Fjala e ruan të vërtetën atëherë kur pasoja e saj nuk lihet jashtë, por kthehet te një përgjegjësi që e mban. Në skajin e ndërgjegjes publike rri një copë letër e palosur, e zverdhur nga pritja, ku është shkruar vetëm një fjalë: “nesër”. Ajo copë letër nuk ka emër, nuk ka datë, nuk ka firmë, ka një pezullim që përsëritet dhe, me këtë përsëritje, e mëson shoqërinë ta ndjejë mungesën e pasojës si gjë të durueshme, jo si turp. Aty ku “nesër”-i rri mbi gjithçka si justifikim i lehtë, fillon të ndihet një rend i padukshëm që nuk ka nevojë për kërbaç, sepse i mjafton që kthimi të mos vijë.
Kur fjala mbetet pa pasojë, ajo mund të merret për drejtësi pa sjellë drejtësi, mund të merret për guxim pa sjellë çmim, mund të merret për ndryshim pa e lëvizur gjykimin. Në atë hapësirë ku fjala nuk kthehet në përgjegjësi të mbajtur, vonesa nis të bëhet përparësi e shmangies, shtyrja gjen arsyetim, arsyetimi vishet si kujdes, dhe kujdesi nis të merret për virtyt.
Sa herë që virtyti shërben si mbulesë e mos-përgjegjësisë, barazia zbehet pa britmë e pa kërcënim, sepse faji moral zhvendoset nga shmangia te kërkesa. Dhe barazia, kur turpërohet kërkesa, nis të humbasë vend, pa u dëgjuar asnjë zhurmë. Një republikë rritet kur barra morale bie mbi shmangien dhe dinjiteti mbetet te kërkesa, ndërsa ajo dobësohet kur kërkesa del e zbutur përpara se të dalë e drejtë, dhe shmangia del e qetë përpara se të dalë e përgjegjshme.
Kjo rrëshqitje rrallë vjen si stuhi, më shpesh kalon si ndryshim i vogël në mënyrën si flitet, si pritet, si pranohet. E drejta nis të shpjegohet para se të dëgjohet, dhe kërkesa nis të kërkojë pranueshmëri para se të kërkojë barazi, ndërkohë qetësia vesh petkun e maturisë, maturia i ngjan drejtësisë, dhe drejtësia mbetet një fjalë e rëndë që nuk e gjen dot pasojën e vet.
Këtu e mira e fjalës rrëshqet në ndjesë, ndërsa e padrejta merr pamje qetësie. Barazia lidhet me vendin ku bie faji moral i mos-kthimit. Atje ku turpi i ngjitet kërkesës, vonesa fiton pafajësi, atje ku turpi kthehet te shmangia, vonesa e humb pafajësinë dhe shmangia nis ta humbë lehtësinë shoqërore. Kjo peshore nuk ka nevojë për shfaqje, ajo rri te një pyetje e kthjellët, e cila nuk flet për emocione, por për barrë, kush e mban pasojën, kush e shtyn, dhe çfarë e mbron atë shtyrje.
Pas ’90-ës liria u shpall si horizont, dhe ky ishte çast i madh, por forma që e mbron lirinë nga përdorimi i lig u hollua në shumë vende. Kur forma bëhet e brishtë, njeriu shkon te rruga e shpejtë sepse kërkon siguri. Kur rruga e shpejtë kthehet në prirje, e drejta mëson të justifikohet para se të dëgjohet, dhe kërkesa, në vend që të hyjë si masë, fillon të hyjë si bezdi. Në atë masë, shmangia fillon të falet pa e ndier veten fajtore, sepse shoqëria, e lodhur nga pritja, e merr pezullimin për mençuri, dhe mençuria, kur ngatërrohet me pezullimin, ia jep kohës pushtetin që ligji s’ia dha dot.
Kjo falje e heshtur nuk lind nga një e keqe e madhe, por nga përsëritja e një faljeje të vogël. Falja e shpejtë e pezullimit, e thënë si kujdes, e bën mos-përgjegjësinë të ndihet e pranueshme dhe e bën kërkesën të ndihet e tepërt. Pesha zhvendoset pa u vënë re, kërkesa mban turpin, shmangia mban rehatimin.
Kur rehatimi i shmangies merret për paqe, barazia mbetet jashtë, jo pse u dëbua, por pse s’u mbajt. Dhe në atë pikë, pa u dukur, shoqëria nis ta përdorë vetveten si mbulesë për gabimin e vet.
Këtu urtia nis të lexohet si kundër-rend, jo si fjalë e butë e as si qetësi e blerë me dorëzim. Njeriu shkon ta mbyllë çështjen “për paqe”, sepse paqja e çastit josh, dhe, përpara se paqja të shndërrohet në alibi, ndalet. Kjo ndalesë s’vjen për të gjykuar njerëzit, as për t’u vënë buzëqeshje morale mbi kokë tjetrit, vjen që e drejta të mos gjykohet si bezdi dhe falja të mos kthehet në mbulesë të pezullimit.
