Prof. Dr. Muhamet Racaj/
Ky studim trajton rivalitetin në rritje midis kampit SHBA-BE dhe boshtit autoritar Rusi-Kinë, duke eksploruar kalimin nga rendi unipolar drejt shumëpolarizmit global. Ngjarjet në Pekin në shtator 2025, përfshirë shfaqjen e fuqisë ushtarake dhe forumet ekonomike, pasqyrojnë forcat dhe dinamikat e reja në arenën ndërkombëtare. Analiza u përqendrua në dimensionet politike, ekonomike dhe ideologjike të këtij rivaliteti, si dhe në ndikimin e tij mbi botën në përgjithësi dhe në vendet e Ballkanit në veçanti, një rajon me histori të gjatë ndikimesh të jashtme. Argumentojmë se në një botë ku nuk ekziston më dominimi absolut, vendet e vogla duhet të ndjekin politika fleksibile dhe shumëdrejtimore për të siguruar stabilitet dhe zhvillim.
Pas Luftës së Ftohtë, bota hyri në një periudhë të dominimit amerikan me një rend demokratik-liberal bazuar në rregulla të përcaktuara, institucione multilaterale dhe bashkëpunim ekonomik ndërkombëtar. Shpërbërja e Bashkimit Sovjetik krijoi një moment unipolar që dominimi i SHBA-së dukej i pakontestueshëm. Ky dominim u projektua në rol lideri në organizatat kryesore botërore dhe në vendosjen e normave ndërkombëtare, duke përfshirë promovimin e demokracisë, tregtisë së lirë dhe të drejtave universale të njeriut.
Megjithatë, në dekadat në vazhdim, ky rend përjetoi sfida të mëdha. Kina u rrit ekonomikisht dhe ushtarakisht duke krijuar një alternativë komplekse ndaj sistemit perëndimor. Rusia u rikthye si aktor ushtarak dhe energjetik me aftësi për të sfiduar fuqitë perëndimore në arenën ndërkombëtare. Ndërkaq, vetë Perëndimi u përball me brishtësinë e brendshme si pasojë e ndryshimeve politike, ekonomike e sociale, si dhe ndërlikimet që sollën konflikte brenda dhe probleme në bashkëpunim.
Në këtë kontekst, analiza bashkërenditet mbi tre korniza teorike kryesore të marrëdhënieve ndërkombëtare.
1. Realizmi ofensiv i Mearsheimer-it na shpjegon se fuqitë e mëdha janë gjithmonë në kërkim të dominimit dhe balancimit të rivalëve për mbijetesë.
2. Teoria e stabilitetit hegjemonik e Waltz-it tregon se rendi botëror është më i qëndrueshëm nëse një fuqi e vetme është hegjemoni që ofron siguri dhe rregulla.
3. Nga ana tjetër, konstruktivizmi rikthen rëndësinë e ideve dhe narrativave, si “ëndrra kineze” dhe paradigma e botës shumëqendrore, që fuqizojnë apo sfidojnë strukturat ekzistuese⁷.
Këto teori, së bashku me analizën empirike të ngjarjeve të zhvilluara gjatë vitit 2025 dhe kontekstin rajonal në Ballkan, përbëjnë bazën e metodologjisë që na lejon të kuptojmë dinamika globale dhe rajonale në mënyrë të rrjetëzuar dhe të kompleksuar.
Pjesa kryesore
1.Transformimi i Rendit Ndërkombëtar
Periudha e pas Luftës së Ftohtë u karakterizua nga dominimi i SHBA-së si superfuqi absolute me një rëndësi strategjike të pazvogëluar në fushën ushtarake, ekonomike dhe diplomatike. Luftërat në Ballkan, ndërhyrjet në Lindjen e Mesme dhe zgjerimet e NATO-s u panë si konfirmim i këtij dominimi⁸. Megjithatë, kriza financiare globale e 2008 shënoi një moment reflektimi dhe heshtjeje, duke ekspozuar dobësitë strukturore të ekonomisë amerikane dhe pasojat e globalizimit të pakontrolluar⁹.
Ndërkohë, Kina po zhvillohej me një ritëm të shpejtë ekonomik dhe teknologjik, duke investuar në projekte globale, si “Rruga e Mëndafshit” dhe avancimet në inteligjencën artificiale dhe teknologjitë 5G¹⁰. Rusia, shfrytëzuesja kryesore e burimeve energjetike dhe kapaciteteve ushtarake, rifutet fuqishëm në skenën ndërkombëtare me ndërhyrjet në Ukrainë dhe Siri¹¹.
