në strategjinë bërthamore, supozimi gjithmonë prodhon skenarin më të keq.
Ukraina: dhe normalizimi i kërcënimit bërthamor
Lufta në Ukrainë ka qenë laboratori i ri i kësaj logjike të rrezikshme. Rusia nuk ka përdorur armë bërthamore, por i ka futur ato në diskursin e përditshëm politik dhe ushtarak. Paralajmërime, zhvendosje doktrinash, retorikë e qëllimshme për përshkallëzim nga Putini. të gjitha kanë shërbyer për një qëllim të vetëm: ta bëjnë armën bërthamore sërish mjet presioni.
Një analist ushtarak rus e formuloi hapur këtë realitet: “Nuk mund të kërkosh transparencë strategjike nga një shtet që e shpall armik ekzistencial.”
Por precedenti është më i rrezikshëm se vetë konflikti. Mesazhi që del nga Ukraina qw i dorëzoi armët e saj bërthamore, është i qartë për pjesën tjetër të botës: nëse ke armë bërthamore, bota sillet me kujdes; nëse nuk ke, je i zëvendësueshëm.
Tajvani: konflikti që mund të thyejë tabunë globale
Nëse Ukraina është prova e sotme, Tajvani është prova e nesërme. Një konflikt mes SHBA-së dhe Kina mbi Tajvanin do të ishte përplasja e drejtpërdrejtë e dy superfuqive bërthamore në një teatër pa asnjë mekanizëm kontrolli armësh.
Paqësori nuk ka START, nuk ka inspektime, nuk ka linja besimi të krahasueshme me ato të Luftës së Ftohtë. Çdo incident detar apo ajror mund të përshkallëzohet shpejt. Dhe ndryshe nga Evropa, distanca gjeografike nuk ofron kohë reflektimi – armët hipersonike e shkurtojnë vendimmarrjen në minuta.
Lindja e Mesme dhe paradoksi izraelit
Lindja e Mesme është një vatër e përhershme krize, por sot ajo është më e rrezikshme se kurrë. Izraeli, i cili zotëron armë bërthamore në mënyrë jozyrtare, operon si fuqi bërthamore rajonale pa asnjë regjim kontrolli. Kjo krijon një ekuilibër frike, por edhe një asimetri të thellë.
Çdo konflikt me Hezbollah-un, çdo përplasje me Iranin, zhvillohet nën hijen e një kapaciteti bërthamor që askush nuk e pranon zyrtarisht, por të gjithë e marrin parasysh. Ky është një destabilitet i heshtur, por real.
Irani: mësimi i gabuar që po mësohet
Çështja e Iran është nyja ku bashkohen hipokrizia globale dhe frika strategjike. Superfuqitë i kërkojnë Iranit të mos zhvillojë armë bërthamore, ndërkohë që vetë modernizojnë arsenalet e tyre dhe heqin dorë nga traktatet.
Irani ka nxjerrë mësimin e gabuar, por logjik: vendet pa armë bërthamore janë të ekspozuara; vendet me armë bërthamore mbijetojnë. Ukraina e vërteton këtë; Koreja e Veriut po ashtu.
Nëse Irani arrin armën bërthamore, gara rajonale do të jetë e pashmangshme. Arabia Saudite, Turqia, ndoshta edhe Egjipti do të ndjekin të njëjtën rrugë. Lindja e Mesme do të bëhet një mozaik fuqish bërthamore në konflikt të përhershëm. Ndaj është i nevojshëm kufizimi i tyre me çdo kusht.
India dhe Pakistani: bërthamorja me rrezik maksimal
Nëse SHBA-ja, Rusia dhe Kina e trajtojnë armën bërthamore si instrument prestigji global, India dhe Pakistan e përfaqësojnë versionin më të rrezikshëm të saj: armën bërthamore si zgjatim të konfliktit historik dhe identitar.