Aty urtia njihet si masë e brendshme, energjia nuk shuhet, veçse lidhet me kufirin dhe me përgjegjësinë e mbajtur.
Dhe kjo lidhje, kur bëhet e përbashkët, ia heq kohës mundësinë të shtiret si virtyt.
Në atë masë bëhet e lexueshme edhe shenja që dallon urtinë nga maska e saj.
Urtia që ul çmimin e shmangies, edhe kur vjen e veshur si kujdes, rrëshqet në falje që mbron të padrejtën, urtia që e rrit çmimin e shmangies, edhe kur vjen e veshur me përvujtni, i jep barazisë formë.
Këtu hapet një ndarje që mbron edhe njerëzinë nga keqleximi, mëshira që mbron njeriun e lodhur ka fytyrë njerëzore, falja që mbron mungesën e kthimit ka fytyrë politike.
E para e mban njeriun, e dyta e mban shmangien.
Këtu rritet pushteti i vonesës.
Ai rritet kur përgjegjësia humb atë që e mban, sepse askush nuk mbetet ai që e mban pasojën.
Ai rritet kur e vërteta del nga qendra e vëmendjes jo se u rrëzua, por se u pezullua, dhe pezullimi nis të merret për maturi.
Ai rritet kur kërkesa nis të duket teprim, jo ngaqë është e gabuar, por ngaqë bie mbi një kulturë që e ka bërë shtyrjen vend të sigurt.
Në atë masë, koha përdoret si përparësi e shmangies, dhe pushteti, kur e merr këtë përparësi, e ndjen veten të larë edhe pa u pastruar.
Nga kjo lind boshti i kohës së privatizuar dhe i kohës së përbashkët.
Koha bëhet pushtet kur pabarazia e pritjes bëhet normë, njëra anë mësohet të presë, ndërsa tjetra mësohet të mos kthehet.
Koha bëhet e përbashkët kur kthimi ka të njëjtin prag për të gjithë, sepse barazia nuk lind nga fjala e bukur, por nga e njëjta masë mbi të gjithë.
Në këtë bosht, shtyrja s’mbetet vetëm vonesë, bëhet mënyrë për të zotëruar kohën e tjetrit dhe për të prekur dinjitetin e tij, derisa barazia pushon së qenë parim dhe nis të duket si akses.
Këtu sendet e vogla marrin peshë pa folur. Një vulë pa bojë, e lënë mbi një fletë që s’ka shenjë, rri si dëshmi e një përgjegjësie pa vend, ajo vulë nuk flet për zyrë, flet për mungesë pragut, sepse kur s’ka prag, kthimi s’ka ku të bjerë.
Kur fjala zgjatet pa kthim, shfaqet dëmi që prek zemrën e demokracisë, e vërteta nis të lexohet si teatër, edhe kur është e vërtetë.
Ajo humb fuqinë detyruese dhe kthehet në koment, dhe kur gjithçka bëhet koment, gjykimi publik venitet pa u dukur.
Shoqëria mëson të mos besojë jo nga mungesë e së vërtetës, por nga mungesë e kthimit, dhe ky mosbesim, kur bëhet gjendje e përhershme, e bën të drejtën të duket e pambështetur.
Kjo s’është dramë që kërkon zë, është rrënim që rritet në heshtje, sepse kuptimi zbrazet kur fjala s’kthehet.
Në atë zbrazje del përballë urgjenca dhe emergjenca e shpallur si gjuhë e përditshme.
Shpejtësia ka të drejtën e vet morale kur vjen nga dhimbja e vërtetë e shoqërisë, megjithatë shpejtësia që ia shkurton lehtësinë shmangies dhe shpejtësia që rrit vetëm avullin e çastit nuk rrijnë në të njëjtin rend.
Kur thirrja rrit koston mbi shmangien, ajo ruan vlerë, kur thirrja rrit vetëm avullin, ajo nis të humbë peshë.
Dhe kur avulli kthehet në peizazh, peizazhi pushon së detyruari, sepse detyrimi lind nga kufiri dhe jo nga përsëritja.
Këtu shfaqet shterimi i protestës, jo si fyerje e kundërshtimit, por si ligj vlere i sjelljes publike.
E drejta për kundërshtim nuk shterohet, shterohet mjeti kur kthehet në prirje që s’i vendos kosto shmangies.
Kur kundërshtimi përsëritet pa kthim te pasojat, ai bëhet pamje, pamja mund të ngrohë për një çast, por nuk detyron.
Pushteti e njeh peizazhin dhe s’i druhet, kufirit i druhet, sepse kufiri i vë një prag, dhe pragu e kthen fjalën nga koment në detyrim.
Këtu shfaqet tepria e parashikueshme.
