Dielli | The Sun

Albanian American Newspaper Devoted to the Intellectual and Cultural Advancement of the Albanians in America | Since 1909

Zëri i gjëmimshëm i Andrea Bocellit, si një thirrje për zgjim shpirtëror

by

Albert Vataj/

Në një botë që lëviz gjithnjë e më shpejt drejt skajeve të pabarazisë, ku pasuria grumbullohet si fortesë dhe varfëria shtohet si plagë, zërat që thërrasin për drejtësi shpesh humbasin nën zhurmën e ambicieve të mëdha dhe etjes së pangopur për pushtet. Ne jetojmë në një kohë ku raketat e miliarderëve ngrihen drejt qiellit, ndërsa miliona fëmijë nuk ngrihen dot nga shtrati për shkak të urisë. Një epokë ku teknologjia shpërthen si dritë, por zemrat e njerëzve mpaken në hije. Dhe pastaj, në këtë heshtje universale ku askush nuk guxon t’ia thotë të vërtetën të pasurit në sy, u ngrit një zë, një zë i bërë jo nga muskuj, por nga frymë. Zëri i Andrea Bocellit.

Ai nuk foli si yll. Ai foli si ndërgjegje. Si njeri që kujton botës se arti nuk është dekor i luksit, por frymë që i jep kuptim ekzistencës. Si kujtesë se muzika nuk është arratisje, por thirrje për t’u kthyer tek thelbi i njeriut.

Kjo është historia e një artisti që nuk u gudulis nga duartrokitjet, por u udhëhoq nga e vërteta; një kujtim se ndonjëherë mjafton një zë për të tronditur themelet e indiferencës globale.

I nominuari pesë herë për çmimin Grammy, Andrea Bocelli, sapo ka kaluar pragun e mrekullueshëm të 30 viteve të famës, që nga ajo mbrëmje e largët e vitit 1994 kur, me këngën “Il mare calmo della sera”, doli nga skena e Sanremos dhe hyri përgjithmonë në zemrat e njerëzve. Që atëherë, zëri i tij – një përzierje drite dhe heshtjeje, dhembjeje dhe shprese – është bërë jo vetëm një instrument artistik, por një thirrje e ndërgjegjes universale.

Bocelli nuk ka ulëritur kurrë. Ai nuk ka pasur nevojë. Sepse nga thellësia e tij vjen një qetësi që përplaset si valë kundër një bote që gumëzhin nga trazira, padrejtësi dhe cinizëm. Zëri i tij ka qenë gjithnjë një kundërvënie e butë ndaj një realiteti të pamëshirshëm, ku të pasurit garojnë të bëhen edhe më të pasur, ndërsa të varfrit luftojnë çdo ditë për të mbijetuar në thërrimet e një bote që nuk është ndarë kurrë drejtësisht. Ai e ka kënduar dhimbjen pa britmë, e ka shpërndarë shpresën pa pompozitet, dhe ka ngritur moralin e të pambrojturve pa kërkuar asgjë në këmbim.

Dhe pastaj erdhi ajo mbrëmje në Manhattan.

Në një gala luksoze, nën dritat e arta që pasqyroheshin mbi kristale shampanjeje, Bocelli u nderua si filantrop, por ai vendosi të bëhej shumë më tepër se kaq. Përballë njerëzve më të pasur të planetit, Mark Zuckerberg, Elon Musk dhe dhjetëra miliarderë të tjerë, ai bëri atë që shumë e ndiejnë, por pak guxojnë: u tha të vërtetën në sy.

Me qetësinë e dikujt që flet nga drita e ndërgjegjes, jo nga rehatia e luksit, ai tha:

“Nëse mund të shpenzoni miliarda për raketa dhe hiperhapësirë, mund të shpenzoni miliona për të ushqyer fëmijë. Nëse e quani veten vizionarë, provoni – jo me para, por me mirësi.”

Mbi sallë ra një heshtje e rëndë, thuajse ceremoniale. Kamera kapi Zuckerberg duke shikuar poshtë, si t’i ishte rrëshqitur papritur një botë e tërë nga duart. Elon Musk u mpiks në një buzëqeshje të ngrirë. Disa të pranishëm u drodhën në karriget e tyre, sikur dikush u kishte shkundur zemrën.

Por Bocelli nuk erdhi për të trembur, ai erdhi për të zgjuar. Ai njoftoi aty, pa bujë, se do të dhuronte 8 milionë dollarë nga të ardhurat e tij për programe strehimi dhe mbështetje psikosociale për familjet në krizë në Los Angeles dhe në mbarë vendin.