Të dy vendet kanë zhvilluar arsenale bërthamore jo për dominim global, por për të frenuar njëra-tjetrën në një rivalitet të përhershëm, të mbushur me luftëra, kriza kufitare dhe nacionalizëm agresiv. Problemi është se ky ekuilibër frike është jashtë çdo arkitekture ndërkombëtare kontrolli: nuk ka traktate kufizuese, nuk ka mekanizma verifikimi dhe nuk ka komunikim të strukturuar krize të krahasueshëm me atë të Luftës së Ftohtë. Çdo incident në Kashmir, çdo sulm terrorist, çdo përplasje ushtarake mund të përshkallëzohet shpejt në një konflikt ku vendimmarrja bërthamore ndodh nën presion ekstrem kohor dhe politik.
Në këtë kuptim, India dhe Pakistani tregojnë se rreziku bërthamor nuk vjen vetëm nga superfuqitë, por edhe nga fuqitë rajonale të bllokuara në histori, emocione dhe mungesë mekanizmash frenues. Ato janë paralajmërimi më i qartë se pa kontroll armësh dhe pa diplomaci krize, bërthamoret nuk kanë nevojë për superfuqi për të kërcënuar njerëzimin
Trump: diagnozë e saktë, ekzekutim i vështirë
Në këtë panoramë të errët, qasja e Donald Trump ndaj kontrollit bërthamor shpesh është keqkuptuar ose karikaturizuar. Trump e quajti New START një marrëveshje “të keq-negociuar” dhe refuzoi ta zgjaste pa përfshirjen e Kinës. Kritikët e panë këtë si sabotim. Por nga këndvështrimi strategjik, diagnoza e tij nuk ishte e gabuar.
Po — citimi më i fundit i Donald Trump lidhur me idenë e një marrëveshjeje të re bërthamore është dokumentuar gjatë komentit të tij ndaj skadimit të New START, ku ai tha se: “If it expires, it expires. We’ll just do a better agreement.” “Nëse skadon, skadon. Ne thjesht do të bëjmë një marrëveshje më të mirë.”
Kjo deklaratë, e bërë në një intervistë për The New York Times, pasqyron qasjen e tij ndaj skadimit të New START — që ai të mos kërkojë thjesht zgjatjen e një traktati të vjetër, por të synojë një tratativë të re, më “moderne” dhe gjithëpërfshirëse, që mund të përfshijë edhe aktorë të tjerë si Kina. Një version i ngjashëm i kësaj linje është ripërsëritur edhe në komentet e tij më të fundit, bazuar në raportimet e medias amerikane se ai ka kërkuar që ekspertët bërthamorë të punojnë mbi një “traktat të ri, të përmirësuar dhe të modernizuar” në vend të zgjatjes së traktatit ekzistues.
Trump kishte të drejtë në një pikë thelbësore: nuk mund të ketë kontroll bërthamor të qëndrueshëm në shekullin XXI pa Kinën. Një sistem që kufizon SHBA-në dhe Rusinë, ndërsa i lejon Kinës të zgjerohet pa kufi, është i destinuar të dështojë.
Një strateg amerikan e formuloi qartë: “Kontrolli i armëve që injoron Kinën është kontroll armësh me afat skadence.”
Trump gjithashtu ekspozoi një hipokrizi të vjetër: traktatet shpesh shërbenin për të ngrirë avantazhet ekzistuese, jo për të krijuar siguri reale. Nga kjo pikëpamje, refuzimi i tij për të vazhduar një marrëveshje të vjetëruar pa rinegocim ishte akt realizmi, jo nihilizmi.
Problemi nuk ishte që Trump kërkoi përfshirjen e Kinës, por që bota nuk ishte gati për modelin e ri që kjo kërkon. Kina nuk pranon të hyjë në një marrëveshje që do ta “institucionalizonte inferioritetin”, siç deklaruan vetë ekspertët e saj. Rusia nuk kishte interes ta shtynte Pekinin. Dhe kështu, sistemi u shemb.