Shtatori 2025 u bë simbol i hyrjes së botës në një epokë të shumëpolarizmit, ku fuqitë e mëdha operojnë në një sistem kompleks ku asnjë prej tyre nuk dominon aspak. Manifestimet në Pekin me shfaqjen e fuqisë ushtarake, paralelisht me forume të fuqishme ekonomike dhe diplomatikë të multinacionalëve, treguan ndryshimin rrënjësor të ekuilibrave¹².
Kjo epokë e re kërkon një qasje që tejkalon dualizmin tradicional Lindje-Perëndim duke njohur një mozaik interesash dhe aleancash që bashkëjetojnë në mënyrë fleksibile dhe dinamike¹³.
2.Aleanca Rusi-Kinë dhe Strategjitë e Përbashkëta
Aleanca mes Rusisë dhe Kinës, megjithëse jo ideologjikisht uniforme, bazohen në një marrëveshje pragmatike që shfrytëzon fuqitë dhe resurset unike të secilit partner. Rusia ofron burimet energjetike dhe kapacitetet ushtarake tradicionale, ndërsa Kina fuqinë ekonomike dhe teknologjinë¹⁴.
Kjo ndarje përforcon ndërveprimin në fusha strategjike dhe minon dominimin perëndimor duke krijuar një alternativë që paraqitet si rend botëror sovranist, i bazuar në parime të fuqisë dhe pavarësisë kombëtare¹⁵. Samitet e shtatorit 2025, duke përfshirë pjesëmarrjen e vendeve të ndryshme të Jugut Global, e pasqyruan këtë model si një qasje kundër peshës liberale dhe universaliste që karakterizon Perëndimin¹⁶.
Në këtë kuadër, pushteti ekonomik i Kinës u përdor si mjet jo vetëm për avancimin e interesave të saj, por edhe për të ndihmuar aleatët si Rusia dhe vendet e mesme që kërkojnë të fuqizohen përballë presioneve perëndimore¹⁷.
Reagimet dhe Sfida e SHBA-BE-së
Nën drejtimin e Donald Trump, SHBA filloi një linjë më proteksioniste dhe tranzicionale që përqendrohej në “Amerika në radhë të parë”. Kjo solli një politikë më selektive ndaj kinse kundërshtarëve, duke ndikuar në marrëdhëniet me Kinën, Indinë dhe aleatët tradicionalë në Evropë¹⁸. Ndërkohë, Bashkimi Evropian nuk arriti të harmonizojë qasjet e tij politike dhe strategjike, duke u përballur me sfida të brendshme si:
1. Rritja e populizmit,
2. Situata ekonomike pas Brexit dhe
3. Variabiliteti në politikën e jashtmeⁱ⁹.
NATO mbetet struktura kryesore e sigurisë në hemisferën perëndimore, por ajo kërkon transformim për të bërë ballë sfidave moderne, duke përfshirë kërcënimet hibride dhe ato kibernetike²⁰.
Dimensioni Ideologjik dhe Global
Një nga thelbësoret në përplasjen e epokës së re është përballja mes modeleve ideologjike dhe qeverisëse. Perëndimi promovon demokracinë liberale dhe normat ndërkombëtare të të drejtave të njeriut, ndërsa boshti Rusi-Kinë synon rigjallërimin e sovranitetit të fortë dhe kontrollit autoritar si bazë për rendin e ri botëror²¹.
Ky përfshin:
1. Përdorimin e teknologjive të avancuara për mbikëqyrje dhe kontroll të shoqërive,
2. Kontrollin e mediave dhe mbrojtjen e interesave kombëtare në kurriz të lirisë dhe transparencës²².
Një manifestim i kësaj është politika e “enderrës kineze” dhe mënyra se si ajo përshtatet me politikën globale dhe partnerët e saj²³.
Ballkani në Rrethanat e reja
Rajoni i Ballkanit, historikisht një hapësirë e ndikuar fuqishëm nga interesat dhe ndërhyrjet e fuqive të mëdha, po përballet sot me një kompleksitet edhe më të thellë ngjarjesh dhe përgjigjesh ndaj sfidave globale. Serbia ruan lidhje të ngushta me Rusinë, duke përfituar mbështetje politike, diplomatike dhe burime të rëndësishme energjetike, që ndikojnë në politikën dhe ekonominë rajonale²⁴. Shqipëria dhe Kosova, me një orientim të konsoliduar euroatlantik, përballen me ndikimet gjithnjë në rritje të investimeve kineze, të cilat synojnë të zgjerohen në sektorë infrastrukture, energjie dhe ekonomikë, duke krijuar një peizazh të ri bashkëpunimi por edhe presionesh të jashtme²⁵. Për Kosovën, kjo situatë është veçanërisht sfiduese për shkak të njohjeve të kufizuara ndërkombëtare dhe nevojës për krijimin e aleancave të qëndrueshme që forcojnë pozicionin e saj shtetëror dhe ekonomik ndërkombëtar.
