dgreca – Page 2420 – Dielli

MITROVICA NDEROI DR. XHELAL MITROVICËN PËR KONTRIBUT KOMBËTAR

October 22, 2016 by dgreca

Nga Hysni Syla, Mitrovicë/

Në Mitrovicë, nën përkujdesin e kryetarit të Komunës, Agim Bahtiri të organizuar nga Lidhja e Historianëve të Kosovës “Ali Hadri” dega Mitrovicë, dhe TV MITROVICA, në prani të një numri të madh pjesëmarrësish, që kishin ardhur nga e tërë Kosova, Shqipëria e Mali i Zi, është shënuar 100 vjetori i lindjes së atdhetarit të devotshëm, intelektualit të shquar dhe gazetarit të njohur, Dr. Xhelal Mitrovica. Në tubim ishin edhe tri vajzat dhe djali i tij, që jetojnë në Kanada, Belgjikë, Shqipëri e gjetiu.

Nënkryetari i Komunës, Safet Kamberi, falënderoi në mënyrë të veçantë pinjollët e atdhetarit dhe intelektualit Dr. Xhelal Mitrovica që kishin ardhur nga shtete të ndryshme të botës në Mitrovicë, disa prej tyre për herë të parë, për të marrë pjesë në shënimin e 100 vjetorit të lindjes së babit të tyre.

Për nënkryetarin Kamberi, Dr. Xhelali, por edhe i ati Dervishi, dhe të tjerët, ishin atdhetarë të devotshëm dhe të përkushtuar për të ndihmuar me të gjitha forcat avancimin e çështjes mbarëkombëtare.

“Dr. Xhelal Mitrovica, së bashku me disa intelektualë tjerë, si: Xhafer Deva, Rexhep Mitrovica, Bedri Pejani, Bedri Gjinaj, Ago Agaj, Tafil Boletini, Ymer Lutfiu, Kudret Kokoshi, Gjon Logoreci, Ferat Draga, Vehbi Frashëri, Ali Draga, Pajazit Boletini, Shaban Mustafa e të tjerë, ndër të tjera u angazhua me tërë qenien për organizimin e pushtetit lokal e administratën në gjuhën shqipe, për hapjen e shkollave shqipe në Prefekturën e Mitrovicës (Mitrovicë, Vushtrri, Podujevë e Pazar të Ri – Novi Pzari i sotëm). Ishte shumë dinamik, prandaj përcillte dhe ndihmonte çdo aktivitet me karakter politik, kulturor, arsimor etj”, tha ndër të tjera nënkryetari Kamberi.

Ai i njoftoi pjesëmarrësit në tubim se komuna e ka emërtuar një rrugë me emrin e Dr. Xhelal Mitrovicës, ndërsa kryetari Bahtiri i ka propozua Presidentit të Kosovës, Hashim Thaçi, ta dekorojë këtë atdhetar të devotshëm.

Intelektuali dhe shkrimtari i njohur mitrovicas, që ka merita të mëdha për ndriçimin e shumë figurave të shquara nga Mitrovica, që kanë dhënë gjithçka për çështjen kombëtare, Fazli Hajrizi, tha fillimisht se shumë ngjarje me rëndësi kombëtare e jetike për popullin shqiptar fillimin e përfundimin e tyre e kanë pasur pikërisht në Mitrovicë dhe në rrethinat e saj. Këto ngjarje, sipas tij kanë pasur si protagonistë atdhetarë të shquar, kundërshtarë të përjetshëm të pushtuesve të huaj, sidomos atij osman e serb. Patriotët e intelektualë të këtij mjedisi kanë qenë dalëzotës të flakët e të mençur të të drejtave kombëtare dhe virtyteve shqiptare, të lirisë dhe demokracisë.

“Në historinë kombëtare shqiptare janë të njohura personalitete të shquara që mbajnë si mbiemër emrin e qytetit MITROVICA, si: major Dervish Mitrovica, delegat në Kuvendin e Vlorës (1912), qarkkomandant i xhandarmërisë në Shkodër në Qeverinë e Fan Nolit (1924); Rexhep Mitrovica, firmëtar i Shpalljes së Pavarësisë, ministër i Arsimit e kryeministër i Shqipërisë; Dr. Xhelal Mitrovica, sekretar i “Lidhjes Popullore Shqiptare” (1941), drejtor i Radio Prishtinës (1941), mësimdhënës në Gjimnazin “Sami Frashëri në Prishtinë, përfaqësues i Mitrovicës në Parlamentin e Shqipërisë (1943-44). gazetar i spikatur; Shejh Muharrem Mitrovica, veprimtar i devotshëm i çështjes kombëtare e fetare, pjesëtar i tarikatit Sa’adi, kryetar i Organizatës “Drita”, bashkëpunëtor i revistës “Njeriu”; Muharrem Mitrovica, nënprefekt i Mitrovicës, patriot i dalluar, i burgosur në Pejë në Kullën e Sheremetit, i vrarë në mënyrë mizore më 11 gusht 1946 dhe i varrosur në vendin e quajtur “Gropat e zeza”; Kimete Mitrovica, vajza e Xhelal Mitrovicës, e cila jeton në Bruksel, veprimtare e dalluar bashkë me të shoqin Idriz Basha, bashkëpunëtore e rregullt e gazetës “Koha e jonë” që u botua gjatë periudhës 1962-1992; Rexhep Mitrovica – i Riu (1959), sot njëri ndër artistët me famë botërore, aktor në Teatrin e Komedisë në Paris, Dervish Xhelal Mitrovica, sot një personalitet i njohur në Kanada e të tjerë”, tha profesor Hajrizi..

Sipas tij, Dr. Xhelal Mitrovica ka qenë sekretar i Komitetit “Mbrojtja Kombëtare Shqiptare e Kosovës” e pastaj edhe anëtar i“Lidhjes Popullore Shqiptare” themeluar në gusht të vitit 1941 në Mitrovicë, nëpunës i përgjithshëm me shërbim në Prizren (korrik 1941), drejtor i Radio Prishtinës dhe mësimdhënës në Gjimnazin, përkatësisht në Normalen “Sami Frashëri” në Prishtinë gjatë Luftës së Dytë Botërore, pjesëmarrës në Lidhjen e Dytë të Prizrenit (shtator 1943), sekretar i Komitetit (KEP) i zgjedhur në mbledhjen e Kuvendit Kombëtar më 6 tetor 1943, deputet i Mitrovicës në Parlamentin e Shqipërisë (18 korrik – 28 gusht 1944) në qeverinë e Fiqri Dinës, njëri ndër gazetarët më të sprovuar e më të mirë të kohës, bashkëpunëtor në të përkohshmet “Kosova”, “Lidhja e Dytë e Prizrenit”, organ i Komitetit Lidhja II e Prizrenit, “Bashkimi i Kombit”, Koha e Jonë”, drejtues i gazetave “Vatra Shqiptare” dhe “Buletini i Lidhjes së Shqiptarëve” në Australi etj.

“Xhelal Mitrovica u lind më 14 shtator të vitit 1916, në Mitrovicë në një familje bujare e atdhetare me prejardhje nga Pazari i Ri (Jeni Pazari). Dr. Xhelal Dervish Mitrovica, ishte patriot i shkëlqyer i kombit shqiptar i cili punoi e luftoi tërë jetën për një Shqipëri të lirë, të bashkuar si komb në Europën demokratike, dhe ishte orator e poliglot që mahniste me dijet dhe kulturën, një ndër gazetarët më të njohur në kohën e vet. I ati i tij, Dervish Mitrovica, oficer i shkolluar, arsimdashës i flaktë, politikan, patriot i kulluar, bashkëluftëtar dhe bashkëmendimtar i Hasan Prishtinës, Isa Boletinit, Bajram Currit, Mustafa Krujës, Tafil Boletinit, Rexhep Mitrovicës, Azem e Shotë Galicës, kundërshtar i rreptë e luftëtar i pa kompromis i politikës serbe, ishte i lindur në Pazarin e Ri, por që nga mosha e re e kishte lidhur jetën me qytetin buzë Ibrit (Angrin e lashtë). Duke qenë se jetonte në Mitrovicë dhe ishte i lidhur me tërë qenien e tij me këtë mjedis që e donte dhe e admironte shumë, e mori për mbiemër emrin e qytetit – Mitrovica. Xhelal Mitrovica, pa mbushur moshën trevjeçare prindërit e tij migruan në Shqipëri (Shkodër). Aty në Shkodër, e kaloi fëmijërinë e hershme, ku i vijoi mësimet në shkollën Severiane. Në fillim të vitit 1925, disa muaj qëndroi me familjen e tij në Itali, për të kaluar pastaj në Zarë (Dalmaci të Kroacisë), ku përfundoi filloren dhe Gjimnazin. Ishte njëri ndër nxënësit më të zgjuar e më të talentuar. I etshëm për dije dhe me qëllim që t’i thellojë e zgjerojë njohuritë, në mesin e viteve ’30 shkoi në Itali, ku studioi për drejtësi në Universitetin e Bolonjës. Mori edhe gradën shkencore “Doktor i shkencave juridike”. U kthye në Shqipëri, ku u mor kryesisht me gazetari, me çështjet e përparimit të atdheut e të popullit të tij. Bashkëpunoi me dhjetëra gazeta të kohës dhe u shqua si njëri ndër publicistët më të talentuar. Bëri emër sidomos në gazetat “Kosova”, “Lidhja e Dytë e Prizrenit”, “Bashkimi i Kombit”, Koha e Jonë” etj.”, tha tutje profesor Hajrizi.

Ai i njoftoi të pranishmit se në mesin e prillit të vitit 1941, kur Mbretëria Jugosllave kapitulloi, Dr. Xhelal Mitrovica, i cili atëbotë ishte sekretar i Komiteti “Mbrojtja Kombëtare e Kosovës”, bashkë me Bedri Pejanin – kryetar, Rexhep Mitrovicën – nënkryetar, anëtarët: Ibrahim Gjakova, Tafil Boletini, Qerim Begolli, Shaqir Curri, Qemajl Prishtina, Rexhep Krasniqi, Tahir Zajmi e të tjerë, erdhi në vendlindjen e tij, në Mitrovicë.

“Në mesin e vitit 1941, Dr. Xhelal Mitrovica u emërua drejtor i Radio Prishtinës. Në vitin shkollor 1942/43, ai u angazhua edhe si mësimdhënës në Gjimnazin, përkatësisht Shkollën Normale “Sami Frashëri” në Prishtinë, ku jepte lëndën mësimore Elementet e së drejtës ekonomike me nga dy orë në javë. Më 6 tetor 1943, në mbledhjen e Kuvendit Kombëtar, Dr. Xhelal Mitrovica u zgjodh sekretar i Komitetit (KEP). Po në këtë kohë u zgjodh përfaqësues i Mitrovicës në Parlamentin e Shqipërisë, ministër për propagandë. Në një fjalim të tij, ndër të tjera, thotë: “Zani i Shqiptarizmës së krahinës që unë kam nderin këtu me e përfaqësue, po buqet i fuqishëm, atje në fushën e burrave, atje ku luftohet dhe vdiset për Shqipni”, tha ndër të tjera profesor Fazli Hajrizi.

Për disa aspekte të angazhimit politiko-diplomatik të Dr. Xhelal Mitrovicës, foli Prof. Dr. Nexhemdin Spahiu, opinionist i njohur dhe drejtor i RTV Mitrovica. Ai tha se tani kur Kosova po krijon identitetin e vet politik, apo më saktë atë kombëtar, ajo ka nevojë që ta pastroje pluhurin e harresës për figurat më të shquara të saj, të së kaluarës, të cilët përbëjnë boshtin e këtij identiteti, për të shtuar se Dr. Xhelal Mitrovica dhe baba i tij Dervish Mitrovica, si dhe daja i tij, Xhafer Deva, janë shtylla kurrizore e identitetit të Kosovës dhe se këta, secili në fushën e vet, i dhanë Kosovës shëndritjen më të madhe në histori, kurse Shqipërisë ia dhanë shkëlqimin e Kosovës.

