Artan Nati/
Në Shqipëri, figurat që mendojnë përtej momentit rrallëherë kuptohen në çastin kur flasin. Arsyeja nuk lidhet domosdoshmërisht me mungesën e inteligjencës së publikut, por me një kulturë politike, mediatike dhe shoqërore që është e fiksuar pas së tashmes së ngushtë dhe interesit të menjëhershëm.
Diskursi publik shqiptar funksionon me logjikën e urgjencës: kush nuk jep zgjidhje të shpejta, slogane të thjeshta apo armiq të qartë, shihet si i paqartë, elitist ose i shkëputur nga realiteti. Mendimi afatgjatë, reflektimi strukturor dhe paralajmërimi për pasoja që ende nuk duken perceptohen si abstraksione të kota, jo si analiza të nevojshme.
Në këtë kontekst, figura që flet përtej momentit përballet me një keqlexim sistematik. Media e thjeshton, politika e instrumentalizon, ndërsa opinioni publik e gjykon me matës të gabuar: jo sipas vlerës së idesë, por sipas përputhjes me klimën emocionale të ditës. Ajo që nuk prodhon reagim të menjëhershëm, prodhon dyshim. Në Shqipëri, figurat që mendojnë përtej momentit zakonisht lexohen keq në momentin kur flasin. Fan Noli, Ismail Kadare dhe Lea Ypi (ndonëse nuk ka staturën e Nolit dhe Kadaresë) nuk janë të pakuptuar sepse janë “të vështirë”, por sepse shoqëria shqiptare ka pasur gjithmonë vështirësi të dëgjojë zërat që nuk i përkëdhelin mitet e saj.
Fan Noli: Një lider përpara kohës së vet, i keqkuptuar nga të gjithë
Rënia e qeverisë së Fan Nolit nuk ishte thjesht rrëzimi i një kabineti, por dështimi dramatik i një përpjekjeje për ta nxjerrë Shqipërinë nga mesjeta politike. Qeveria e tij u shemb sepse guxoi të mendonte përpara një shoqërie që ende jetonte me instinktet e vjetra të beut, bajraktarit dhe tregtarit të frikësuar nga çdo ndryshim.
Fan Noli erdhi në pushtet me një program që për kohën ishte tronditës: shtet ligjor, reformë agrare, arsim modern, shkëputje nga klientelizmi feudal dhe orientim drejt Perëndimit demokratik. Por Shqipëria e vitit 1924 nuk ishte gati për një revolucion institucional; ajo ishte mësuar me pushtete personale, jo me institucione, me privilegje, jo me barazi para ligjit.
A ishte Noli i keqkuptuar nga shqiptarët? Pa dyshim. Për shumicën e popullsisë, fjalori i tij politik ishte i huaj. Ai fliste për demokraci, moral shtetëror dhe përgjegjësi publike, ndërsa shoqëria kërkonte rend, bukë dhe një dorë të fortë që të mbante ekuilibrin mes kaosit dhe mbijetesës. Në këtë hendek mes vizionit dhe realitetit, Noli mbeti i vetëm.
A ishte ai më i përparuar se populli i vet? Në shumë aspekte, po. Noli përfaqësonte modelin e intelektualit modern europian, të formuar jashtë, me një ndjeshmëri sociale dhe kulturore që tejkalonte horizontin politik të kohës. Por përparësia intelektuale nuk përkthehet automatikisht në fuqi politike. Ai kishte ide, por nuk kishte aparat; kishte vizion, por jo mekanizma force për ta mbrojtur atë.
A ishte Fan Noli komunist? Kjo akuzë ishte më tepër një armë politike sesa një përshkrim ideologjik. Noli nuk ishte komunist në kuptimin doktrinar të fjalës. Ai nuk kërkoi diktaturën e proletariatit, as shpronësime revolucionare sipas modelit sovjetik. Ai ishte një reformator demokrat me prirje sociale, i frymëzuar nga modelet progresiste perëndimore, jo nga bolshevizmi lindor. Por në një shoqëri ku çdo ide për drejtësi sociale shihej si kërcënim, Noli u etiketua lehtësisht si “i majtë ekstrem”.
