Dielli | The Sun

Albanian American Newspaper Devoted to the Intellectual and Cultural Advancement of the Albanians in America | Since 1909

Diktatura dhe Sëmundja

by

Nga Astrit Lulushi/

Qeveria shtypëse është një nga shkaqet kryesore të urisë, kjo dihet. Të paktën demokracitë përhapin informacione rreth korrjeve të këqija. Kështu, në Shqipëri, vend mes autokracisë e demokracisë, përhapja e lajmeve të këqia quhet përhapje paniku, shpesh edhe lajm i rremë. Sot, diktatura është gjithashtu rrezik për shëndetin, kur bëhet fjalë për sëmundje infektive.
Që nga fillimi, Kina kishte frikë nga informacioni për Virusin. Po kështu Shqipëria, duke u bërë deri qesharake, me zyrtarë zgërdhirës e shtetas “të paprekshëm”. Për muaj, ndërsa Koronavirusi përhapej, nuk njoftohej asgjë dhe gazetarëve u thuhej të mos shkruanin për të mos përhapur panik. Kjo fobi informacioni ndaloi spitalet dhe njerëzit e thjeshtë të ndërmerrnin masa paraprake. Ndalimi i lajmeve të këqija ka vrarë miliona. Uria, rreth vitit 1960, e cila mori 30 milion jetë, u përkeqësua nga frika e zyrtarëve për të pranuar se të korrat ishin të dobëta pas kolektivizimit të bujqësisë nga Mao Ce Dun në Kinë. Shtypja e qeverisë inkurajon përhapjen e sëmundjes dhe kjo e fundit i vjen në ndihmë qeverisë për shtypjen, kontrollin dhe mbylljen e qytetarëve në banesat e tyre, duke eleminuar, përkohësisht, të drejtat bazë siç janë fjala, lëvizja e lirë dhe grumbullimi.

Rrugë emigranti

by

Nga Astrit Lulushi/

Është kuptimi i vendit, dhe jo vendi, që njeriu vlerëson. Kuptimi është thelbi. Pa kuptim asgjë nuk ka vlerë, si Soldat e kohēs së Duçes me të cilat fëmijët mësonin se si të hidhnin Lekët. Në Shqipërinë e Luftës së Ftohtë kishte të privilegjuar e të nënshtruar dhe nga ata që fillimisht mësuan ç’është liria, kundërshtuan, ranë në burgje, kaluan ushtarë e tela, u hodhën matanë dhe adoptuan një identitet të ri kombëtar e jetë më të mirë, nuk dihet kush vjen e para apo të dyja njëherësh. Këta ishin pjesë e një përpjekjeje të pavetëdishme në shkallë të gjerë për t’u quajtur diçka tjetër.
Asaj kohe, gjysma e shqiptarëve jetonin në Jugosllavi dhe quheshin “të lirē” nga gjysma tjetër në Shqipëri.
Shumë prej tyre u shpërngulën në Turqi dhe atë komb adoptuan. Palët nuk kishin zgjedhur rrugë të lehta; njëra u nis drejt së panjohurës, tjetra drejt asaj që kishte filluar t’a harronte. Të dyja të detyruara.
Por, për të kuptuar një gjë, vëzhgo fillimin dhe zhvillimin e saj, thotë Aristoteli. Dhe kohët e para thuajse asgjë nuk kuptohet. Një komb i përçarë, ku mund të dënohesh nëse mban flamurin tënd; ku urrehesh nëse nuk mohon prejardhjen tënde; ku jeton i ndarë në dy shtete me taksë midis; ku një president bën thirrje për shkarkimin e kryeministrit dhe një kryeministër kërkon shkarkimin e presidentit; ku bashkëpunëtorë të diktaturës një e nga një vdesin natyrshëm dhe askush nuk çuditet e s’revoltohet që kishin mbetur ende gjallë me gjithë ato krime në kurriz: Gënjeshtra lehtë përtypet dhe ajo që është e vërtetë refuzohet.

Luftë klanesh

by

Nga Astrit Lulushi/

Nuk ka ndershmëri mes hajdutësh, edhe këtë herë, pas plaçkitjes 30 vjeçare, me viktimën lënë shtrirë, në pluhur e rreckosur, ata i janë vërsulur njëri-tjetrit. Plaçka e vjedhur nuk i duket mjaft; askush nuk duhet të ketë më shumë se tjetri, njëra palë duhet t’i fitojë të gjitha. Nga ky parim u udhëhoq shteti që nga 1944. Pas 1990, mbi të njëjtin parim u mbështet edhe politika.
Donacionet për tërmetin u bënë shkaku që tani secili vrapon të zërë rradhën për tepsinë; është luftë fëmijësh, trashëgimtarësh, klanesh, luftë mes krahëve politikë që dolën dikur nga e njëjta parti.
Nëse “klan” nënkupton “qark” e “familje”, sot “klan” ka fituar edhe kuptimin “bandë”. Në fakt, këto shprehje shkojne si të ishin ortakë.