“Periudha e errët komuniste u përpoq të hidhte baltën dhe pluhurin e harresës, por vepra e tyre po rikthehet tani shumëfish më fuqishëm. Fatkeqësisht, kurrikulumet e shkollave dhe universiteteve tona akoma dominohen me shkrimet e historianëve që ishin shërbëtorë të Enver Hoxha. Është për keqardhje që nxënësit dhe studentët tanë ende e mësojnë historinë e shtrembëruar, por përmes manifestimeve kësisoj, si ky sot, publiku ynë po e mëson të vërtetën historike”, tha ndër të tjera ai.

Për veprimtarinë e suksesshme në gazetari të intelektualit Dr. Xhelal Mitrovica, foli gazetari Hysni Syla. Ai ndër të tjera tha se Xhelal Mitrovica ka lëruar me mjeshtri të gjitha gjinitë e publicistikës dhe ka ngritur probleme madhore që lidhen me çështjen tonë kombëtare: me kulturën, ekonominë, arsimin, politikën, historinë, etj. Ai ishte njëri ndër intelektualët më të fuqishëm në fushën e gazetarisë dhe publicistikës shqiptare, ishte një emblemë e kësaj fushe, drejtues i disa gazetave.

“Dr. Xhelal Mitrovica është një ndër emrat e mëdhenj të gazetarisë (publicistikës) shqiptare. Gazetaria në gjuhën shqipe, siç dihet, fillon me De Radën, vijon me Sami Frashërin, Faik Konicën, Fan Nolin, Nikolla Naçon, Ernest Koliqin, Gjergj Bubanin e të tjerë që punuan me mish e me shpirt nga diaspora e larg atdheut atje, ku kishin emigruar. Ajo u konsolidua me Gjergj Fishtën, Jorgji Meksin, Branko Merxhanin, Vangjel Koçën, Nebil Çikën, Maz’har Sopotin, Dr. Xhelal Mitrovicën e të tjerë. Në kohën e tij Xhelali dëshmoi se është një intelektual i formuar, me kulturë të gjerë e botëkuptime të avancuara për kohën, një studiues i zellshëm e luftëtar konsekuent për çështjen shqiptare, një politikan i kompletuar e një njohës i shkëlqyeshëm i historisë popullit shqiptar, një analist i hollë i problemeve ndërkombëtare e sidomos atyre ndërballkanike, një njohës i mirë i interesave të fuqive që ndërthureshin në Shqipëri e më gjerë”, tha Syla.

Në vazhdim ai shtoi se Dr. Xhelal Mitrovica si intelektual dhe politikan gjithmonë nxirrte përfundime të qarta dhe të sakta dhe se është fatkeqësi që veprimtaria e tij e madhe dhe e gjerë në gazetarinë shqiptare ka mbetur e panjohur për lexuesin shqiptar. “Etiketimi që iu bë si kundërshtar i ideologjisë komuniste dhe regjimit të Enver Hoxhës ka zhdukur një pjesë të madhe të dokumentacionit të tij. Megjithatë, një pjesë e krijimtarisë së tij publicistike gjendet e përqendruar në disa gazeta, si: Bashkimi i Kombit”, “Kosova”, Lidhja e Dytë e Prizrenit”, “Vatra shqiptare” etj”, përfundoi fjalën e tij Syla.

Ndërkaq, në emër të familjes Mitrovica, ka folur vajza e madhe Lolita Mitrovica-Kupi. Sipas saj, pjesa më e madhe e nacionalistëve sot janë lënë në harresë ose ju është hedhur baltë prej të cilës ende nuk kanë dalë. Ajo ka bërë të ditur se e ka njohur Xhelalin si një bashkëshort dhe baba të dashur, të përkushtuar dhe të interesuar për zhvillimet shoqërore, intelektuale e njerëzore të Kombit shqiptar.

Nënkryetari i komunës, Safet Kamberi ia dorëzoi zonjës Kupi mirënjohjen që ia dedikoi, pas vdekjes, kryetari i komunës së Mitrovicës Bahtiri dhe Emblemën e Komunës së Mitrovicës.

Iniciatori i shënimit të këtij përvjetori të figurës së madhe të Dr. Xhelal Mitrovicës, profesor Fazli Hajrizi, kishte përgatitur për këtë tubim një dokumentar mbi jetën dhe veprimtarinë e patriotit Mitrovica, duke e ilustruar me fotografi të vjetra të kohës, disa nga të cilat u publikuan për herë të parë.

Në qytetin e Mitrovicës edhe një rrugë u pagëzua me emrin Dr. Xhelal Mitrovica.

Saranda – një Floridë e vogël e bregdetit shqiptar

October 22, 2016 by dgreca

“Shqipëria e bukur – Saranda”, një qytet bregdetar i birlantë me bukuri të rrallë natyrore të bregdetit të të Shqipërisë – në detin Jon/

Nga Saranda – Beqir SINA /

SARANDE : Në kuadrin e një udhëtimi të gjatë, nëpër Kosovë, Shqipëri, dhe trojet shqiptare, këto ditë vjeshte, promovimi i turizmit shqiptarë, më tërhoqi dhe më mahniti me bukuritë e rralla të saj. Mbas vizitës time në bukuritë magjepse të alpeve të Shqipërisë, Tropojës, dhe duke zbritur në Malësinë e Gjakovës, kryeqendren e saj Gjakovën, më pas Rrafshin e Dukagjinit, Pejën, dhe më poshtë Prizerenin, Rahovecin, e rrethinat e tij, rrugëtimi im vazhdojë në Kukës, Rreshen, Milot, Laç, Fushë Krujë, Tiranë, dhe disa ditë në Përmet, “qytetin e Poeteve dhe të Trandafilave”- Tre Urat, Këlcyrën, Tepelenën e Ali Pashait, dhe një vizitë disa ditore në Sarandë, për të vazhduar me Borshin, Porto Palermon, Himarën, Dhermiun, e Vunoin deri sa të mbrrijë në Vlorë.

Sarandën, e kisha dëgjuar heret, mbasi disa nga fqinjët e mij – në kasollet e kashtës në kapmpin e interrnimit në Savër, (Kokali, Kalivjoti, Guveli, Buzi,Daka,Anastasi, dhe Xani, të cilët janë sot edhe miqt e mi të përjetshëm, -prej nga koha e keqe e interrnimit, ishin pikërishtë nga Saranda. Mirëpo, për her të parë këtë qytet e kam “vizituar” si ushtar i xhenjos, kur në vend të armës na ishte besuar lopata, për mbrojtjen e vendit nga armiku, duke ngritur si “kërpurdhat” bunkierët, të cilat na thuhej në atë kohë si po i ngrinim ato bunkier për tu mbrojtur ndaj rrezikut të Flotës së 6të Amerikane, e cila kishte një bazë në Greqinë fqinje……..

Dhe. hera e fundit në kontaktet e mija me perlën shqiptare, Sarandën, ishte një mbrëmje e 4 vjet më parë, në “Cinema Village” në Mahattan – New York, me shfaqjen e dokumentarit televiziv “Beautiful Albania – Ionian Romance Saranda” nga Qendra Kulturore Pjeter Arbnori, artistja Floriana Paskali.

Shfaqja e këtij dokumentari natyrishtë, që ka bërë efektet e veta, tek shumë shikues, dhe sidomos tek mua që me zor po prisja të vizitoja edhe një herë Sarandën, mbas asaj shfaqje mjaft tërheqëse, që i është bërë këtij qyteti në kineman “Cinema Village” në qytetin e New Yorkut në zonën ku ndodhen një serë kompleksesh të kinemave të njohura të qytetit. Premiera e dokumentarit “Shqipëria e bukur – Romanca Joniane – Saranda”, ishte ashtu siç është vërtet Saranda, me një paraqitje të birlantë të asaj bukurie të rrallë natyrore të bregdetit të Sarandës.Në premierën e dokumentarit “”Beautiful Albania – Ionian Romance – Saranda”, është dokumentar, të cilin ju mund të shikoni live, në se planifikoni të vizitoni vetë Sarandën, këtë “Parasjen – Paradise” e riverës shqiptare – në bregdetin e detit Jon.Ngado që ta vështrosh qytetin të sillen për rreth teje, pamaje të cilat nisin me qytetin e bukur të Sarandës, për të vijuar me tej me:Detin e Manastirit, mozaikët e lashtë në “dyshemen” e tij, Manastirët e Mesopotamit, Kostanin, Kishën ortodokse Saint Geroge, etj, qytetin e lashtë i Foinike, edhe kështjella e Ali Pashës, Kalaja e Lekuresi dhe ajo e Borshit si dhe kompleksit bektashian në Rusan.

Pikiatë përgjatë rrugës së re, futesh menjëherë në ujin e kristaltë, ujë i pastër si “pika e lotit”, vënde vendë edhe rërë, plazh me guraleca, shkëmbinjë të “çarë” nëpër një mori galerish në formë “Jacuzzi” natyralë, në mes të shkëmbinjëve bregdetar që rihhen nga dallgët e detit Jone.

Vizita më tej vijon duke eksploruar nëpër kodrat buzë bregut, plot me ullinjë e protokalle, dhe furta tropikale(banane ne mes te qytetit), deri sa zbret në plazhet e madhështore të Kakomes, Bunets, Borshit, etj … nga pamjet e mahnitshme të Parkut Kombëtar të Butrintit( mbrojtur nga UNESCO), Plazhet e Ksamilit, burimi i “Syrit të Kaltër” Plazhet e Borshit, deri tek një vështrim i gjatë që “bie” më poshtë në jug, në vargun e plazheve shkëmbore, “përqafuar” me njëri tjetrin përmes një bukurie tjetër përrallërore –deri në Plazhet e Qeparoit e duke vijuar deri në Qafën e Llogaras.

Kudo nga kjo vizitë dallon menjëherë dhe fare lehtë, vlerat historike e natyrore,të këtij qyteti Sarandes, ndërsa pushon pak në ndonjë lokal të cilët janë të shumtë,dhe shijonë me kete rast edhe ushqimet e pergatitura nga kuzhinat bregdetare, sidomos ato me “fruta deti”, ose ka edhe te tjera lokale me ushqime dhe zakonet e traditat banorëve, bregdetar mish te pjekur ne hell dhe kukurrec. Rënja e komunizmit, dhe hapja e Shqipërisë, i ka dhënë shumë vlera turistike Sarandës, për promovimin e këtij bregdeti me një klimë joshëse për vizitorët – sidomos atyre të turistëve të huaj, te cilet ne cdo sesion i gjen te ardhur nga vendet skandinave, gjerman e hollandez, apo nga Europa lindore, polonia , cekia, hungaria, dhe rusia, por cdo sesion gjen edhe vizitore te shumte nga e gjithë Shqipëria, Kosova, dhe trojet shqiptare e diaspora, ku disa pej tyre kan blere edhe banesat e tyre ne sarande. Saranda, ka një turizim vjetor i cili fillon qysh në hapjen e sesionit të plazhit, dhe ashtu si Karaibet ose Florida në SHBA, vazhdon me turizmin gjatë gjithë vitit Ish Konsulli i Përgjithëshëm i Shqipërisë në SHBA, z. Dritan Mishto, në shfaqjen e dokumentarit për Sarandën, në “Cinema Village” në Mahattan – New York, me shfaqjen e dokumentarit televiziv “Beautiful Albania – Ionian Romance Saranda”, pati thënë se “Jemi mbledhur në këtë sallë kinemaje, për të ndjekur një dokumentar, i cili në fakt, mbasi ju t’a shikoni patjetër që do të “fluturoni” për një moment “në mendjen” tuaj – të ngacmuar nga ndjenja që ndoshta, edhe për t’a shijuar, qoftë edhe një sesion veror edhe ju atë mrekulli që e ka krjuara natyra Bregdetin e Sarandës” tha zoti Mishto.