“Lakmia nuk është pushtet,” shtoi ai. “Dhembshuria është.”

Kaq. Thjeshtë. Shumëfish më e fuqishme se çdo fjalim politik, më rrënqethëse se çdo ulërimë proteste.

Në pak minuta, interneti shpërtheu. Videot e fjalimit të Bocellit u përhapën rrufeshëm. Kritika, adhurim, reflektim… bota po diskutonte diçka të pazakontë: guximin moral të një artisti që nuk u përkul para arit, por ngriti fjalën e shpirtit.

Mediet e përshkruan fjalimin si “i përmbajtur, i pjekur, i domosdoshëm”. Kritikët e quajtën “një manifest të humanizmit modern”. Aktivistët e drejtësisë sociale e cilësuan “momentin kur muzika flaku harqet dhe u bë shpata e dhembshurisë”. Por mbi të gjitha, ajo natë tregoi një të vërtetë të pashmangshme: Arti ka forcën të gudulisë ndërgjegjen atje ku kapitali dështon. Muzika mund të trazojë zemrat që paratë nuk i lëvizin dot.

Në fund të mbrëmjes, Bocelli nuk thjesht u largua me një çmim. Ai u largua duke lënë pas një sfidë, një thirrje, një urdhëresë morale: “Ripërcaktoni pasurinë. Bëjeni mjet shërbimi, jo froni të pushtetit.” Dhe ndoshta, pikërisht atë natë, në heshtjen e çuditshme që mbeti varur mbi sallën e pasur të Manhattanit, bota e kuptoi se ndonjëherë, një tenori i mjafton një fjali për të hapur një epokë të re të ndërgjegjes.

Në fund, ajo që ndodhi në atë sallë luksoze të Manhattanit nuk ishte thjesht një fjalim. Ishte një thyerje. Një çarje në fasadën e një bote që ka harruar të turpërohet. Ishte rikujtimi se pasuria pa dhembshuri është vetëm fuqi e zbrazët, dhe se një civilizim që lejon fëmijët të flenë të uritur, ndërsa idhujt e teknologjisë luajnë me galaktikat, nuk është civilizim – është humbje. Andrea Bocelli nuk u ngrit kundër të pasurve. Ai u ngrit për të varfrit. Ai nuk kërkoi t’i poshtëronte miliarderët; ai kërkoi t’u kujtonte se njerëzimi nuk matet me bilance, por me zemra. Dhe se nuk ka asnjë vlerë të ngrihesh deri në yje, nëse ke harruar si të shohësh një njeri në sy.

Kjo botë nuk ka nevojë për më shumë raketa – ka nevojë për më shumë shpirtra që guxojnë. Nuk ka nevojë për më shumë gara – ka nevojë për më shumë duar që shtrihen. Dhe mes gjithë këtij zhurmimi të së nesërmes, zëri i Bocellit mbetet si një dritë e qetë që thotë: “Bëjeni botën shtëpi, jo privilegj. Mundësi, jo pronë. Dhembshuri, jo lakmi.” Sepse vetëm atëherë kur të kuptojmë se pasuria e vërtetë është ajo që shpërndahet, jo ajo që mblidhet, do mund të themi se kemi nisur vërtet të ngjitemi, jo drejt yjeve, por drejt njëri-tjetrit.

SI U HOQ BUTRINTI NGA DUART E PUBLIKUT

by

Raport i Posaçëm | Hetim për Trashëgiminë Kombëtare/

Nga Cafo Boga

Vendimet qeveritare, ndikimi privat dhe narrativat e huaja sot përplasen mbi një nga peizazhet arkeologjike më ikonike të Shqipërisë. Prej dekadash, Parku Kombëtar i Butrintit ka qenë një nga pasuritë kulturore më të çmuara të vendit. Megjithatë, prapa ligatinave të qeta, mureve antike dhe monumenteve arkeologjike, fshihet një histori e debatueshme dhe ende e pahetuar si duhet: mënyra se si Butrinti rrëshqiti gradualisht nga administrimi publik në duart e Albanian-American Development Foundation (AADF) përmes krijimit të Fondacionit të Administrimit të Butrintit.

Edhe pse u promovua si një “model i bazuar në komunitet”, struktura e fondacionit ka pak lidhje me përfaqësimin komunitar. Në vend të kësaj, ai përfaqëson një sistem të mbyllur të dominuar nga AADF, aktorë politikë të përzgjedhur dhe konsulentë të jashtëm—duke ngritur shqetësime serioze mbi transparencën, sovranitetin kulturor dhe interesin publik.