Teknologjia: katalizator i apokalipsit të gabuar
Në epokën bërthamore të shekullit XXI, rreziku nuk buron vetëm nga arsenalet, por nga shpejtësia dhe automatizimi me të cilat ato mund të përdoren. Armët hipersonike kanë shkurtruar kohën e paralajmërimit nga dhjetëra minuta në pak minuta, duke e zhvendosur vendimmarrjen bërthamore nga analiza strategjike te reagimi instinktiv. Inteligjenca artificiale po integrohet gjithnjë e më shumë në sistemet e paralajmërimit të hershëm, duke rritur efikasitetin, por edhe rrezikun e alarmit të rremë—një rrezik që historia e Luftës së Ftohtë e ka provuar tashmë si potencialisht fatal. Militarizimi i hapësirës, ndërhyrjet kibernetike në sistemet e komandimit dhe iluzioni i “luftës së saktë” po krijojnë një realitet ku udhëheqësit mund të tundohen të besojnë se përshkallëzimi është i menaxhueshëm. Ironia tragjike është kjo: sa më “të zgjuara” bëhen armët, aq më e vogël bëhet hapësira për gjykim njerëzor, për dyshim dhe për ndalim. Në këtë kontekst, apokalipsi nuk vjen nga çmenduria, por nga gabimi teknik ,nga një algoritëm i keqinterpretuar, nga një sinjal i rremë—një fund i botës jo i qëllimshëm, por i “llogaritur
Përfundim: një botë me shumë vatra, pa asnjë frenë
Nga Ukraina te Tajvani, nga Gaza te Irani, bota po hyn në një epokë ku konfliktet rajonale ndërthuren me logjikën bërthamore globale. Fundi i START-it nuk është shkaku i kësaj gjendjeje, por simboli i saj më i qartë.
Trump kishte të drejtë të thoshte se sistemi ishte i vjetëruar. Por bota nuk arriti të ndërtojë një sistem të ri. Dhe sot, njerëzimi ndodhet mes dy gabimeve: traktateve të pamjaftueshme të së kaluarës dhe mungesës totale të rregullave në të tashmen.
“Në epokën bërthamore, strategjia, paralajmëronte, Henry Kissinger, nuk ka më të bëjë me fitimin e luftërave, por me parandalimin e tyre. Paradoksi është se armët që garantojnë mbijetesën, njëkohësisht e kërcënojnë atë.”
Nëse superfuqitë vazhdojnë të mendojnë në terma prestigji dhe frike, jo mbijetese kolektive, atëherë armët bërthamore nuk do të mbeten përgjithmonë teori strategjike. Historia nuk do t’i gjykojë për mungesë fuqie, por për mungesë urtësie.
Ndërkohë, SHBA-ja është e shqetësuar për rivalët e saj bërthamorë, veçanërisht për Kinën. Duke folur të mërkurën, Sekretari i Shtetit Marco Rubio tha se qeveria nuk do të konsideronte bisedime për kontrollin e armëve nëse Kina nuk merr pjesë.
“Presidenti ka qenë i qartë në të kaluarën se për të pasur kontroll të vërtetë të armëve në shekullin XXI, është e pamundur të bësh diçka pa Kinën,” tha ai.
Duke pasur parasysh gjithë pasigurinë globale, Wormuth shprehet e shqetësuar se SHBA-ja mund të fillojë të rishqyrtojë madhësinë e arsenalit të saj.
Nëse kjo do të ndodhte, do të kishte me shumë gjasa kërkesa të reja për të dislokuar më shumë armë bërthamore për të synuar objekte të reja kineze dhe ruse, paralajmëroi ajo.
“Shumë shpejt e gjen veten në një botë shumë të çuditshme të logjikës së armëve bërthamore,” tha ajo, duke shtuar se në atë logjikë, shpesh duket sikur sa më shumë armë, aq më mirë.
Dhe çmimin nuk do ta paguajnë superfuqitë – do ta paguajë njerëzimi. Ndaj duke e mbyllur me Kissingerin “Detyra e një burri shteti sot është të parandalojë katastrofën, jo të arrijë triumfin.’ Dhe unë do të apeloja në emër të njerëzimit:
“STOP APOKALIPS NOW!”.