Kurse Presidentia e organizatës së gruas shqiptare në Amerikë ” Motrat Qiriazi” Dr. Anna Kohen mbasi ka parë dokumentarin televizivë për Sarandën, thotë se ” Jam e bindur, se ndonjeri prej jush do të grishet nga ky dokumentar, për të shkuar në Shqipëri, këtë verë dhe për të ndaluar një sesion pushimesh në në perlën e riverës së Jonit Bregdetin e Sarandës. Unë vetë theksojë ajo jam e lumtur për këtë, sepse ne kemi çfarë t’i tregojmë edhe Amerikanëve miqve tanë me këtë bukuri të rrallë, nëpërmjet filmit dokumentar “Beautiful Albania – Ionian Romance – Saranda”.

Saranda është qytet në Shqipërinë jugore i vendosur ne bregun e detit Jon. Është e vendosur ne një shpat mali.

Gjeografia

Nga veriu qyteti Sarandë kufizohet me Kakomenë dhe Hamalloin, nga juglindja me Lëkurësin (fshati shpërngulur qysh në kohën e Luftës së Lëkurësit, më 1878, sot topogërmadhë), nga lindja me Gjashtën dhe nga perëndimi me Detin Jon. Saranda ka një klimë tipike mesdhetare. Saranda ka numrin më të lartë të ditëve me diell edhe në Evropë, mbi 270 ditë. Pasuritë natyrore. Zona e Sarandës karakterizohet nga një numër i madh habitatesh natyrore, gjysmënatyrore dhe artificiale. Ka një bimësi të larmishme tipike mesdhetare. Zona njihet për prodhimin e agrumeve dhe ullirit, ndërkohë që pemët frutore zënë rreth 30 për qind të sipërfaqes. Pasurisë bimore të Sarandës i shtohet edhe bimësia ujore e detit Jon. Në thellësitë e Jonit nuk mungojnë edhe koralet. Zona u afron vizitorëve vendas dhe të huaj pamje spektakolare të ujërave blu. Zona e Sarandës ka një botë shtazore të pasur, si derri i egër, lepuri, çakalli, dhelpra, ujku, sorkadhja, thëllëza, rosa etj. Disa rezervate, si ai i pyllit të Butrintit, Stillos, Corrajt, Muzinës, janë një vend gjuetie mjaft i përshtatshëm për amatorët e këtij sporti. Edhe pasuria ujore dhe shtazore e detit Jon është e shumëllojshme. Delfinët janë miq të qytetit, duke u afruar brigjeve të Sarandës. Një breshkë e llojit Careta-Careta është parë së fundmi në Butrint. Ujërat detare janë jashtëzakonisht të kthjellëta dhe me ngjyrë blu. E gjithë zona ofron habitate të çmuara me peshq dhe lloje të tjera kafshësh detare. Bregu i detit Jon është në shumë zona ende i virgjër dhe jashtëzakonisht i bukur. Në këtë zonë përfshihet laguna tipike mesdhetare e Butrintit, rreth 1600 ha. Laguna është e pasur me bimësi që shërben si ushqim për llojet e shumtë të peshqve. Laguna është gjithashtu vend ndalese për mijëra zogj ujorë dimërorë dhe shtegtarë. Për shkak të rritjes së shpejtë urbane të Sarandës, pas rënies së komunizmit, ka lagje dhe toponime të reja. Para vitit 1992, qyteti Sarandë kishte këto lagje : Limani (i thonë edhe Limjon/i), Butrinti[2].

Qishmëdhe/ja – kishë nën dhe, në krye të malit të Gjashtës, në JL. Ky emër shqip është zëvendësuar me atë grek, Sarandë, për shkak të ndikimit të gjuhës e fesë greke, në periudhën kur kisha greke forcohet në jugun i Shqipërisë. Ky vend – tregojnë të moshuarit – dikur heret ka qenë kthyer në një vend pelegrinazhi, është trajtuar si vend i mirë ku shëroheshin sëmundjet, sipas bestytnive popullore. Me kohë, pas ndërtimit të kishës sipër, ka humbur emri shqiptar Qishmëdhe, duke fituar ngarkesën e re fetare Onkezmo Qishmë dhe – Sarandë. Shizma 1041, ndarja e kishës katolike nga ajo ortodokse. Emri antik Onkezmo ka orientim kristian perëndimor dhe pastaj kalon në Sarandë, kristianizmi lindor ortodoks. Pra, Qishmëdhe – ja është emëri autokton që zëvendëson Onkezmus e Saranda. Ky emër ka rezistuar qysh nga koha e lashtë e gjer tani. Tregojnë se ky vakëf (Qishmëdheja) ka pasur 900 dhi malteze pëlleja. Kur mileshin dhitë lartë te kisha, qumështi do të kalonte me tubo qeramikeje poshtë në disa depo të ndërtuara qysh në atë kohë, dhe që sot po shkatërrohen me buldozera për ndërtimet pa plan, që po bëjnë qytetaret.

Demografia

Nën juridiksionin e bashkisë janë pesë lagje dhe tri fshatra: Gjashta, Metoqi dhe Shelegari. Në janar të vitit 2007, qyteti numëronte mbi 35.000 banorë dhe njihet si një zonë me emigracion të madh. Jeta mesatare i kalon të 72 vjetët. Qyteti bregdetar ka një përbërje të larmishme etnike dhe krahinore. Pas Luftës së Dytë Botërore, popullsia e qytetit të Sarandës u rrit në mënyrë të qëndrueshme deri në rënien e komunizmit në vitin 1992. Pas kësaj date, qyteti i Sarandës kishte rritje të shpejtë së popullsisë kur shumë shqiptarë nga rajone të tjera u vendosën atje. Emrat e mëposhtme janë të njerëzve dhe familjeve që u vendosën në Sarandë deri 1945.

Ekonomia

Saranda është një qendër e rëndësishme turistike në Shqipëri. Burim kryesor i të ardhurave është turizmi dhe emigracioni. Pozita e saj gjeografike favorizon shumë bujqesinë dhe blegtorinë. Edhe pse pas komunizmit prodhimi është shumë i pakët. Në zonën përreth Sarandës u ndërtuan me pune vullnetare rinore dhe me te burgosur jo politike tarraca me agrume te cilat ne te shumten e rasteve u shkatërruan pa u ngritur as edhe një padi e vetme nga asnjë instance.

Historia

Saranda është një qytet me më shumë se 2000 vjet histori, ngritur në zonën e bregdetit jugor të Shqipërisë, i pasur në vlera të rralla të trashëgimisë kulturore dhe arkeologjike shqiptare, por edhe evropiane. Në fillimet e tij, qyteti ka shërbyer si një portë për qytetin antik të Finiqit dhe si rrjedhojë edhe si portë hyrjeje për në rajon. Kjo trashëgimi e pasur arkeologjike e gërshetuar me bukuritë e natyrës, si dhe portin e saj natyral, përbën bazën më të rëndësishme për të promovuar zhvillimin e imazhit aktual të Sarandës, si një destinacion i turizmit klasik botëror, si dhe për të tërhequr tregun e turizmit të veçantë. Saranda ka përfituar gjatë viteve të fundit prej tërheqjes së pushuesve vendas dhe të huaj. Vitet e fundit vihet re një “boom” i industrisë së ndërtimit, i cili ka ndryshuar imazhin e qytetit nga një vend i qetë bregdetar pushimesh në një zonë masive ndërtimesh, ndër të cilat gjenden dhe shumë ndërtesa të paligjshme. Aktualisht, Parku Kombëtar Arkeologjik i Butrintit është gjeneruesi parësor i turistëve ndërkombëtarë, të cilët vijnë kryesisht si vizitorë ditorë nga ishulli i Korfuzit në Greqi, pas një udhëtimi të këndshëm rreth një orë me anije.

Saranda ne kohët e hershme

Për herë të parë emri i Sarandës përmendet në vitin (1412).Deri ne shekullin e 4 pas Krishtit ishte nen perandorine Romake dhe kjo gje vërtetohet nga rrënojat e mureve rrethuese, pjese te te cilave ndodhen edhe ne shetitoren e qytetit. Nga shek. i 4 deri ne shekullin e 6, Saranda ishte nen perandorinë Bizantine. Saranda është qytet në jugperëndim të Shqipërisë, e vendosur në bregdetin jonian. Emri Saranda vjen nga një manastir i hershëm kristian që i kushtohet Dyzet Shenjtorëve (“Ágii Saránda” në greqisht, “Santi Quaranta” në italisht).Më parë, në lashtësi ku dhe eshte permendur nga disa historiane te asaj kohe si Straboni, Ptolemeu, Ciceroni njihet me emërtimin, Onhezmi. Kjo fjale ka 2 kuptime. Sipas gjuhës latine, Onhezi ishte një ere juglindore e cila frynte dhe lehtesonte udhetimet dhe kuptimi i dyte eshte se sipas legjendave Onkizi ishte babai i Eneas. Dhe shumë më vonë, gjatë pushtimit fashist italian të Shqipërisë më 1939, u quajt Porto Eda për nder të vajzës më të madhe të Benito Mussolinit. Onhezmi (Saranda), ne lashtesi ishte nje qytet port. Ajo ishte nje nga portat ne mund ta quajme te tille, e cila bente lidhjen e ballkanit perendimor me vendet e Europes lindore, dhe nje pike strategjike ekonomike shume e favorshme per iliret.

Popullsia dhe qyteti në shekullin 20

Në vitin 1927, Saranda kishte rreth 800 banorë, ndërsa gati dhjetë vjet më vonë kishte 1800 banorë. Në këto vite pati një zhvillim urbanistik, ndërtohet moli, hapet shëtitorja anës detit, ndërtohen edhe shtëpitë e para dhe një seri magazinash e dyqanesh. Në vitin 1957 qyteti bëhet qendër administrative.

Në vitet 1960-1980, Saranda promovohet si “ofertë turistike e Shqipërisë” jo vetëm për vizitorët shqiptarë, por edhe për ata pak vizitorë të huaj që gati numëroheshin me gishta në shtetin e rrethuar me tela në mes të Evropës. Por gjatë kësaj periudhe u kryen edhe investimet e para, veçanërisht në kurorën e gjelbër të Rivierës. Mijëra të rinj punuan në aksione për t’i kthyer kodrat përreth në brezare ullinjsh, portokajsh dhe limonësh.

Nga viti 1960 deri në vitin 1982, popullsia e Sarandës u rrit me një ritëm mesatar vjetor prej 2,7 për qind. Në atë periudhë qyteti i Sarandës numëronte rreth 15 mijë banorë dhe zhvillimi ishte mjaft i kufizuar. Në vitet 1990-2004 qyteti njeh një ritëm zhvillimi dhe një rritje të popullsisë, kryesisht prej ardhjes së mjaft familjeve nga zona të ndryshme të Shqipërisë. Në vitin 1999 popullsia ishte 26.512 banorë.Nën regjimin otoman Saranda u bë me një dekret të Portës së Lartë pronë private e Sulltan Abdyl Hamitit. Më pas, Ahmet Zogu “e mori” këtë perlë të bregdetit, gati 200 vjet më vonë, “dhuratë” nga parlamenti i kohës që kontrollohej prej tij. Në sundimin e Benitto Musolinit, qyteti i Sarandës mori emrin “Porto Eda”, për hir të bijës së vet.Pas Luftës së Dytë Botërore, disa zyrtarë të lartë të regjimit komunist e kishin qytetin si strehën e tyre turistike dhe të gjuetisë.

Zhvillimi i qytetit në kohën e sotme

Qyteti i Sarandës po njeh një zhvillim të vrullshëm të sektorit bankar. Bankat kryesore në Shqipëri kanë hapur në këtë qytet filialet e tyre, duke i kushtuar veçanërisht rëndësi shërbimit bankar gjatë sezonit veror. Deri tani ushtrojnë aktivitetin e tyre bankar mbi 12 operatorë dhe shumë shpejt pritet të hapen edhe 2 të tjera.

