Saimir Kadiu/
Nicolae Iorga (1871–1940) ishte një nga figurat më të mëdha të kulturës dhe politikës rumune, historian i shquar, akademik, albanolog, publicist dhe kryeministër i Rumanisë (1931–1932). Ai lindi në Botoshani të Rumanisë, në vitin 1871, nga një familje zejtarësh muratorë. Të dhënat mbi prejardhjen e tij i kemi nga vetë N. Jorga, i cili në njërën nga veprat e tij të shumta, thotë se gjyshi i tij i quajtur Jorgo, në shek. 19, me trastën e muratorit në krahë, erdhi nga Shqipëria, ndoshta nga treva korçare e Gorë-Oparit, dhe u vendos në Rumani duke ushtruar mjeshtërinë e muratorit.
Nicolae Iorga dha një kontribut të rëndësishëm për historinë e Shqipërisë duke e studiuar dhe promovuar atë në nivel ndërkombëtar. Ai botoi veprën “A Short History of Albania and the Albanian People”, ku theksonte origjinën ilire të shqiptarëve dhe rolin e gjuhës shqipe në ruajtjen e identitetit kombëtar.
Iorga analizoi historinë e shqiptarëve që nga lashtësia ilire deri në shpalljen e pavarësisë më 1912. Ai e konsideronte gjuhën shqipe si një element kyç për ruajtjen e identitetit kombëtar, pavarësisht ndikimeve politike dhe fetare.
Si historian me reputacion ndërkombëtar, Iorga e bëri të njohur historinë e shqiptarëve në qarqet akademike dhe politike evropiane, duke ndihmuar në legjitimimin e kërkesave të tyre për shtet më vete. Në shkrimet e tij, ai e paraqiste Shqipërinë si një komb me rrënjë të lashta dhe të dallueshme nga fqinjët, duke i dhënë një bazë historike ideologjisë së pavarësisë.
Iorga themeloi në Bukuresht një institut ku studimet për Shqipërinë zinin vend të rëndësishëm, duke e futur historinë shqiptare në një kornizë më të gjerë ballkanike. Ai e përforcoi idenë se shqiptarët janë pasardhës të ilirëve, duke i dalluar nga popujt sllavë dhe grekë. Shkrimet e tij u përdorën si argument në mbrojtje të pavarësisë së Shqipërisë.
Iorga zbuloi dhe shkrimin e parë në gjuhën shqipe më 1915 në bibliotekën Laurentiana të Firences, “Formulën e pagëzimit”.
Midis viteve 1934 dhe 1939, Rumania kishte një tokë në Detin Jon, në Sarandë. Mbreti Zogu ia kishte dhuruar tokën Nicolae Iorga-s, në shenjë mirënjohjeje për kontributin e tij për historinë dhe pavarësinë e Shqipërisë, si dhe për fatin e Ballkanit. Historiani i dhuroi më pas 50 për qind të zonës shtetit rumun dhe kështu Rumania fitoi daljen në Detin Mesdhe, nëpërmjet detit Jon. Instituti Rumun në Sarandë (Casa Iorga) mbante emrin e themeluesit që në fillimet e tij.
Shtëpia u ndërtua në vitin 1937 në një truall prej gati 1 mijë metrash katrorë në qytetin bregdetar.
Historia u shkrua si rezultat i kurseve që profesori Iorga mbajti në Universitetin e Bukureshtit dhe që u përdorën si material dokumentar nga delegacioni shqiptar në Konferencën e Paqes në Londër në 1919, ku ai mbështeti kauzën e pavarësisë dhe njohjen e planit ndërkombëtar të Shqipëria dhe kufijtë e saj.
Iorga ia dha atë tokë shtetit rumun në vitin 1934, me kushtin që aty të ndërtohej një ndërtesë për të shërbyer si institut për studime dhe kërkime arkeologjike.
Në kuadër të koncesionit, një institut i tillë u themelua në vitin 1937, i cili funksionoi midis viteve 1937 dhe 1940, pastaj përsëri midis 1942 dhe 1944.
Ndërtesa e institutit u projektua nga arkitekti rumun Petre Antonescu. Historiani i madh rumun u vra në vitin 1940 nga Garda e Hekurt, duke u bërë një nga viktimat më të njohura të ekstremizmit politik në Europën e kohës.
Fundi tragjik…
Marrëdhënia Fatale Midis Nicolae Iorga dhe Carol II
Në historinë rumune midis dy luftërave botërore, pak marrëdhënie ishin aq komplekse dhe patën një fund aq të përgjakshëm sa ajo midis studiuesit Nicolae Iorga dhe Mbretit Carol II. Si përfundoi historiani më i madh i kombit rumun duke u bërë mjet politik i monarkut, duke paguar për besnikërinë e tij me jetën e tij?
Është një histori admirimi, manipulimi dhe gabimesh monumentale politike.
Nicolae Iorga ishte mësues i Princit të ri Carol, duke i ngulitur atij një respekt të thellë për monarkinë. Edhe pse Carol abdikoi nga froni disa herë në vitet 1920, Iorga mbeti besnik. Më 8 qershor 1930, kur Carol u kthye në fshehtësi për të marrë kurorën, studiuesi mbështeti fuqimisht “Restaurimin”, duke besuar se sovrani i ri do të zhdukte politikën e korruptuar. Megjithatë, mbreti kishte një plan krejtësisht të ndryshëm: vendosjen e pushtetit personal.
Kryeministri Iorga (1931-1932)
Lëvizja e parë taktike e Carol ishte të përdorte prestigjin e ish-mësuesit të tij. Në prill të vitit 1931, në mes të një krize ekonomike, mbreti emëroi Iorgën si kryeministër. Ishte një “qeveri teknikësh” e krijuar për të anashkaluar partitë tradicionale të urryera nga sovrani. Qeveria ishte një dështim i madh administrativ. Megjithëse me qëllime të mira, Iorga u manipulua nga kamarilla mbretërore dhe vendosi masa jopopullore (“kthesa sakrificash”), duke tërhequr zemërimin e masave. Në qershor të vitit 1932, mbreti e shkarkoi atë papritur, duke mos pasur më nevojë për një ekran.
Diktatura Mbretërore dhe Pakti me Djallin (1938)
Pavarësisht poshtërimit të tij, Iorga mbeti i magjepsur nga monarkia. Kur Carol II vendosi diktaturën mbretërore në shkurt të vitit 1938, studiuesi pranoi të ishte pjesë e Këshillit të Kurorës dhe partisë së vetme, Frontit të Ringjalljes Kombëtare. Kjo mbështetje e verbër e çoi Iorgën në konflikt fatal me Lëvizjen Legjionare. Një letër e ashpër drejtuar Corneliu Zelea Codreanu shërbeu si pretekst që mbreti të arrestonte udhëheqësin e legjionarëve. Vrasja e Codreanu-së me urdhër të Karolit (nëntor 1938) rëndoi moralisht mbi supet e studiuesit.
Ikja e Mbretit dhe Vdekja e Studiuesit
Viti 1940 solli shembjen e kufijve të vendit. I përballur me katastrofën e cedimeve territoriale, Karoli II abdikoi më 6 shtator dhe iku me një pasuri të madhe. Ai e braktisi profesorin e tij të vjetër, duke e lënë të pambrojtur kundër regjimit legjionar. Më 27 nëntor 1940, një komando legjionar e mori Iorgën nga vila e tij në Sinaia dhe e vrau brutalisht në pyllin Strejnic.