Si Rrëshqiti Butrinti Nga Administrimi Publik

Një seri ndryshimesh ligjore, manovrash planore dhe ristrukturimesh institucionale krijuan kushtet që Butrinti të kalonte nga kontrolli shtetëror te një ent privat. Procesi u zhvillua në mënyrë graduale—i rregullt në letër, por problematik në përmbajtje. Ligji i Trashëgimisë Kulturore i vitit 2018 prezantoi konceptin e “administrimit të deleguar,” duke i hapur rrugë menaxhimit të siteve kombëtare nga fondacione private (Ligji Nr. 27/2018). Më pas, Plani i Integruar i Menaxhimit (PIM) 2020–2030 (VKM Nr. 58, 2020) formalizoi një model administrimi që përputhej ngushtë me synimet e AADF-së. Disa nga individët që hartuan këtë plan rezultuan më vonë anëtarë të bordit të fondacionit—duke ngritur dyshime të forta për konflikt interesi.

I themeluar në vitin 2022, Fondacioni i Administrimit të Butrintit ia delegoi kompetencat vendimmarrëse kryesisht AADF-së. Dy bashkë-CEO të fondacionit shërbejnë—njëri si bashkëkryetar bordi dhe tjetri si anëtar—së bashku me planifikues, ekspertë juridikë të transferimit dhe vetë Ministren e Kulturës. Pavarësisht pretendimeve për “pjesëmarrje komunitare,” nuk ekziston asnjë përfaqësim real i komunitetit në këtë strukturë.

Kontrolli I Narrativës Dhe Reagimi Publik

Prej më shumë se dy dekadash, konsulenti britanik Richard Hodges ka portretizuar Butrintin si një qytet kryesisht greko–romak, duke minimizuar trashëgiminë kaoniane, epirote dhe ilire. Pikëpamjet e tij kanë ndikuar artikuj shkencorë, Wikipedia-n dhe madje edhe komunikimet institucionale.

Megjithë këtë paragjykim, AADF dhe Ministria e Kulturës e emëruan Hodges-in në bordin e fondacionit—pavarësisht faktit që raportet e UNESCO-s (2019–2022) ngritën shqetësime të theksuara për transparencën dhe llogaridhënien.

Arkeologët shqiptarë—si Ceka, Korkuti dhe Hammond—kanë kundërshtuar hapur këtë narrativë, duke sjellë prova të shumta të origjinës vendase të Butrintit. Media investigative si Exit News, BIRN dhe Monitor.al zbuluan mangësi të rënda në procesin e transferimit dhe konfliktet e interesit të përfshira. Nën presion publik, AADF dhe fondacioni u detyruan të zbusin narrativën greko–romake, por ende nuk kanë njohur identitetin pellazgo–ilir të Butrintit.

Toka, Narrativa Dhe Pushteti: Kush Përfiton?

Ndërsa debati narrativ mori vëmendje të gjerë, një çështje më kritike u zhvillohej paralelisht: fati i tokave përreth Butrintit. Vendimi i qeverisë për të nxjerrë rreth 800 hektarë nga zona e mbrojtur e parkut sinjalizoi një axhendë të dytë.

Përmes vendimeve të Këshillit Kombëtar të Territorit, zonat e mëparshme të mbrojtura u riklasifikuan për zhvillim turistik. Raportet e mediave investigative treguan se këto ndryshime favorizonin oligarkë dhe investitorë të huaj. UNESCO paralajmëroi në vitin 2019 se këto zhvillime rrezikonin Vlerën Universale të Jashtëzakonshme të Butrintit.

Organizatat mjedisore raportuan tani degradim të habitatit natyror, hapje rrugësh të reja brenda zonave të ndjeshme dhe prishje të peizazhit kulturor dhe natyror—të gjitha në kundërshtim me standardet e ICOMOS dhe UNESCO-s.

Çfarë Rrezikohet Për Shqipërinë

Rasti i Butrintit nuk është thjesht një çështje administrimi. Ai përfaqëson një betejë të gjerë për sovranitetin kulturor, për të drejtën e interpretimit të së kaluarës dhe për të ardhmen e trashëgimisë shqiptare.

• Autorësia kulturore: Nëse narrativat diktohen nga të huajt, Shqipëria humbet zërin e vet në interpretimin historik.