Saranda ka një spital civil, ku trajtohen të gjitha rastet e mjekimeve dhe për ato më të rëndat bëhet në një kohë të shpejtë transferimi drejt Tiranës apo drejt spitalit të Janinës (Greqi). Shërbimi në spital është tërësisht falas. Në Sarandë ka edhe shërbim urgjence dhe spital ditor. Ka gjithashtu ambulanca publike dhe klinika të specializuara. Kompanitë e telefonisë celulare Vodafon dhe AMC, si dhe Albtelekom, ofrojnë shërbimin në Sarandë, ku sigurohet mbulimi i gjithë zonës përfshi edhe atë rurale me sinjal.

Në amfiteatrin e qytetit antik të Butrintit mbahet për çdo vit Festivali Ndërkombëtar i Teatrit “Butrint 2000”, me pjesëmarrjen e mjaft trupave teatrore evropiane. Në kinoteatrin e Sarandës vihen në skenë shfaqje të shumta. Gjatë muajve të verës jo vetëm trupa e estradës së Sarandës, por edhe trupa të tjera brenda dhe jashtë vendit, japin shfaqje të ndryshme në qytetin që “përmbytet” nga vizitorët. Në qytetin e Sarandës ndiqen tre kanale televizive lokale, si dhe të gjitha kanalet kombëtare, duke mos përjashtuar edhe disa kanale televizive greke dhedisa kanale televizive greke dhe italiane. Gazetat kombëtare mbërrijnë në qytet nga Tirana afër mesditës, ndërsa gjatë sezonit del në Sarandë gazeta “Saranda”, e cila ka një pjesë të faqeve dhe në gjuhën angleze.

Energjia elektrike nuk njeh ndërprerje gjatë dy viteve të fundit në Sarandë, përveç në rastet e ndonjë defekti në linjat e tensionit të lartë. Shumica e lokaleve dhe bar-restoranteve kanë si burim paralel rryme elektrike gjeneratorët.

Tregu i frutave dhe i perimeve, ku gjenden ushqime organike të fermerëve të zonës, është në qendër të qytetit.

Saranda ka traditë në prodhimet bujqësore dhe gjatë verës tregu njeh çmime mjaft të favorshme. Por funksionojnë më së miri edhe marketet e vogla dhe të mesme, të cilat janë të shumëllojshme me artikujt e përdorimit të gjerë. Pothuajse gjatë gjithë ditës dyqanet ushqimore janë të hapura. Ndërsa njësitë që shesin suvenire janë në qendër të qytetit, fare pranë kinoteatrit. Dyqanet zakonisht hapen në orën 7.30-8.00 të mëngjesit dhe mbyllen rreth orës 21.00 të darkës.

Në Sarandë prodhimet e detit gatuhen kryesisht të zgarë. Në përgjithësi, ushqimet janë të pjekura mirë, përdoret edhe gatimi me avull. Pjatat e dyta të mishit janë me bazë qengji, gici dhe viçi. Si pije gjatë ngrënies përdoret shpesh rakia dhe vera.

Tradita Kultura Shqiptare – Rrënojat e lashta: Mozaiku

Saranda e sotme, (që e ka origjinën nga Hagioi Saranda – manastiri i Dyzet Shenjtorëve, ndërtuar në shek. VI në majë të malit që ngrihet mbi qytet), është një nga portet bregdetar të Epirit të Vjetër, në ekstremin jugor të Shqipërisë, përball ishullit të Korfuzit, dhe 20 km nga Butrinti. Njohja e urbanizmit të saj si dhe studimi konkret i monumenteve, paraqet vështirësi, fenomen ky që ndodh në pjesën më të madhe të qendrave ku qyteti modern zëvendëson atë antik. Mbetjet e konsiderueshme të një kompleksi sinagoge, të shek. V e VI në qendër të qytetit, ishin objekt i studimit dhe gërmimit arkeologjik të kryer gjatë vitit 2003.130 Bazilika paleokristiane, e gërmuar gjatë disa sezoneve arkeologjike, rreth pesëmbëdhjetë vjet më parë nga Kosta Lako përbën fazën përfundimtare të transformimit të kompleksit të kultit hebraik në ndërtesë të kultit kristian.

Motivet, ngjyrat dhe teknika e punimit janë të njëjta me mozaikun e dyshemesë së dhomës me menorah. Të dy dyshemetë, duhet të jenë realizuar në të njëjtën kohë. Në ndërtimet-ambiente që i përkasin fazave më të hershme se sa ndërtimi i bazilikës, hyn dhe rezervuari i ujit, i shënuar B në plan, i cili është i futur pjesërisht në tokë dhe duhet të jetë bashkëkohor ose me krijimin e mozaikut të fazës së dytë ose me atë të fazës së tretë. Mesa duket bëhet fjalë për rezervuar ritual, mikva’ot, të fesë hebraike.

DASHAMIRET E RUSISE FORMOJNE USHTRI TE RE KAZAKE NE BALLKAN

October 21, 2016 by dgreca

Nga Julia Petrovskaja/

Pergatiti per Diellin Gjon Kadeli/

Kur komandanti i Ushtrise Kazake qe u formue rishtazi, Viktor Zaplatin mbajti fjalimin e rastit, iu desht nji perkthyes, pra ishte rus. Ky general rus, i veshun me nji uniforme tipike kazake, u zgjodh njizanit, udheheqes i kesaj dege te re,ne mbledhjen qe u mbajte me 11 shtator,ne qytetin-port te Kotorrit.

Gjate fjalimit te rastit Zaplatin tha se”Bota Otodokse asht nji bote mevehte.” Ketu na shfim Serbe,Malazeze,Ruse e Bullgare.

Mbledhja u kryesue nga prifti ortodoks Momcillo Krivakapic. Nder te tjeret , te pranishem ne ate mbledhje ishte edhe nji grup biciklistash dhe motoristash pro rus, qe bajne pjese ne organizaten ruse “Ujqit e Nates.”udheheqsi i te ciles asht Aleksander Zaldistanov, shoq i ngushte i Putinit.

Antare te 26 organizatave, te cilat thone se kane 50 “luftetare” kazake, moren pjese ne ate mbledhje.Ne ate mbledhje moren pjese edhe perfaqesues nga Serbia, Republika Serbe e Bosnje-Hercegovines,Malit te Zi, Maqedonise, Bullgarise dhe Greqise.

Qellimi i Ushtrise Kazake ne Ballkan nuk asht i qarte, dhe perfaqsues te degeve antare, nuk prenuen t’a shqyrtoshin kete ceshtje me gazetaret.

Kazaket ne fjale, e kane prejardhjen e tyne nga grupe luftetaresh te vete organuem, te bashkesive kufitare, te ish Perandorise Ruse, qe nga qindvjeteshi i 16-te e deri ne pjesen e pare te qindvjeteshit 20-te, kane shume pake lidhje me Ballkanin.

Organizata kryesore kazake, qe gjindet tash ne Serbi, njihet me emnin Kazak Stania, u formue me 2011-ten, nga Ushtria Kazake me qender ne Moske, komandanti i te ciles emnohet drejte per drejte nga Putini.

Dega serbe e kesaj organizate, ne nji deklarate me rrjetin social, tha se vlerat perendimore jane te hueja, dhe si te tilla, nuk perputhen me ato vendase, dhe se” Putini asht si nji drite ne nji erresine, ne te cilen gjinden tashti popujte e Ballkanit.”

Qellimi i ketyne organizatave asht per “t’iu kunder vu planit historik” qe ka per qellim shkatrrimin e Serbise.” Me i ra troc muhabetit, kundershtimi ndaj Perendimit.

Kottori i zgjodh si vend per mbjatjen e mbledhjes,per formimin e deges se Ushtrise Kazake te Ballkanit; sepse ne ate vend kishte dikur konsullaten, Perandoria Ruse. Pervec kesaj, media pro-ruse ne Ballkan ka qene aktive per te krijue pershtypjen se porti i Kotorrit do te bahet baze ushtarake e NATO-s, mbasi Mali i Zi te perfundoje veprimet per t’u ba antare i aleances.

Udheheqsi i ushtrise kazake ne Ballkan Zaplatin, asht veteran i shume konflikteve qe pasuen shpartallimin e Bashkimit Sovjetik.Ai mori pjese ne luften e Bosnjes me 1992-93, ne ate te Gjorgjise,, te Abkhaias, Ostise jugore e te tjera.

Ne nji interviste me nji gazete te te ahtuquejtunes republika serbe e Bosnje-Hercegovines, Zaplatin kerkoi ndamjen e Bosnjes, dhe e cilsoi marreveshjen e Dejtonit te 1995-ses, qe i dha fund luftes ne Bosnje,:”nji e padrejte historike”. Ai Shtoi “Kombi Serb asht tuej mbrojtun veten, megjithse kjo gja interpretohet si nji qellim per ndamje dhe si krime lufte”Zapalin Shtoi, “une mendoi se pamvarsia e Republikes serbe te Bosnje-Hercegovines asht e pashmangeshme”.

Ne fruer Zaplatin mori pjese ne nji mbledhje te veteraneve serbe te luftave te ndryshme Balkanike, ku moren pjese edhe veterane ruse qe u mbajte ne Beograd, ai tha se, si ai po ashtu edhe shoket e tij, “jane ne pararojen e luftes kunder fashizmit ne Ballkan, dhe kunder imponimit te vlerave, te te ashtuquejtunit perendim””

Shtese nga perkthyes, po perdore nji shprehje vendase”Qebesa e Zotit, Baca Putin, nuk ka qysh me e tregue ma qarte, se ku i ka qellimet ne Ballkan.”

DIASPORA-Sporti në funksion të ruajtjes së identitetit kombëtar

October 21, 2016 by dgreca

-Ministri Valon Murati priti anëtarët e ekipit futbollistik SC “Drita-Kosova” nga Gjermania, fitues të Kupës së Diasporës për futboll/

-Takimi u realizua pas ndeshjes që ekipi i futbollit nga diaspora zhvilloi me fituesin e Kupës së Kosovës në futboll FC “Prishtina” për Kupën Diasporë-Kosovë/

PRISHTINË, 21 Tetor 2016-Gazeta DIELLI-B.Jashari/ Sot në Prishtinë, në Ministrinë e Diasporës të qeverisë së Kosovës, ministri Valon Murati priti anëtarët e ekipit futbollistik SC “Drita-Kosova” nga Gjermania, fitues të Kupës së Diasporës për futboll.Ministri Murati, pasi i përgëzoi anëtarët e këtij ekipi për angazhimin, sukseset dhe punën që bëjnë, tha se sporti është shumë i rëndësishëm, sepse nuk është vetëm një aktivitet i dobishëm fizik, por edhe një aktivitet social, ngase përmes tij mbahen lidhjet shoqërore dhe krijohen lidhje të reja, e që ndikon në zvogëlimin e rrezikut nga asimilimi.

“Për neve si ministri, po edhe si shtet është shumë e rëndësishme që ju organizoheni, takoheni mes vete dhe kështu e e mbani gjallë frymën shqip dhe identitetin kombëtar shqiptar në diasporë. Ne do t’ju mbështesim dhe do t’i shikojmë të gjitha mundësitë e rritjes së bashkëpunimit në të ardhmen, duke përfshirë edhe institucione të tjera”, theksoi ministri Murati.Enver Musli-Ukaj, kryetar i klubit SC “Drita-Kosova”, njëherësh nënkryetar i Federatës Shqiptare të Futbollit për Gjermani, tha se i janë shumë mirënjohës MeD-së për përkrahjen që u jep klubeve shqiptare në diasporë. “Të gjithë lojtarët luajnë vullnetarisht dhe kjo na shtyn të punojmë edhe më shumë për t’u krijuar kushte sa më të mira”, tha Ukaj. Sipas tij, “Drita-Kosova” , përveç sportit, prezenton edhe kulturën shqiptare, në veçanti në vendin ku jetojnë. Ai theksoi se në kuadër të këtij ekipi funksionon edhe radioja në gjuhën shqipe, roli i së cilës është ta luftojë asimilimin e fëmijëve tanë.