Punë e veprim

by

Nga Astrit Lulushi/
Fama dhe nderi janë binjakë, si Kastori dhe Polluksi në mitologji, njëri i vdekshëm dhe tjetri jo. Ky është krahasimi që Arthur Shopenhauer i bën Famës dhe Nderit.Fama, në kuptimin e vërtet, është e pavdekshme, sepse ka edhe famë që nuk zgjat më shumë se 15 minuta. Nderi është vëllai që vdes.Nderi ka të bëjë thjesht me cilësi që çdo njeri mund t’i ketë në rrethana të njëjta; Fama ka të tjera merita që nuk i ka çdo njeri. Nderi shtrihet aq sa njeriu di: Fama vrapon më tej dhe e bën njeriun të marrë çdo njohuri që ndesh udhës së tij. Kur njeriu udhëton, gjithmonë ka diçka për të treguar.Çdo njeri mund të thotë “jam i ndershëm”; por shumë pak mund të deklarojnë se janë të famshëm; Fama i takon vetëm njeriut me vyrtyt dhe që ka bërë diçka jo të zakonëshme, një punë. Kështu për Famën ekzistojnë dy udhë të hapura. Për veprimin këshillohet zemra dhe guximi; për punën, mençuria dhe vullneti. Secila udhë ka parësitë dhe mbrapësitë e veta. Ndryshimi kryesor midis tyre është se veprimi ikën, ndërsa puna mbetet. Ndikimi i veprimit, pavarësisht sa fisnik, zgjat shumë pak; por puna e një gjeniu është ndikim i gjallë, me përfitime e mirësi për brezat. Ajo që mbetet nga veprimi është kujtesa që me kalimin e kohës dobësohet e shtrembërohet – varet nga indiferenca e njerëzve – derisa në fund shuhet, nëse nuk ndërhynë historia, e cila e fosilizon për brezat që vijnë. Punët janë të pavdekshme në vetvete; në shkrime e libra mund të jetojnë përgjithmonë. Nga Aleksandri i Madh njerëzimi kujton emrin e tij, por Platoni, Aristoteli, Homeri e Horaci janë gjallë me librat e tyre.Të rrallë janë autorët që e shohin famën e tyre; sa më të rëndësishme të jenë veprat e tyre, aq më pak gjasa ka që të jenë të tilla. Seneka thoshte se fama ndjek meritën ashtu si trupi lëshon hijen e vet, herë përpara e herë mbrapa, herë të gjatë, herë të shkurtër. Historia e artit dhe letërsisë në përgjithësi tregon se arritjet e mendjes filimisht nuk priten mirë. Arsyeja është se ashtu si njeriu që priret të pëlqejë së pari ato gjëra që plotësojnë nevojat e çastit, edhe lexuesi vlerëson ato gjëra që plotësojnë shijet e kohës së tij. Kur John Milton (1608 – 1674) botoi poemen Lycidas, ishte bashkēkohēsi i tij Samuel Johnson, kritik i njohur, që e hodhi poshtë duke thënë se “fjalia është e ashpër, rimat e vargjeve janë të pasigurta dhe numrat janë të pakëndshëm” dhe u ankua se “në këtë poemë nuk ka asnjë natyrë, sepse nuk ka të vërtetë, nuk ka art, sepse nuk ka asgjë të re. Poema Lycidas që John Milton ia kushton mbretit Edward, sot cilësohet si kryevepra e parë dhe poema më e mirë e letërsisë angleze, ndërsa kritikët bashkëkohës të tij e hodhën poshtë. Kështu, kur një kokë dhe një libër përplasen, nuk është libri që tingēllon bosh, thotë Shopenhauer (1788 – 1860).

Në kërkim…

by

Nga Astrit Lulushi/

Çfarë dimë nuk na kënaq, çfarë kemi nuk na mjafton. Duke menduar kështu, jemi gjithnjë në konflikt me të tjerët që mendojnë po njësoj.
Njerëzimi nuk ka histori, të paktën nuk ka histori të gjatë të dokumentuar. Historia që dimë është e ngritur mbi baza të panjohura, dhe kjo është arësyeja që me ‘të është mësuar të spekullohet. Historia shkruhet nga fitimtari, ka thënë dikush. Por nuk ka fitimtar të përherëshëm, prandaj historia rishkruhet sa herë fitimtarët ndërrohen.
Fitimtarët nuk janë njësoj, ata gjasojnë vetëm nga emri, sepse fitimtari mund të jetë i mirë ose i keq. Kur fitimtari është i mirë, historia shkruhet, me sa më pak gënjështra që të jetë e mundur; historianët e zgjedhin gënjeshtrën si alternativën e fundit. Kur fitimtari është i keq, gjithë lavdia i përket atij, histori më nuk ka, ka vetëm proces-verbale, vendime, dekrete, lartësim të sunduesit me tregime e përralla, sepse historianët kanë vetëm një alternativë; të shkruajnë gënjeshtrat që i citojnë a diktohen. Njerëzit e mirë gjithmonë kanë qenë pakicë dhe të këqinjtë të shumtë si kokrrat e rërës – mes fitimtarëve po ashtu – prandaj historia mbetet temë shumë e ngatërruar, sepse qëndron mbi themele të mbështetura asgjëkundi.