Në thelb, qeveria e Nolit ra sepse u përball me një aleancë të heshtur: elitën ekonomike që humbiste privilegje, klasën politike që rrezikonte pushtetin dhe një shoqëri që ende nuk kishte ndërtuar vetëdijen qytetare për të mbrojtur ndryshimin. Fan Noli nuk u rrëzua sepse gaboi në ide, por sepse Shqipëria nuk ishte ende gati për to.
Historia sot e lexon Nolin jo si një dështak, por si një paralajmërim: një komb që nuk kupton intelektualët e vet modernë, i shtyn ata drejt izolimit dhe i zëvendëson me autoritarizëm. Dhe ndoshta pyetja e vërtetë nuk është pse ra Fan Noli, por pse Shqipëria vazhdon ende të ketë frikë nga figura si ai.
Ismail Kadare: Shkrimtari i madh i keqkuptuar
Një nga paradokset më domethënëse të jetës kulturore shqiptare është qëndrimi i asaj që quhet “e djathta”, por edhe i një pjese të ish-të përndjekurve politikë, ndaj Ismail Kadaresë. Ata e pranojnë pa hezitim si shkrimtar të madh, madje si figurë themelore të letërsisë shqipe, por njëkohësisht e kritikojnë si “produkt” apo “përfitues” të komunizmit. E vlerësojnë në publik, por punojnë kundër tij në prapaskenë. Ky është një lojë e hapur me dy standarde, që flet më shumë për krizën tonë morale sesa për figurën e Kadaresë.
Në diskursin zyrtar, Kadare quhet “gjeniu letrar”, “zëri shqiptar në botë”, “kandidati i përhershëm për Nobelin”. Por sapo biseda kalon nga lavdërimi formal te analiza politike, nis relativizimi: pse nuk foli hapur? pse nuk u rebelua? pse botohej kur të tjerët burgoseshin? Pyetje që në dukje kërkojnë drejtësi historike, por në thelb shpesh shërbejnë për të ndërtuar një alibi morale për dështimet kolektive.
Ish-të përndjekurit politikë kanë arsye reale për dhimbje dhe zemërim, por problemi lind kur dhimbja shndërrohet në kriter estetik dhe moral absolut. Në vend që të lexojnë veprën si një akt rezistence të koduar dhe të rrezikshme, shumëkush e gjykon Kadarenë me standardin e tribunës politike, jo të shkrimtarit. Letërsia e tij nuk kërkonte të rrëzonte regjimin me thirrje, por ta çmontonte atë nga brenda, duke zbuluar mekanizmat e frikës, mitit dhe bindjes së verbër.
E djathta shqiptare, nga ana tjetër, ka vuajtur nga një kompleks i vjetër: mungesa e figurave kulturore universale. Kadare është shumë i madh për t’u mohuar, por edhe shumë i pavarur për t’u përvetësuar plotësisht. Prandaj ai mbetet figurë e papërshtatshme: nuk mund të rrëzohet, por as të pranohet pa kushte. Kështu lind hipokrizia: në skenë vlerësim, në prapaskenë sabotim.
Rasti i letrave anonime kundër kandidaturës së tij për Nobelin është kulmi i këtij absurdi. Një shoqëri normale do ta kishte parë një nominim të tillë si sukses kombëtar, pavarësisht polemikave. Në Shqipëri, përkundrazi, u aktivizua refleksi i vjetër i vetëshkatërrimit: nëse është i yni, duhet ta rrëzojmë, nëse shkëlqen shumë, duhet ta errësojmë. Jo për parime, por nga frika se mos dikush del mbi mesataren morale të turmës.
Në fund, ky dyzim nuk është konflikt me Kadarenë, por konflikt me veten. Pranimi i tij i plotë do të kërkonte një ballafaqim të ndershëm me komunizmin, me bashkëfajësinë, me heshtjen dhe me zonat gri të historisë sonë. Dhe kjo është ende shumë për një shoqëri që preferon të flasë me zë të lartë për viktimat, por me zë të ulët për përgjegjësitë.
Pse shqiptarët e përdorin Kadarenë si “scapegoat” ose dashi i kurbanit? Një lexim psikologjik i një zakoni kombëtar
Sa herë shoqëria shqiptare ngec në vetëanalizë, një emër del përpara si mburojë dhe shënjestër njëkohësisht: Ismail Kadare. I madh sa për t’u admiruar, i vetëm sa për t’u fajësuar. Në vend që të shërbejë si pasqyrë, ai shpesh kthehet në “kurban simbolik” për mëkatet kolektive të një shoqërie që heziton të përballet me veten.