Kur kundërshtimi bëhet klimë, pushteti vesh këmishën e stabilitetit, frika nga kaosi nis t’i paraprijë frikës nga padrejtësia, parashikueshmëria kthehet në mall që blihet si virtyt, dhe “ekuilibri” merr pamje shpëtimi.
Kjo s’ka nevojë për emra që të kuptohet, sepse është ligj sjelljeje, kur tepria nuk detyron, ajo i jep pushtetit certifikatën e ekuilibrit.
Nxehtësia poshtë shpenzohet, koha sipër zgjatet, dhe shtyrja e gjen veten edhe më e mbrojtur, në këtë kthesë dëmtohet ai që kërkon kthim, dhe përfiton ai që e mban pezullimin si strehë.
Në këtë rend urtia merr edhe kuptimin e saj real e të vërtrtë opozitar, pa u kthyer në thirrje sheshi.
Protesta mbetet e drejtë, urtia e ruan protestën që të mos shterojë, zemërimi shpesh është sinjal drejtësie, urtia e mban zemërimin në masë, që masa të ruajë besueshmërinë e kufirit.
Kufiri, në politikë, i ngjan një pragu që i kujton pushtetit se çdo ditë e shtyrë ka çmim, pa prag kundërshtimi kthehet në gjendje, me prag kundërshtimi kthehet në rend, dhe rendi e bën kundërshtimin të frikshëm pa e bërë të shfrenuar.
Këtu nis të dallohet ndryshimi mes një kundërshtimi që vendos kufi dhe një kundërshtimi që shndërrohet në rit.
Kur kostoja e shmangies nuk rritet, ritmi mbetet ngrohje, kur kostoja rritet, pushteti e ndjen se një masë është vendosur.
Në njërin rast turpi rri mbi kërkesën, në tjetrin turpi kthehet te mos-përgjegjësia.
Në njërin rast shtyrja merr pamje të ligjshme, në tjetrin shtyrja humb pafajësinë e saj morale.
Zëri i stabilitetit, kur vjen i ndershëm, e sjell veten si kujdes për jetën, për bukën, për familjen, për frikën nga rrënimi, për frikën nga dhuna e rastësishme që i bie gjithnjë të dobëtit më parë.
Ky zë ka të drejtën e vet morale dhe meriton nderim, sepse shoqëria s’ndërtohet duke fyer njeriun që kërkon siguri.
Megjithatë stabiliteti rri si rend vetëm kur mban përgjegjësinë, ai rrëshqet në kredi të mos-përgjegjësisë kur përdoret për të falur shmangien, kur qetësia ruhet duke e turpëruar kërkesën, kur koha privatizohet me alibi.
Atje virtyti bëhet mbulesë e mos-kthimit, dhe urtia e vërtetë e dallon këtë jo me përçmim, por me masë.
Pakti i Urtisë rri në këtë vijë si ndalim i brendshëm ndaj tregtisë së dhimbjes.
Kur dhimbja shndërrohet në rol, barazia kthehet në mall dhe fjala në stoli të pa-detyrueshme, aty pasojat bëhen të pamundura, sepse shoqëria e pranon mungesën e tyre si gjendje të pranueshme.
Nderi del atëherë jo si zbukurim, por si kusht, pa nder, çmimi s’ka ku të ngjitet, dhe kur çmimi s’ngjitet, shtyrja qëndron e paprekur.
Kostoja e vonesës shfaqet në brendësi, sepse prek standardin e njeriut dhe standardin e shoqërisë.
Njeriu i ndershëm nis të kërkojë falje për kërkesën e vet dhe e ndjen veten fajtor në vendin e gabuar, kjo s’e bën të lig, veçse e detyron të jetojë me barrë të përmbysur.
Talenti kërkon një vend ku fjala mbërrin, dhe ikja, pa u shpallur dramë, bëhet mënyra më e pastër për të mos u mësuar me mos-përgjegjësinë.
Besimi venitet, sepse besimi jeton nga kthimi, cinizmi nis të merret për mburojë mendjeje, sepse i shpëton njeriut nga zhgënjimi i përsëritur.
Në atë ftohje barazia mbetet jashtë jo pse u dëbua, por pse s’u mbajt.
Në udhëheqje reagimi mbledh turmë, ndërsa ndërtimi rrit qytetari, turma jep çast, qytetaria jep qëndrueshmëri.
Qytetaria e do kthimin, sepse kthimi e bën fjalën detyruese, e do pragun, sepse pragu e bën kundërshtimin të vlefshëm, e do urtinë, sepse urtia e mban energjinë larg shterimit.
Në atë mënyrë kundërshtimi mbetet i fortë pa u bërë gjendje, dhe barazia merr vend pa u kthyer në slogan.
Në fund nuk mbetet një formulë, mbetet sendi.
Letra e palosur s’rrin më si stoli e pritjes, bie mbrapsht te dora që e la.
Arian Galdini