Ky takim u realizua pas ndeshjes që ekipi i futbollit nga diaspora zhvilloi dje me fituesin e Kupës së Kosovës në futboll FC “Prishtina” për Kupën Diasporë-Kosovë.

ETNOMUZIKOLOGJIA SHQIPTARE GJATE GJYSMES SE DYTE TE SHEKULLIT XX

October 21, 2016 by dgreca

ETNOMUZIKOLOGJIA SHQIPTARE GJATE GJYSMES SE DYTE TE SHEKULLIT XX: PROBLEME THEMELORE TEORIKE E METODOLOGJIKE/

Shkruan: Prof. Dr. SPIRO J. SHETUNI/

Universiteti Winthrop/

Rock Hill, South Carolina-U.S.A./

Parashtrim/

Gjatë gjysmës së dytë të shekullit XX, periudhë e cila afërsisht përkon me kohën e sundimit të sistemit politiko-shoqëror të diktaturës komuniste në Shqipëri (1944-1991), krahas arritjeve, etnomuzikologjia shqiptare ka njohur edhe probleme, mangësi, njëanshmëri. Në përgjithësi, ato mund të shihen si produkt i katër faktorëve kryesorë: së pari, moshës së re të etnomuzikologjisë shqiptare si shkencë; së dyti, drejtimit anti-kombëtar të etnomuzikologjisë nga ana e Partisë Komuniste të Shqipërisë, udhëheqëses së jetës ekonomiko-shoqërore e politiko-kulturore të vendit; së treti, izolimit dramatik që njohu Shqipëria, rrjedhimisht edhe shkenca e etnomuzikologjisë, gjatë kësaj periudhe historike; së katërti, paragjykimeve, iluzioneve, mendimeve të gabuara, të cilat e shoqërojnë vazhdimisht një shkencë të caktuar, qoftë ajo e re, qoftë e pjekur, në moshë. Duke vënë shkurtimisht në dukje disa koncepte, dukuri, përvoja të njëanshme të etnomuzikologjisë shqiptare gjatë gjysmës së dytë të shekullit XX, shpresoj se do të ndihmohet sadopak, në radhë të parë, vetë procesi i ecurisë së saj në të ardhmen.

Karakteri klasor ose politizimi

Gjatë gjysmës së dytë të shekullit XX, muzika tradicionale shqiptare u zhvillua gjerësisht. Ne jemi dëshmitarë të jetës herë-herë mjaft të gjallë që njohu tërë arti tradicional shqiptar brenda kësaj periudhe historike. Mendoj se, një dukuri të tillë, e sollën dy faktorë kryesorë: Së pari, prona e përbashkët mbi mjetet e prodhimit. Duke qenë se njerëzit në të vërtetë s’kishin prona, ata ishin disi më pak ose shumë më pak të zenë me punë sesa, p.sh., në një vend kapitalist, ku njerëzit shpesh herë janë të vetë-punësuar në pronat e tyre. Veç kësaj, meqenëse, ekonomikisht, popullsia varej tërësisht nga shteti, ajo, në të njëjtën kohë, ishte e detyruar që tu përgjigjej kërkesave të tij për të marrë pjesë në veprimtari të ndryshme kulturoro-artistike.

Së dyti, Partia Komuniste e Shqipërisë u interesua në mënyrë të shquar për jetën kulturore në përgjithësi dhe atë artistike folklorike në veçanti. Vetëm se, në të vërtetë, pas një interesimi të tillë, fshiheshin qëllime të caktuara politike. Qëllimi i parë ishte zgjatja, sa më shumë që të ishte e mundur, e jetës së shtetit shqiptar të diktaturës komuniste. Eshtë e qartë se festivalet folklorike kombëtare, këto veprimtari tepër të kushtueshme për një popull aq të varfër, i thurnin hymne vetëm diktaturës, idealizonin vetëm të ashtuquajturin socializëm, ngrinin lart vetëm rrugën e ndjekur nga shteti komunist shqiptar. Në vend që t’u këndonin Jezu Krishtit o Muhametit– Zotërve Qiellorë–, festivalet u këndonin plot pathos diktatorëve–Zotërve Tokësorë. Qëllimi i dytë ishte nënështrimi ideologjik i masave të gjera punonjëse të fshatit e të qytetit: në historinë e njerëzimit, vështirë se mund të gjendet ndonjë shembull më i plotë i sundimit shpirtëror mbi masat. Qëllimi i tretë ishte përveçimi kulturor i një populli të vogël nga kombe, popuj e grupe të tjerë etnikë, gjithmonë për të pranuar si rrugë zhvillimi të ashtuquajturin socializëm.

Partia Komuniste e Shqipërisë vuri në shërbim të saj aftësitë artistike krijuese të një populli të tërë. Pa mohuar disa dukuri pozitive të një procesi të tillë, në përgjithësi, ai solli si pasojë rrënimin e vlerave kulturore të krijuara në shekuj nga populli shqiptar. Gjatë periudhës së gjatë komuniste, pranoheshin vetëm krijime–tradicionale, amatore, profesioniste–, të cilat, në thelb, përkonin me linjat kryesore të ideologjisë markiste-leniniste. Në rast të kundërt, ato ndaloheshin që të ekzekutoheshin ose të botoheshin! Ndërkohë, autorët e tyre ndëshkoheshin rëndë!

Sëmundja kryesore që preku tërë artin shqiptar–tradicional, amator, profesionist–, gjatë gjysmës së dytë të shekullit XX, pra, edhe muzikën tradicionale si pjesë të tij, ishte karakteri klasor, ose, me fjalë të tjera, politizimi. Për fat të keq, një dukuri e tillë, herë-herë, hyri deri në thelbin e pasurisë tradicionale shqiptare. Thuajse nuk mbeti gjini, zhanër dhe as krijim tradicional që t’i shpëtonte depërtimit të ideologjisë marksiste-leniniste. Nëse gjinia epike e artit tradicional shqiptar u politizua deri në palcë, as gjinia lirike e tij nuk mbeti e paprekur prej kësaj “sëmundjeje të detyruar.” Në tërë universin tradicional shqiptar, mund të hasen vargje me frymë politike, të diktuara nga regjimi komunist në fuqi! Karakteri klasor nuk preku vetëm nina-nanat ose ninullat, vajtimet ose gjamat, këngët maje-krahi ose kushtruese, këngët lirike me llojet më të ndryshme të tyre (të dasmës, rituale, të punës, të dashurisë, etj.), baladat, këngët legjendare, këngët historike, vallet, etj., të krijuara gjatë pesëdhjetë viteve të fundit, por madje edhe ato që ishin krijuar më parë!

Lejomëni të sjell si ilustrim tre tekste të politizuara këngësh tradicionale.Teksti i këngës së parë është dramatikisht i politizuar: as më shumë e as më pak, ai mund të karakterizohet si një manifest i vërtetë komunist! (Prandaj, nëse do të lexonin poezi të tilla, të shkruara nga vjershëtorë popullorë, sa të varfër ekonomikisht, aq edhe të indoktrinuar ideologjikisht, themeluesit e socializmit shkencor, Karl Marks (1818-1883) dhe Vladimir Iliç Lenin (1870-1924), me siguri që do të ndiheshin krenarë për veprën e tyre!) J’u lutem, shihnitekstin e këngës së parë, i cili vjen si shembull tipik i një politizimi të thellë:

“Un’ punoj për shoqërinë,

Dhe ajo punon për mua.

Atje kërkoj lumturinë,

Tjetër sistem nukë dua!

Jam i ngjitur me Partinë,

Ashtu si mishi me thua!

More, më mungon irati,

Por, as kam e as e dua!

Vetëmë proletariati

Janë çifliku për mua!

Karlë Marksi me Leninë

Janë profitë për mua!”

Teksti i këngës së dytë është, gjithashtu, dramatikisht i politizuar: as më shumë e as më pak, ai mund të karakterizohet si një parullë politike që Partia Komuniste e Shqipërisë përdori gjatë gjysmës së dytë të shekullit XX! (Prandaj, kur lexonin poezi të tilla, të shkruara nga vjershëtorë popullorë, sa të varfër ekonomikisht, aq edhe të indoktrinuar ideologjikisht, udhëheqësit e shtetit diktatorial shqiptar, ndiheshin krenarë për veprën e tyre!) J’u lutem, shihni tekstin e këngës së dytë, i cili shfaqet si një shembull tipik, vetëm se qesharak, politizimi:

“O, moj nus’ e re,

Sa e bukur je!

Kazmën edhe pushkën,

More për paj-e!”

J’u lutem, shihni, më në fund, tekstin e një nina-nane ose ninulle, gjithashtu, të politizuar:

“Nani-nani, çupë e nënës,

Të rritesh si drit’ e hënës!

Punëtore porsi bletë,

Gojëmjaltë, krahëlehtë!

Nani-nani, shpirt-o, fli,

Të më rritesh për Parti!”

Shprehje e ideologjisë anti-kombëtare komuniste, karakteri klasor nuk depërtoi brenda artit tradicional, sikurse brenda tërë artit shqiptar, në një ditë të vetme. Procesi i politizimit ishte i gjatë, i ndërlikuar e i dhimbshëm. Sidoqoftë, po të mbajmë parasysh se ideologjia marksiste-leniniste sundoi mendimin shkencor, letrar e artistik shqiptar për një periudhë gati gjysmë-shekullore, atëherë arrihet më lehtë të kuptohen përmasat dramatike të këtij procesi. Gjithçka u përmbush në emër të “bashkëkohësimit” të artit tradicional, të përshtatjes me “epokën e re,” të “karakterit klasor” që duhej të kishte arti i epokës komuniste, të “frymës së re,” të “frymës së kohës,” etj. Mirëpo, fakt është se kështu, në fund të fundit, u krye një vepër me të vërtetë mizore: përfytyra etniko-kombëtare e poezisë, muzikës e vallëzimit tradicional shqiptar u zbeh dhe forca e tyre shprehëse u dobësua!

Koncepti folklor i ri

Koncepti i ashtuquajtur folklor i ri, i cili u përdor gjerësisht në antologji e studime folkloristike e etnomuzikologjike shqiptare të gjysmës së dytë të shekullit XX, është shprehje e drejtpërdrejtë e ndikimit politik e ideologjik të sistemit politiko-shoqëror komunist në fuqi. Nëse, nga pikëpamja teorike, një koncept i tillë synonte që t’a ndërsuazonte interpretimin e folklorit brenda qerthullit të ideologjisë marksiste-leniniste, nga pikëpamja praktike, ai vetëm se e dhunonte jetën e folklorit shqiptar dhe të muzikës tradicionale si pjesë përbërëse të tij. Së paku, në plan muzikor, gjatë gjysmës së dytë të shekullit XX, folklori shqiptar nuk ishte aspak i ri, por vetëm tradicional. Ndoshta për këtë arsye studiuesit e universiteteve të vendeve kapitaliste perëndimore–etnologë, folkloristë, etnomuzikologë–jo rrallë herë kanë shfaqur habinë e tyre për përdorimin e këtij nocioni me përmbajtje thellësisht politike. S’ka dyshim se koncepti folklor i ri nuk merr për bazë, as thelbin estetik të muzikës tradicionale në përgjithësi, as veçoritë e zhvillimit të saj nga njëra epokë historike në tjetrën në veçanti. Duke karakterizuar një epokë të caktuar historike në jetën e folkloristikës dhe të etnomuzikologjisë shqiptare, është e qartë, pra, se përdorimi i këtij nocioni s’duhet të ketë më vend në antologji e studime të ardhme folkloristike e etnomuzikologjike. Një nocion i tillë është estetikisht i gabuar.