Maqedonia e Veriut është në një tranzicion të përzier institucional dhe politik, ku tensionet etnike dhe presionet rajonale ndikojnë në stabilitetin dhe rrugën e saj drejt integrimeve evropiane dhe euroatlantike²⁶. Bosnja dhe Hercegovina mbetet një rast kompleks me fragmentim etnik të theksuar, elementi që e bën atë objektiv të ndikimeve të ndara nga aktorë të ndryshëm të jashtëm, shpesh në kundërshtim me njëri-tjetrin²⁷. Në përgjithësi, vedet e Ballkanit përfitojnë nga diplomacia shumëdrejtimore, e frymëzuar nga modeli indian i balancimit mes fuqive të mëdha, i cili u mundëson atyre të manovrojnë në mënyrë fleksibile dhe pragmatike në një mjedis ndërkombëtar në tension dhe ndryshim²⁸.
Pasojat Globale dhe Rajonale
Kalimi në shumëpolarizëm rrit kompleksitetin e marrëdhënieve ndërkombëtare me pasoja të thella globale. Dobësimi i institucioneve multilaterale, rritja e garës teknologjike dhe rritja e konfliktualitetit rajonal kërkojnë adaptim dhe bashkëpunim të rinovuar²⁹. Për Ballkanin, kjo përkthehet në presione më të mëdha politike dhe ekonomike por gjithashtu në mundësinë për të luajtur rol unik midis Lindjes dhe Perëndimit³⁰.
Përfundime dhe Rekomandime
Rrjedhimisht, epoka post-unipolare kërkon menaxhim të kujdesshëm të interesave dhe forcim të bashkëpunimit ndërkombëtar. Perëndimi duhet të forcojë kohezionin dhe fleksibilitetin në politikë, ndërsa Ballkani duhet të përdorë diplomacinë shumëdrejtimore për të përballuar presionet dhe për të siguruar stabilitetin dhe zhvillimin e qëndrueshëm në rajon.
Dialogu multilateral dhe bashkëpunimi rajonal janë thelbësore për shmangien e përshkallëzimeve dhe krijimin e një mjedisi të qëndrueshëm gjeopolitik. Vendimet dhe manovrat strategjike të vendeve të vogla do të përcaktojnë stabilitetin në rajonet më të ndjeshme, duke përfshirë Ballkanin.
Rekomandime
• Perëndimi duhet të rishikojë strategjitë e tij të sigurisë dhe diplomacisë, duke shmangur përshkallëzime të rrezikshme.
• Vendet e vogla dhe të mesme duhet të ndërtojnë politika elastike, të ruajnë sovranitetin dhe të përparojnë diplomacinë shumëdrejtimore.
• Ballkani duhet të forcojë integrimin euroatlantik dhe kapacitetet institucionale për të përballuar sfidat e sigurisë hibride dhe kibernetike.
• Komuniteti ndërkombëtar duhet të intensifikojë dialogun multilateral për të parandaluar që përplasjet ideologjike të shndërrohen në konflikte globale¹⁴.
Bibliografia:
1. Waltz, Kenneth (1979). Theory of International Politics. Addison-Wesley.
2. Nye, Joseph (2011). The Future of Power. PublicAffairs.
3. Mearsheimer, John (2001). The Tragedy of Great Power Politics. W.W. Norton & Company.
4. Strand, Morten (2025). “Aleanca e ferrit kinez dhe rendi multipolar autoritar.” Analizë, 04.09.2025.
5. Racaj, Muhamet (2025). “Rendi i ri shumëpolar dhe ndikimet në Ballkan.” Bota Sot, 04.09.2025.
6. Foreign Affairs (2023). Artikuj mbi rivalitetin SHBA-Kinë dhe politikat globale.
7. Journal of Balkan and Near Eastern Studies (2024). Studime rajonale mbi ndikimin ndërkombëtar në Ballkan.
8. Raporte të NATO dhe BE mbi sigurinë rajonale dhe strategjitë 2024–2025.
9. Raporte mediatike dhe zyrtare mbi aktivitetet në Pekin shtator 2025.
10. Instituti për Siguri dhe Bashkëpunim Ndërkombëtar (2025). Raport mbi sfidat globale dhe rajonale.
11. Raporte të analistëve ushtarakë dhe ekonomistë mbi ndikimin e teknologjive të reja në politikën globale (2024-2025).