• Privatizimi i trashëgimisë: Modeli i menaxhimit të AADF-së favorizon fitimin mbi ruajtjen.

• Precedent i rrezikshëm: Nëse Butrinti mund të privatizohet, site të tjera tashmë janë në radhë—Amfiteatri i Durrësit dhe Kalaja e Elbasanit.

Thirrje Për Transparencë Dhe Llogaridhënie

Ajo që ka ndodhur në Butrint nuk është një reformë administrative, por një transformim i thellë i mënyrës së qeverisjes së trashëgimisë kulturore në Shqipëri. Përmes inxhinierisë ligjore, kontrollit të narrativës dhe aleancave strategjike, kontrolli mbi peizazhin më ikonik arkeologjik të vendit është zhvendosur nga duart e publikut në një strukturë private të dominuar nga AADF.

Emërimi i Richard Hodges-it, këmbëngulja në narrativën greko–romake, shmangia e origjinës ilire, heqja nga mbrojtja e 800 hektarëve për zhvillime private dhe pajtueshmëria e qeverisë tregojnë se kemi të bëjmë me një transferim të koordinuar të pushtetit.

Në rrezik nuk është thjesht administrimi i një siti të vetëm—në rrezik është vetë integriteti i sovranitetit kulturor të Shqipërisë.

Të arratisurit nga Shqipëria deri më 31 tetor 1990

by

Prof.as.dr. Hasan Bello/

Fenomeni i arratisjeve gjatë periudhës komuniste përbën një nga plagët më të thella të shoqërisë shqiptare.

Dokumentet e Ministrisë së Punëve të Brendshme, të përpiluar në fundin e vitit 1990, tregojnë përmasat reale të këtij fenomeni, të akumuluar për 46 vjet me radhë. Shifrat e përmbledhura më poshtë përfaqësojnë një panoramë të qartë mbi numrin e të arratisurve, shpërndarjen gjeografike dhe dinamiken e largimeve sipas viteve.

1. Gjendja e elementit të arratisur deri më 31 tetor 1990

Sipas të dhënave zyrtare, deri më 31 tetor 1990 janë arratisur 9.220 persona, të shoqëruar nga 4.472 familjarë (gra, fëmijë dhe të afërm). Këto shifra përfaqësojnë vetëm rastet e evidentuara nga organet shtetërore, ndërsa numri real mendohet të jetë edhe më i lartë.

Arratisja, e ndëshkuar ashpër nga ligji dhe e konsideruar krim politik, ishte zgjidhja e fundit për mijëra shqiptarë që kërkonin të shpëtonin nga izolimi, ndjekja politike, varfëria dhe mungesa e lirive themelore.

2. Shpërndarja sipas rretheve

Shifrat tregojnë se fenomeni i arratisjeve ishte i pranishëm në të gjithë vendin, por disa zona shfaqnin nivel shumë më të lartë se të tjerat. Në krye të listës qëndrojnë:

• Gjirokastra – 1.399 persona

• Kukësi – 777 persona

• Shkodra – 924 persona

• Saranda – 859 persona

• Vlora – 435 persona

• Dibra – 520 persona

• Tirana – 333 persona

• Korça – 729 persona

Këto shifra reflektojnë edhe faktorë gjeografikë: afërsia me kufijtë tokësorë apo detarë lehtësonte tentativat për arratisje, ndërsa zonat malore e bënin kapjen më të vështirë. Në të njëjtën kohë, rrethe si Gjirokastra e Saranda flasin për tentativat e shumta drejt kufirit jugor dhe atij detar.

Rrethe më të vogla, por me shifra të dukshme si Puka (184), Tropoja (402), Mirdita (71) dhe Librazhdi (53), tregojnë se arratisja nuk ishte fenomen i izoluar vetëm në zonat kufitare, por një problem i përgjithshëm kombëtar.

3. Shpërndarja sipas viteve (1944–1990)

Dinamika e arratisjeve pasqyron evoluimin e regjimit komunist dhe krizave të tij të brendshme. Nga viti 1944 deri më 1990, dokumenti i shfrytëzuar nga ana jonë paraqet shpërndarjen e tyre vjetore.

Periudha 1944–1955: valë e madhe arratisjesh

Vitet e para pas luftës, veçanërisht 1945–1950, shënojnë numrat më të lartë, me kulmin në:

• 1945 – 1.279 persona

• 1949 – 871 persona

• 1950 – 529 persona

Këto valë lidhen me përplasjet politike, ekzekutimet, dënimet dhe konsolidimin e regjimit totalitar.