Njëanshmëria në studimin e dialekteve muzikorë themelorë

Dihet se, për të forcuar themelet nacionale të muzikës profesioniste të vendeve të tyre, mjaft kompozitorë të Europës Lindore u mbështetën në mënyrë të shquar në muzikën tradicionale në përgjithësi dhe atë fshatare në veçanti. Lejomëni të përmend, midis të tjerëve, kompozitorët çekë: Dvorzhak e Smetana; kompozitorët hungarezë: Bartok e Kodali; kompozitorin rumun: Enesku; kompozitorët rusë: Musorgski, Borodin, Rimski-Korsakov, Stravinski, etj. Një prirje e tillë ekziston edhe sot e kësaj dite në shumë vende të kontinentit europian. Eshtë interesante të shënohet se, kompozitorë të caktuar, disa herë, u përfshinë edhe në regjistrimin, notizimin, botimin dhe studimin e muzikës tradicionale, duke u shfaqur plotësisht edhe si etnomuzikologë. Në këtë qerthull, një vend të shquar zënë Bartok dhe Kodali. Përsa i takon ndihmesës si etnomuzikolog, përkrah tyre, qëndron studiuesi rumun me famë botërore, Brailoiu, i cili e zhvilloi pjesën më të madhe të veprimtarisë së tij shkencore në Paris (Francë).

Në këtë qerthull, është e rëndësishme të vihet në dukje se, duke filluar që nga gjysma e parë e shekullit XX, kompozitorë dhe etnomuzikologë të ndryshëm të Europës Lindore, si: Bartok, Kodali, etj., nënvizuan veçanërisht rëndësinë e muzikës tradicionale fshatare, si në plan teoriko-shkencor, ashtu edhe në rrafsh praktiko-artistik. Sipas tyre, në dallim prej muzikës tradicionale qytetare, muzika tradicionale fshatare shquhet në mënyrë të veçantë për mirëfilltësi etniko-nacionale. Ide të tilla patën dhe vazhdojnë që të kenë një ndikim të fuqishëm në mendimin etnomuzikologjik europian në përgjithësi dhe atë ballkanik në veçanti. Mirëpo, siç tregon vetë përvoja etnomuzikologjike, herë-herë, ato, ose u përdorën në mënyrë të gabuar, ose u përdorën për qëllime thjesht politike nga sistemet politiko-shoqërore komuniste të vendeve të Europës Lindore.

Duke e vështruar me sy kritik përvojën e derisotme të etnomuzikologjisë shqiptare, vihet re se, gjatë gjysmës së dytë të shekullit XX, muzika tradicionale fshatare–gege, toske, labe–është hulumtuar më shumë sesa muzika tradicionale qytetare. Gjatë kësaj periudhe historike, studiuesit etnomuzikologë, krahas sivëllezërve të tyre etnologë e folkloristë, ndoshta nën ndikimin e idesë së pasërtisë burimore të muzikës tradicionale fshatare, iu përkushtuan tërësisht hulumtimit të saj. Ashtu sikurse në vende të tjera të Ballkanit (Greqi, Bullgari, Rumani, Maqedoni, Serbi, Mal i Zi, Bosnje-Hercegovinë, etj.) dhe të Europës Qendrore (Hungari, Çeko-Sllovaki, Poloni, Ukrahinë, Vende Balltike, etj.), edhe në Shqipëri, etnomuzikologët nuk pritën shumë që të regjistrojnë këngë tradicionale fshatare, pjesë muzikore instrumentore tradicionale fshatare, valle tradicionale fshatare, etj., sa të thjeshta në përmbajtje, aq edhe të veçanta në sistemin e tyre modal/tonal.

Si rrjedhojë, muzika tradicionale fshatare, gradualisht, dalngadalë, si pa kuptuar, nisi që të fitojë një status të veçantë midis dialekteve të muzikës tradicionale shqiptare. Eshtë fakt se, gjatë gjysmës së dytë të shekullit XX, ndaj saj, u mbajt një qëndrim mbivlerësues, mbiçmues, idealizues. Kështu, ajo gëzoi plotësisht të drejta të tilla themelore, si: i) regjistrimi, notizimi, botimi, studimi sistematik; ii) dhënia, transmetimi, popullarizimi në radio, televizion, kinematografi; iii) përfaqësimi në festivale folklorike: lokale, kombëtare, ndërkombëtare; iv) ruajtja e integritetit të repertorit, etj. Duke u mbështetur në përvojën e vendeve të Gadishullit të Ballkanit në përgjithësi dhe të Shqipërisë në veçanti, mund të pranohet se, kështu, dashur-padashur, u arrit idealizimi, hyjnizimi, legjendarizimi i vlerave të muzikës tradicionale fshatare në kulturën e kombeve, popujve dhe grupeve të ndryshëm etnikë. Nga mënyra se si u trajtua muzika tradicionale fshatare, shekulli XX në përgjithësi dhe gjysma e dytë e tij në veçanti, mund të karakterizohen edhe si periudhë e shkëlqimit të lëvrimi të kësaj muzike.

Sakaq, muzika tradicionale qytetare, gradualisht, dalngadalë, si pa kuptuar, nisi që të humbasë statusin e saj si simotër e barabartë midis dialekteve të muzikës tradicionale shqiptare. Eshtë fakt se, gjatë gjysmës së dytë të shekullit XX, ndaj saj, u mbajt një qëndrim nënvlerësues, nënçmues, mohues. Kështu, asaj iu kufizuan ose ndaluan tërësisht të drejta të tilla themelore, si: i) regjistrimi, notizimi, botimi, studimi sistematik; ii) dhënia, transmetimi, popullarizimi në radio, televizion, kinematografi; iii) përfaqësimi në festivale folklorike: lokale, kombëtare, ndërkombëtare; iv) ruajtja e integritetit të repertorit: këngë të caktuara, pjesë muzikore instrumentore të caktuara, valle tradicionale të caktuara u ndaluan zyrtarisht, etj. Që të mund të shprehem në një mënyrë tjetër, thelbi, bërthama, zemra e ahengut muzikor qytetar shqiptar u godit mizorisht nga Partia Komuniste e Shqipërisë! Duke u mbështetur në përvojën e vendeve të Gadishullit të Ballkanit në përgjithësi dhe të Shqipërisë në veçanti, mund të pranohet se, kështu, dashur-padashur, u arrit mohimi, përçmimi, dyshimi i vlerave të muzikës tradicionale qytetare në kulturën e kombeve, popujve dhe grupeve të ndryshëm etnikë. Nga mënyra se si u trajtua muzika tradicionale qytetare, shekulli XX në përgjithësi dhe gjysma e dytë e tij në veçanti, mund të karakterizohen edhe si periudhë e mjerimit të lëvrimit të kësaj muzike.

Nga pikëpamja teorike, mbajtja e një qëndrimi nënvlerësues, nënçmues, mohues ndaj muzikës tradicionale qytetare, gjatë gjysmës së dytë të shekullit XX, solli rrjedhoja të dëmshme në një radhë aspektesh, si: historia, përfaqësuesit më të shquar, stilet muzikore më të spikatur, sistemi i saj modal/tonal, etj. Asnjë dëshmi e shkruar nuk ekziston për krijuesit (vjershëtorë e kompozitorë) të muzikës tradicionale qytetare! Asnjë dëshmi e shkruar nuk ekziston për interpretuesit (këngëtarë e instrumentistë) të muzikës tradicionale qytetare! Asnjë artikull i vetëm nuk u shkruajt për stilet muzikore më të spikatura të muzikës tradicionale qytetare! Asnjë studim i vetëm nuk u shkruajt për sistemin modal/tonal të muzikës tradicionale qytetare! Shkaqet që sollën dukuri të tilla duhen parë si rrjedhojë e tre faktorëve kryesorë: së pari, sistemit politiko-shoqëror të kësaj periudhe të gjatë historike; së dyti, vetë-izolimit të pashembullt të popullit shqiptar nga kombe, popuj, grupe të tjerë etnikë dhe kulturat përkatëse të tyre; së treti, diskutimeve për ngarkesën etniko-kombëtare të muzikës tradicionale qytetare, diskutime të cilat ende vazhdojnë që të ekzistojnë në rrethe të caktuar artistiko-shkencorë të vendit.

Sidoqoftë, në ditët tona, çështja shtrohet që muzika tradicionale qytetare të zërë vendin e saj të merituar në çdo aspekt të jetës e veprimtarisë së shoqërisë demokratike shqiptare. Eshtë, në radhë të parë, detyrë e etnomuzikologjisë vendase, që të vendosë një raport të drejtë midis lëvrimit të muzikës tradicionale fshatare (gege, toske, labe), nga njëra anë, dhe lëvrimit të muzikës tradicionale qytetare, nga ana tjetër.

Në studimet etnomuzikologjike shqiptare të gjysmës së dytë të shekullit XX, ndonëse në përmasa më të vogla, vërehet një lloj njëanshmërie edhe brenda vetë muzikës tradicionale fshatare: midis studimit të muzikës tradicionale gege, nga njëra anë, dhe asaj toske e labe, nga ana tjetër. Në përgjithësi e para është lëvruar më pak sesa të dytat. Njëanshmëria shfaqet në dy aspekte kryesorë: si përsa u takon antologjive muzikore, ashtu edhe përsa u përket monografive shkencore. Në këtë rast, nuk mund të flitet kurrsesi për një qëndrim zyrtar të njëanshëm: mendoj se, faktorë të tjerë, objektivë e subjektivë, kanë sjellë këtë disproporcion. Sidoqoftë, është e udhës që, në të ardhmen, etnomuzikologjia shqiptare të vendosë një raport më të drejtë edhe brenda muzikës tradicionale fshatare: midis hulumtimit të dialekteve muzikorë kryesorë përfaqësues të saj.

Historizmi vulgar

Një prirje e studimeve folkloristike dhe etnomuzikologjike shqiptare të gjysmës së dytë të shekullit XX, është ajo që unë do ta quaja historizëm vulgar. Sipas kësaj prirjeve, studiuesit përpiqeshin që të nxirrnin në pah, domosdoshmërisht, me çdo kusht, në çdo rast, përparësinë kohore të dukurive e shfaqjeve të ndryshme etnokulturore. Prandaj, në fushën e studimit të muzikës tradicionale, pyetja që shtrohej vazhdimisht ishte: “Cila dukuri muzikore ka lindur historikisht më parë?” Një pyetje e tillë formulohej pak a shumë si më poshtë:

Cili sistem modal/tonal (pentatonika, diatonika, kromatika, enharmonika) ka lindur historikisht më parë?

Cila teksturë muzikore (monofoni, heterofoni, homofoni, polifoni) ka lindur historikisht më parë?

Cila teknikë muzikore (thirrje dhe përgjigje, rrjeshtuese, pjestuese, imituese, kontrastuese, dyfishuese, etj.) ka lindur historikisht më parë?

Cili zhanër muzikor (nina-nana ose ninulla, vajtimi ose gjama, kënga, vallja, etj.) ka lindur historikisht më parë?

Cili dialekt muzikor (dialekti muzikor geg, dialekti muzikor tosk, dialekti muzikor lab, dialekti muzikor qytetar) ka lindur historikisht më parë?

Cili nën-dialekt muzikor (nën-dialekti muzikor tosk, nën-dialekti muzikor myzeqar, nën-dialekti muzikor çam) ka lindur historikisht më parë?

Cili grupim muzikor qytetar (grupimi muzikor qytetar monofonik, grupimi muzikor qytetar polifonik) ka lindur historikisht më parë?

Cili stil muzikor i dialektit geg (stili muzikor i Malësisë së Madhe, i Malësisë së Vogël, i Mirditës, i Matit, etj.) ka lindur historikisht më parë?

Cili stil muzikor i dialektit tosk (stili muzikor i Skraparit, i Kolonjës, i Devollit, i Gorës, etj.) ka lindur historikisht më parë?

Cili stil muzikor i dialektit lab (stili muzikor i Kurveleshit, i Lopësit, i Lunxherisë, i Zagorisë, etj.) ka lindur historikisht më parë?