Së fundi Lea Ypi, me qëndrimin e saj publik dhe largimin nga Shqipëria, nuk zbuloi asgjë të panjohur për këdo që ka lexuar qoftë edhe një faqe histori shqiptare. Ajo thjesht rikujtoi një rregull të vjetër kombëtar: sinqeriteti nuk pritet me debat, por me dyshim, mendimi kritik nuk dëgjohet, por etiketohet dhe kush nuk e përkëdhel sedrën kolektive, shpallet problem. Ironia qëndron në faktin se faji nuk iu faturua kurrë hapur shoqërisë, por gjithmonë individit që guxon të flasë troç. Në narrativën tonë të zakonshme, nuk është populli që refuzon pasqyrën, por pasqyra që paska “gabim këndin”. Lea Ypi nuk u largua sepse ishte shumë radikale, por sepse ishte tepër e qartë. Dhe qartësia, në Shqipëri, është shpesh më e padurueshme se gënjeshtra.
Pse Shqipëria refuzon Nolin, Kadarenë, Ypin dhe përqafon figura të forta pushteti?
Shqipëria ka një paradoks të vjetër dhe kokëfortë: ajo dyshon ndaj mendimtarëve dhe adhuron sundimtarët. Refuzon figurat që problematizojnë ndërgjegjen dhe përqafon ata që e thjeshtojnë realitetin në emra, flamuj dhe pushtet. Fan Noli, Ismail Kadare dhe Lea Ypi nuk janë refuzuar sepse janë të huaj për Shqipërinë, por sepse janë shumë kërkues ndaj saj. Ndërsa drejtuesit e pushtetshëm pëlqehen pikërisht sepse i përshtaten një kulture politike që kërkon autoritet, jo reflektim.
Noli, Kadare dhe Ypi përfaqësojnë traditën e mendimit kritik. Ata nuk ofrojnë zgjidhje të shpejta, por pyetje të vështira. Noli fliste për etikë shtetërore dhe përgjegjësi qytetare në një shoqëri që kërkonte shpëtimtarë. Kadare analizoi frikën si mekanizëm kolektiv, jo si aksident historik. Këto figura kërkojnë një shoqëri që mendon, jo që bindet.
Në anën tjetër, figurat që Shqipëria ka pëlqyer dhe ricikluar vazhdimisht janë figura pushteti. Ata nuk kërkojnë qytetarë kritikë, por ndjekës. Nuk ndërtojnë institucione që funksionojnë pa ta, por sisteme që varen nga prania e tyre. Dhe kjo përputhet në mënyrë perfekte me një shoqëri të lodhur nga pasiguria, që kërkon “dorë të fortë” dhe narrativë të thjeshtë.
Shqipëria nuk ka ndërtuar një traditë respekti për intelektualin kritik. Intelektuali pranohet vetëm kur shërben si dekor i pushtetit ose si justifikim ideologjik. Noli u ceremonializua, por u neutralizua. Kadare u adhurua, por u relativizua. Ypi u sulmua, sepse ende nuk mund të kontrollohet. Ndërsa politikanët pëlqehen sepse janë të lexueshëm dhe të përsëritshëm.
Në thelb, Shqipëria nuk refuzon individë, refuzon modelet që ata përfaqësojnë. Refuzon qytetarin autonom dhe përqafon liderin dominues. Refuzon pasqyrën dhe zgjedh mitin. Derisa kjo të ndryshojë, vendi do të vazhdojë të prodhojë më shumë sundimtarë sesa mendimtarë, më shumë tifozë sesa qytetarë, dhe më shumë histori pushteti sesa histori vetëdijeje. Dhe ky është refuzimi më i madh që Shqipëria i bën vetes.
Që Shqipëria të kuptojë dhe të vlerësojë figura si Fan Noli dhe Ismail Kadare, duhet të ndodhë më pak një ndryshim politik dhe më shumë një kthesë mendore. Këta autorë nuk kërkojnë adhurim, por pjekuri qytetare. Ata nuk flasin për pushtet, por për përgjegjësi; jo për fitore, por për vetëdije.