Periudha 1956–1975: stabilizim i përkohshëm i kufirit

Nga mesi i viteve ’50 deri në mesin e viteve ’70 shifrat bien ndjeshëm. Shumica e viteve variojnë nga 50 deri në 90 persona, me disa përjashtime.

Kjo periudhë lidhet me përforcimin ekstrem të kufirit, ndërtimin e klonit, rojeve kufitare, kodifikimin e dënimeve të rënda dhe klimën e terrorit shtetëror.

Periudha 1976–1990: rritje e ngadaltë dhe shpërthimi final

Nga fundi i viteve ’70 dhe gjatë viteve ’80 ka një rritje graduale:

• 1983 – 36 persona

• 1984 – 59 persona

• 1985 – 49 persona

• 1987 – 80 persona

• 1989 – 69 persona

• 1990 (deri më 31 tetor) – 510 persona

Viti 1990 përfaqëson shpërthimin e madh të arratisjeve, i lidhur me krizën politike të regjimit, lëvizjet demokratike, rënien e vendeve socialiste dhe incidentet e famshme të ambasadave dhe kufirit detar.

Përfundim

Shifrat e paraqitura tregojnë qartë se arratisja ishte një fenomen i përhapur, i vazhdueshëm dhe i lidhur ngushtë me represionin politik, izolimin dhe varfërinë e Shqipërisë komuniste. Duke filluar me valët e mëdha të viteve të para të regjimit, vazhduar me periudhat më të mbyllura, dhe duke kulmuar në vitin 1990, arratisjet përbëjnë një tregues historik të fuqishëm të krizave të brendshme të diktaturës dhe të dëshirës së shqiptarëve për t’i shpëtuar sistemit totalitar.

Nga lufta e Kosovës, në Distriktin 14-të në New York

by

New York, Dhjetor 2025

Nga Mimoza Dajçi

“Nuk jam politikan – tha republikani Diamant Hysenaj, i cili kandidon për Kongresin Amerikan 2026 – por fqinji juaj, i ardhur nga asgjë, duke luftuar për gjithçka”.

Në një nga ambjentet e Restorantit “The Waterfront NYC”, kandidati republikan Diamant Hysenaj hapi zyrtarisht fushatën e tij elektorale për zgjedhjet e ardhshme 2026 në SHBA. Në këtë takim ai shoqërohej nga bashkëshortja e tij, fëmijët si dhe familjarë të tyre.

Të pranishëm gjithashtu ishin veprimtarë të njohur të komunitetit shqiptar, gazetarë shqiptarë dhe amerikanë, si dhe përfaqësuesë të komuniteteve të tjera në New York.

Shqiptaro – amerikani Diamant Hysenaj kandidon në Distriktin 14-të në New York, ku i gjithë komuniteti shqiptar është angazhuar për fitoren e tij. Ai garon sot (siç shprehen amerikanët) për kauzën e çështjes sonë kombëtare edhe për vazhdimësinë e palëkundur të marrëdhënieve më të mira mes popullit tonë dhe Shteteve të Bashkuara të Amerikës.

Në zgjedhjet e përgjithshme, ai ka përballë kongresisten demokrate Alexandria Ocasio-Cortez (AOC) — sigurisht, nuk do ta ketë të lehtë, por asgjë nuk është e pamundur dhe kjo garë i jep atij mundësinë për t’i treguar komuniteteve në New York, e mbarë opinionit amerikan vlerat e virtytet e tij të çmuara si shqiptar, si patriot edhe si një bashkëshort e prind i mrekullueshëm.

I tillë njihet Diamanti edhe në shoqëri, i respektueshëm me të gjithë dhe human, veti këto që i reflekton më së miri në familjen e tij, punën e biznesin e tij, si dhe krejt rrethin shoqëror. Edhe pse në SHBA ka ardhur fëmijë, ku ka përjetuar krimet serbe në Kosovë, ai u rrit dhe edukua ne atdheun e dytë SHBA, në gjirin e familjes së tij, prindërve të tij të dashur patriotë dhe punëtorë, në djepin e lirisë dhe demokracisë amerikane. Sot, ai është një familjar i përkushtuar, biznesmen i suksesshëm e mbi të gjitha, një patriot që kurrë s’e harron vendlindjen, e për këtë ndihet krenar.