Cili stil muzikor i dialektit qytetar (stili muzikor i qytetit të Shkodrës, i qyteteve të Shqipërisë së Mesme dhe të Kosovës, i qytetit të Beratit, i qytetit të Përmetit, i qytetit të Vlorës, etj.) ka lindur historikisht më parë?

Cili grupim strukturoro-formal (muzika fshatare apo muzika qytetare, muzika zanore apo muzika instrumentore, muzika një-zërëshe apo muzika shumë-zërëshe, muzika e kënduar apo muzika e kërcyer, etj.) ka lindur historikisht më parë?

Mendoj se, shtrimi i çështjes në këtë mënyrë–“Cila dukuri muzikore ka lindur historikisht më parë?”–nuk është as i rëndësishëm dhe as i nevojshëm që të bëhet, domosdoshmërisht, me çdo kusht, në çdo rast. Më e rëndësishme mbetet zbulimi i tipareve më themelorë dallues lëndoro-strukturorë të të gjithë elementeve përbërës të muzikës tradicionale shqiptare; studimi i veçorive dhe anëve të përbashkëta të këtyre elementeve; nxjerrja në pah e dialekteve, nën-dialekteve dhe stileve muzikorë më të kristalizuar; vëzhgimi sidomos i mënyrës se si trupëzohet përfytyra etniko-kombëtare e muzikës tradicionale shqiptare, etj.

Historizmi vulgar, në teori, ose e absolutizon rëndësinë e aspektit historik të dukurive folkloristike e etnomuzikologjike, ose e kërkon aspektin historik të tyre, domosdoshmërisht, me çdo kusht, në çdo rast, edhe atëherë kur vetë dukuri të caktuara folkloristike e etnomuzikologjike nuk mund të vëzhgohen historikisht. Kurse, në praktikë, historizmi vulgar, ose e largon vëmendjen e studiuesit folklorist e etnomuzikolog nga çështjet më themelore që ai duhet të shtrojë për zgjidhje, ose nuk sjell asnjë lloj ndihmese shkencore.

Të udhëhequrit nga kritere letrare në hartimin e antologjive muzikore

Duke mos njohur specifikën estetike të muzikës tradicionale, mënyrën se si ajo ekziston në vetë realitetin objektiv, disa herë, praktikisht, janë bërë gabime themelore estetike. Sipas mendimit tim, është teorikisht e gabuar dhe praktikisht pa shumë dobi që lënda e muzikës tradicionale shqiptare të botohet, p.sh., në antologji të titulluara: Këngë popullore historike, Këngë nga folklori i ri, etj., sikurse ka ndodhur herë-herë në të kaluarën. Siç mund të kuptohet, përmbledhje të tilla janë konceptuar në mënyrë empirike, duke u udhëhequr thjesht nga kritere letrare në ndërtimin e tyre! Në këto antologji, pra, vlera e lëndës muzikore i nënështrohet plotësisht vlerës së lëndës letrare, nëqoftëse nuk mohohet tërësisht. Zgjedhja e krijimeve që janë përfshirë brenda tyre, në thelb, udhëhiqet nga vlera e poezive tradicionale, ose nga faktorë, si: figura të shquara historike, ngjarje të rëndësishme historike, data të shënuara historike, etj. Atëherë, me të drejtë mund të pyetet: Kujt do t’i shërbejnë përmbledhje të tilla, të cilat mohojnë specifikën estetike të muzikës tradicionale në konceptimin e tyre? Çfarë do të mësojnë studiuesit e muzikës prej tyre? Sa do të mund të fitojnë etnomuzikologët ose muzikologët në përgjithësi nga antologji të kësaj natyre? Përgjigjia është: Pak! Shumë pak! Dramatikisht pak!

Nënvlerësimi i rolit të hartuesve të antologjive muzikore

Në botimet folkloristike e etnomuzikologjike shqiptare të gjysmës së dytë të shekullit XX, vërehet një përvojë e çuditshme, të cilën unë do t’a quaja fshehje, kufizim dhe deri-diku mohim të autorësisë së një libri. Po t’u hedhim një vështrim të kujdesshëm antologjive etnokulturore– muzikore e koreografike–, që u botuan gjatë kësaj periudhe historike, do të shohim se emrat e hartuesve të palodhur etnomuzikologë, etnokoreologë e folkloristë jepen vetëm diku në pjesën e pasme të njërës prej faqeve hyrëse, por asnjëherë atje ku rregullisht duhet të jetë vendi i tyre: në kapak të librave. S’ka dyshim se, duke i dhënë emrat e hartuesve në këtë mënyrë (në pjesën e pasme të njërës prej faqeve të para të librave), sikur është mpakur e nënvleftësuar me dashje puna e përkushtuar shumë-vjeçare e transkriptuesve muzikorë, e redaktorëve letrarë, e autorëve të parathënieve e të hyrjeve, e autorëve të fjalorëve të ndryshëm brenda këtyre librave, etj. Duhet t’a pranoj hapur se, një praktikë e tillë, nuk i ka nxitur aspak etnomuzikologët, etnokoreologët e folkloritstët për t’u përfshirë në hartime antologjish. Unë nuk mendoj në asnjë mënyrë se transkriptuesit e muzikës, të vallëzimit dhe të poezisë e prozës tradicionale janë autorët e kësaj lënde etnokulturore: dihet se autor i tyre është populli që i krijoi në shekuj. Sidoqoftë, është parimisht e dëmshme që emrat e hartuesve të pëmbledhjeve aq të çmuara të fshihen, të mpaken dhe deri-diku të mohohen.

Dihet se antologjitë etnokulturore–muzikore, koreografike, letrare–janë një hap i domosdoshëm i hulumtimit të kulturës tradicionale të një kombi, populli ose grupi etnik: ato hapin rrugën për studime në fushën e muzikës, të vallëzimit dhe të poezisë tradicionale. Lejomëni të kujtoj, me këtë rast një numër antologjish të mirënjohura në historinë e folkloristikës dhe etnomuzikologjisë shqiptare, si: Bleta shqiptare (Mitko 1878); Valët e detit (Dine 1908); përmbledhjen poetike në shumë vëllime të titulluar Visaret e kombit (Ministria e Arsimit 1937-44); antologjinë muzikore Lyra [sic] shqiptare: Canti Popolari Albanesi (Dungu 1940); antologjinë muzikore Valle kombëtare: Cori Nazionali Albanesi (Kujxhia 1943); përmbledhjen poetike Mbledhës të hershëm të folklorit shqiptar: 1635-1925 (Sako, Haxhihasani, Harito 1961-2); një numër veprash të rëndësishme në fushën e folklorit e të etnografisë brenda serisë Trashëgimi kulturor i popullit shqiptar, si: Epika legjendare, Epika historike, Fjalë të urta të popullit shqiptar, Këngë të Luftës Nacional-çlirimtare dhe të Ndërtimit Socialist, etj. Pa libra të tillë, panorama e universit folklorik shqiptar do të shfaqej vërtet e varfër!

Mirëpo, emrat e hartuesve të këtyre antologjive dhe të sa e sa antologjive të tjera, duhet patjetër që t’i bëhen të njohura lexuesit në mënyrë të qartë e të plotë. Lexuesi s’duhet të përpiqet shumë që të mësojë se kush është hartuesi i kësaj apo asaj antologjie. Emrat e mbledhësve të hershëm të folklorit shqiptar, midis të cilëve më lejoni të përmend figura të shquara, si: Thimi Mitko (1820-1890), Spiro Dine (1846?-1922), etj., njihen pikërisht ngase janë dhënë në kapak të librave që ata kanë hartuar. Mbledhësi dhe folkloristi i shquar shqiptar i gjysmës së dytë të shekullit XX, Qemal Haxhihasani (1916-1992), nuk e pati këtë fat! Përse?! Përse vallë?! Përse vallë të ndodhë kështu?! Thjesht për shkak të mosnjohjes së karakterit të ndërlikuar të hartimit të antologjive etnokulturore?! Apo mos ndoshta edhe për të treguar, domosdoshmërisht, me çdo kusht, në çdo rast, një lloj nënvlerësimi ndaj rolit të hartuesve të këtyre antologjive?!

Për vendin se ku duhet të jepen emrat e hartuesve të antologjive etnokulturore–muzikore, koreografike, letrare–ekziston një përvojë botërore, e cila s’ka asnjë arsye se përse të mohohet. Duke qenë modestë e të hapur ndaj shkollave e përvojave të tjera, edhe në këtë aspekt, mund të mësohet, p.sh., nga përvoja botuese e institucioneve kërkimoro-shkencore të vendeve të Europës Perëndimore dhe të Shteteve të Bashkuara të Amerikës. Në këto vende, emrat e hartuesve të antologjive muzikore e letrare, emrat e hartuesve të fjalorëve të ndryshëm, hartuesit e enciklopedive, hartuesit e manualëve, hartuesit e vjetarëve, hartuesit e almanakëve, hartuesit e atllasëve gjeografikë, hartuesit e librave të vegjël e të mëdhenj informativë me vlerë themelore për publikun e gjerë dhe atë shkencor, etj., që të gjithë pa përjashtim, si rregull, jepen në kapak të librave. Madje, shpesh, edhe emri i autorit të një parathënieje fare të shkurtër (brenda një libri të shkruar nga një autor tjetër) vendoset, po ashtu, në kapak të librit! Një veprim i tillë s’është vetëm se vlerësim i punës studimore e krijuese të autorëve të ndryshëm, respektim i personalitetit të tyre, shprehje e së vërtetës mbi autorësinë. Askush nuk duhet të ketë të drejtë që të mohojë këtë autorësi! Askush! Askush! As një perandori biblike!

Fshehja, kufizimi dhe deri-diku mohimi i autorësisë së antologjive etnokulturore– muzikore, koreografike, letrare–, dukuri vetëm e gjysmës së dytë të shekullit XX, është, në thelb, fshirje e personalitetit të individit krijues. Sipas mendimit tim, këtë lloj fshirjeje e bënte Partia Komuniste e Shqipërisë: në forma të ndryshme, vetëm se gjithmonë të studiuara mirë, ajo, ose e kufizonte afirmimin e individit krijues, ose e mohonte krejtësisht atë! Një përvojë e tillë vështirë se gjendet në ndonjë shtet tjetër të Europës. Më shpesh, ajo mund të haset në kontinentin aziatik, pikërisht në Kinë, ku, sipas orientimit të Partisë Komuniste të Kinës, emrat e krijuesve dhe studiuesve, gjithashtu, mohohen. Emrat e hartuesve të antologjive etnokulturore– muzikore, koreografike, letrare–, në vend që të fshihen, duhet që të jepen në plan të parë; në vend që të mbulohen, duhet që të zbulohen; në vend që të mohohen, duhet që të afirmohen! Le të shpresojmë, pra, se në të ardhmen emrat e tyre nuk do të jepen më në pjesën e pasme të njërës prej faqeve hyrëse të antologjive, por ashtu siç e meritojnë: në kapak të këtyre antologjive.

Metodologji e gabuar

Ndonëse në mënyrë dramatikisht të paargumentuar, në etnomuzikologjinë shqiptare, herë-herë, mjerisht, është lënë të nënkuptohet se, metoda e studimit të muzikës tradicionale, duhet të jetë tërësisht e ndryshme në krahasim me metodën e studimit të muzikës profesioniste (!). Eshtë e qartë se mendime të tilla e absolutizojnë specifikën e muzikës tradicionale deri në atë shkallë saqë nuk shihen ose mohohen tërësisht pikat e vërteta të takimit midis saj dhe muzikës profesioniste në tërësi. Karakteri i njëanshëm, parimisht i gabuar dhe praktikisht i dëmshëm, i këtyre mendimeve nuk është vështirë që të nxirret në pah.

Së pari, le të përpiqemi që të jemi objektivë së paku për një çast të vetëm:

A nuk ekziston në mënyrë katërcipërisht të qartë mjeti shprehës i melodikës në tërë muzikën tradicionale botërore, thuajse njësoj sikurse në tërë muzikën profesioniste botërore?! (Për këtë mund të bindemi fare lehtë, p.sh., nëse ndjekim me kujdes muzikën tradicionale gege shqiptare, ose muzikën tradicionale qytetare shqiptare, brenda të cilave melodika sikur skalitet më shumë në saje të shoqërimit instrumentor.)

A nuk ekziston në mënyrë katërcipërisht të qartë kontrapunkti i trupëzuar përmes imitacionit të gjithanshëm melodiko-modal në muzikën tradicionale toske shqiptare?!

A nuk ekziston në mënyrë katërcipërisht të qartë kontrapunkti i mishëruar me anë të kontrastit të shumanshëm melodiko-modal në muzikën tradicionale labe shqiptare?!

A nuk ekziston në mënyrë katërcipërisht të qartë një harmoni herë dy-zërëshe e herë tri-zërëshe brenda muzikës tradicionale polifonike toske?!

A nuk ekziston në mënyrë katërcipërisht të qartë një harmoni herë dy-zërëshe, herë tri-zërëshe e herë katër-zërëshe brenda muzikës tradicionale polifonike labe?!

A nuk ekziston mjeti shprehës i metrikës/ritmikës në tërë muzikën tradicionale botërore, thuajse njësoj sikurse në tërë muzikën profesioniste botërore?! (Për këtë mund të bindemi fare lehtë, p.sh., nëse ndjekim me kujdes muzikën tradicionale gege shqiptare, ose muzikën tradicionale qytetare shqiptare, brenda të cilave metrika/ritmika sikur qartësohet më shumë në saje të shoqërimit instrumentor.)

Nëse mjetet shprehëse–melodika, kontrapunkti, harmonia, metrika/ritmika, dinamika, agogjika, organika (timbër, instrumente muzikore, orkestrim muzikor), etj.–, ekzistojnë vërtet në tërë muzikën tradicionale botërore (pra, edhe në muzikën tradicionale shqiptare si pjesë e saj), thuajse njësoj sikurse në tërë muzikën profesioniste botërore, atëherë është vërtet absurde se përse metodat e studimit të tyre duhet që të jenë absolutisht të ndryshme. Ky do të ishte një gabim themelor teorik me pasoja të dëmshme themelore praktike.

Së dyti, le të përpiqemi që të jemi objektivë për një çast tjetër:

A nuk ekzistojnë në muzikën tradicionale botërore të njëjtat teknika muzikore, thuajse njësoj sikurse në tërë muzikën profesioniste botërore?! Teknika e ashtuquajtur thirrje dhe përgjigje, teknika e ashtuquajtur rrjeshtuese, teknika e ashtuquajtur pjestuese, teknika e ashtuquajtur imituese, teknika e ashtuquajtur kontrastuese, teknika e ashtuquajtur dyfishuese, për të përmendur vetëm disa prej tyre, përdoren në mënyrë pak a shumë të barabartë, si brenda muzikës tradicionale botërore, ashtu edhe asaj profesioniste botërore.

Së treti, duhet mbajtur parasysh se studimi i muzikës tradicionale mund të bëhet në rrugë të ndryshme: në historinë e etnomuzikologjisë, s’është aspak e rastit që studiues të ndryshëm e kanë vështruar të njëjtën materie muzikore nga këndvështrime të ndryshme. Eshtë e vështirë, në mos e pamundur, që të kategorizohen të tëra mënyrat e studimit të muzikës tradicionale: ato mund të jenë, dhe, në të vërtetë, janë mjaft të larmishme. Sidoqoftë, të gjitha mënyrat e studimit të muzikës tradicionale kanë një pikë-nyje të përbashkët: vënien në epiqendër të vëzhgimit shkencor të aspekteve më të ndryshëm të saj. Pikërisht ky është kriteri kryesor për të pasur studime etnomuzikologjike. Shumanshmëria e rrugëve të studimit të muzikës tradicionale do të pranohej, pa asnjë mëdyshje, në çdo rast që ajo i shërben studimit të një aspekti të caktuar muzikor, por që, gjithashtu, nuk bëhet as qëllim në vetvete.

Së katërti, duke pranuar larminë e rrugëve të studimit të muzikës tradicionale, duhet të dallojmë, ndërkohë, çështjet më të rëndësishme nga ato më pak të rëndësishme ose pa vlerë të veçantë studimi. Vijmë kështu tek një çështje me rëndësi parimore: objekti i etnomuzikologjisë. Duke u mbështetur në përvojën e derisotme të etnomuzikologjisë botërore, është jashtë çdo lloj dyshimi se, detyra më e parë e studiuesit etnomuzikolog, mbetet dhënia, nxjerrja në pah, zbulimi i tipareve më themelore dalluese të muzikës së një kombi, populli, grupi etnik, krahine, zone, qyteti, fshati, grupi këngëtarësh ose instrumentistësh, një këngëtari ose instrumentisti të vetëm, një rapsodi, një valltari, etj. Po ashtu, të gjithë studiuesit etnomuzikologë bashkohen në mendimin se hulumtimi i muzikës tradicionale duhet bërë ngaherë brenda kulturave përkatëse, pra, si pjesë e mënyrës së jetesës së një kombi, populli, grupi të caktuar etnik.

Së pesti, duke njohur si detyrë kryesore të etnomuzikologjisë studimin e aspekteve muzikorë brenda kulturave përkatëse të kombeve, popujve e grupeve të caktuar etnikë, s’duhet mohuar ose nënvlerësuar sadopak as rëndësia që paraqet studimi i aspekteve kulturorë jashtë-muzikorë: historikë, etnografikë, shoqërorë, letrarë, poetikë, etj. Në një mënyrë ose tjetër, aspekte të tillë ndikojnë për të përftuar një panoramë sa më të plotë mbi qerthullin historiko-etnografik dhe socialo-estetik brenda të cilit ekziston vetë muzika tradicionale. Mirëpo është parimisht e gabuar që studimi i aspekteve jashtë-muzikore të kalojë në plan të parë, duke mos nxjerrë në dritë kështu atë që pritet më shumë nga studiuesi etnomuzikolog: “anatomia” lëndoro-substanciale e muzikës tradicionale; sistemi modal/tonal i saj; veçoritë e mjeteve shprehëse; tiparet e dialekteve muzikorë, nën-dialekteve muzikorë, stileve muzikorë më përfaqësues; bashkëveprimi i trefishtë: brenda vetë muzikës tradicionale të krahinave të ndryshme, midis muzikës tradicionale dhe asaj profesioniste, midis muzikës tradicionale të një kombi, populli, grupi të caktuar etnik dhe asaj të një kombi, populli, grupi tjetër etnik; evolucioni historik i muzikës tradicionale, etj.

Së gjashti, duke u lidhur me disiplina të tjera, etnomuzikologjia sërish e ruan pavarësinë e saj si disiplinë e mëvetësishme. Rrjedhimisht, edhe etnomuzikologu, duke u marrë me çështje jashtë-muzikore, sërish duhet që të përqëndrohet në objektin kryesor të veprimtarisë së tij, që është muzika tradicionale, aq i ngushtë dhe aq i gjerë sa është ky koncept. Duke u shprehur kështu, në asnjë mënyrë nuk dua të nënvlerësoj sadopak parapëlqimet individuale të studiuesve. Një etnomuzikolog, p.sh., mund të parapëlqente që të rrihte më tepër aspekte jashtë-muzikorë, siç do të ishin, ndër të tjerë: pasqyrimi i instrumenteve muzikorë tradicionalë në poezinë dhe letërsinë tradicionale shqiptare, pasqyrimi i instrumenteve muzikorë tradicionalë në poezinë dhe letërsinë profesioniste shqiptare, teknologjia e prodhimit të instrumenteve muzikorë tradicionalë, etj. Askush nuk mund të mohojë se aspekte të tillë mund të bëheshin, gjithashtu, objekt hulumtimi. Vetëm se atëherë çështja do të shtrohej nëse kemi të bëjmë me një studim etnomuzikologjik apo me një studim të një natyre tjetër. Ose: nëse kemi të bëjmë vërtet me një objekt shkencor apo me një objekt të një natyre tjetër.

Së shtati, thelbi i etnomuzikologjisë si fushë diturore tashmë është kristalizuar nga bashkësia ndërkombëtare e studiuesve. Eshtë detyrë e etnomuzikologëve, muzikologëve, kompozitorëve, muzicienëve, tërë njerëzve të interesuar sadopak për mbarëvajtjen e gjendjes së studimeve etnomuzikologjike në vende të ndryshme që t’a njohin, respektojnë, afirmojnë vazhdimisht atë gjatë veprimtarisë së tyre studimore. Mos-njohja, mos-respektimi, mos-afirmimi i thelbit të etnomuzikologjisë në studime që synojnë të ndërsuazohen brenda qerthullit të kësaj disipline nuk sjell dhe s’mund të sjellë ndonjë lloj ndihmese shkencore.

Së teti, mendimi sipas të cilit metoda e studimit të muzikës tradicionale duhet të jetë tërësisht e ndryshme në krahasim me metodën e studimit të muzikës profesioniste, siç duket, gabimisht, ngatërron dy elementë të natyrave të ndryshme njëri me tjetrin: elementin subjektiv me atë objektiv. Arsimimi, aftësitë profesionale, parapëlqimet e studiuesve të ndryshëm (faktorët subjektivë) janë diçka tjetër dhe objekti i etnomuzikologjisë (faktori objektiv) është diçka tjetër: ata nuk harmonizohen vetvetiu midis tyre. Duke qenë subjektivë, të parët mund të ndryshojnë, dhe, në të vërtetë, ndryshojnë nga njëri studiues tek tjetri. Ndërkohë, objekti i etnomuzikologjisë mbetet gjithmonë relativisht i njëjtë, i pandryshueshëm, objektiv. Përpjekjet shumë-vjeçare të studiuesve synojnë pikërisht një afrim ngaherë e më të madh midis këtyre elementeve. Një proces i tillë është i gjatë, i ndërlikuar, i dhimbshëm, herë i suksesshëm dhe herë i pasuksesshëm. Eshtë e kuptueshme se, sa më mirë që të harmonizohen faktorët subjektivë e objektivë midis tyre, aq më të dobishme do të jenë edhe studimet etnomouzikologjike.

Së nënti, pranimi ose mos-pranimi i afrisë objektive që ekziston midis metodës së studimit të muzikës tradicionale dhe metodës së studimit të muzikës profesioniste, dukuri që buron prej vetë afrisë së natyrshme estetike që ekziston midis muzikës tradicionale botërore dhe muzikës profesioniste botërore, është një çështje me rëndësi parimore. Ajo shënon vijën e ndarjes midis njëanshmërisë dhe parimësisë, midis qëndrimeve subjektive dhe atyre objektive. Duke qenë aq e rëndësishme, një çështje e tillë (pranimi ose mos-pranimi i afrisë që ekziston midis metodës së studimit të muzikës tradicionale dhe metodës së studimit të muzikës profesioniste) duhet mbrojtur pa asnjë lëshim.

***

Fushë diturore relativisht e re, etnomuzikologjia shqiptare është vërtet me fat: ajo gëzon një objekt studimi, sa të kristalizuar në përmbajtjen e vet themelore, aq edhe të pasur nga shumë pikëpamje. Ndërkohë, etnomuzikologjia shqiptare ka, sigurisht, një përgjegjësi të veçantë, e cila qëndron në të studiuarit e muzikës tradicionale në mënyrë sa më objektive, duke shmangur koncepte, dukuri, përvoja të njëanshme, teorike e metodologjike.

*Prof. Spiro J. Shetuni ka ardhur në Amerikë 25 vite më parë si fitues i bursës Fulbright. Prej vitesh, punon si Professor në Universitetin Winthrop, Rock Hill, South Carolina.