Përballja elektorale e të riut nga Kosova, Diamant Hysenaj me Alexandria Ocasio Cortez, ka marrë vëmendje të gjerë në shtypin shqiptar dhe median amerikane. Përkrahja dhe mbështetja që mund t’i japim të gjithë ne si shqiptarë kandidimit të tij promovon jo vetëm suksesin e Diamant Hysenajt, por edhe të krejt shqiptarëve. Suksesi i tij do të jetë edhe suksesi ynë i përbashkët. Zëri i tij në Kongresin Amerikan është i domosdoshëm për Kosovën nga ai ka ardhur, Shqipërinë e të gjitha trojet shqiptare.

Kandidimi i tij për zgjedhjet e ardhshme të 2026 në Amerikë shpreh edhe një herë qartë mirënjohjen e falenderimin që shqiptarët kanë për mbështetjen që SHBA i kanë dhënë Kosovës për të qenë e lirë, e pavarur dhe larg pushtimit serb. Dhe historikisht përpjekjet amerikane për rrëzimin e regjimit komunist në Shqipëri.

Slogani i kandidatit republikan Diamant Hysenaj në festën e lançimit të fushatës së tij elektorale flet për një të ardhme më të mirë që duhet ta ndërtojmë së bashku. Pikat e referimit të fushatës së tij i ka përqëndruar kryesisht tek emigracioni, shkollimi, strehimi, rendi dhe qetësia publike.

“Emigrantët – thotë ai – nuk janë numra, janë motorë të Amerikës. Për kostot e jetesës tha se familjet e thjeshta nuk e përballojnë dot më jetesën në New York dhe se fëmijët tanë duhet të ecin të lirë, jo me frikë. Disiplina dhe ekselenca duhet të kthehen nëpër shkolla. Duke i dhënë rëndësi bizneseve të vogla tha se, në New York, biznesi i vogël po humbet shpirtin e tij si sipërmarrës.

Z. Hysenaj, kujdesin shëndetësor me kosto të ulët për fëmijët, e shikon si prioritet të veçantë dhe rrugët e lagjet në Distriktin 14-të në New York, premtoi se “së bashku do t’i mbajmë të pastra e të sigurta”.

“Distrikti 14-të në New York – tha ai – meriton një udhëheqës që ka ecur në këto rrugë, është përballur me vështirësitë dhe e di se çfarë duhet për tu ngritur. Së bashku mund të rregullojmë atë që është prishur dhe të ndërtojmë një të ardhme për të cilën jemi krenarë.”

“Bashkohuni me mua – vijoi ai – për të rivendosur premtimin e NY-14:

Foli për strehim të përballueshëm që i lejon familjet të marrin frymë më lehtë, për politikat e emigracionit që të funksionojnë edhe për komunitetin tonë. Vende pune dhe rritje ekonomie. Jam gati të përvesh mëngët dhe të filloj punën për ju. Le të bëjmë NY-14 të shkëlqejë përsëri.”

Në fund të takimit të tij elektoral në “Waterfront NYC”, duke falenderuar të gjithë të pranishmit, kongresisti ynë i ardhshëm republikan Diamant Hysenaj tha: “Kjo nuk është një betejë e së majtës apo e së djathtës. Kjo është beteja midis të drejtës dhe të gabuarës”.

Hieroglifet e mallit…

by

Armenida Qyqja është një zë i spikatur poetik, që ka krijuar tashmë profilin e vet letrar brenda korpusit të poezisë shqipe bashkëkohore, sidomos asaj poezie që shkruhet nga femrat. Ajo ka botuar disa vëllime poetike si: “Përtej kangjellave të shiut” (2018), “Letra pa zarf” (2020), “Mes rrahjeve të zemrës” (2020), “Puthje në eter” (2020), “Dyzet plus” (2021), “Sizifi i shpirtit tim” (2023), “Ktheja zemrën pranverë”(2023) dhe “Mbi një gjysmë kafke bunkeri” (2024). Poezia e saj është e njohur për ndjeshmërinë, thellësinë e mendimit dhe përdorimin e një figuracioni të larmishëm.

Poezia e kësaj autoreje renditet me dinjitet në plejadën më të mirë të poezisë femërore të shkruar në dekadat e fundit. Poezia femërore bashkëkohore shqiptare ka marrë një zhvillim të rëndësishëm që nga fundi i shekullit XX, e sidomos në shekullin XXI, duke reflektuar jo vetëm temat universale të ekzistencës, dashurisë, mallit, dhimbjes, por edhe temat sociale, identitetin gjinor, lirinë, eksperiencën personale dhe përpjekjet për të kapërcyer tabutë. Dashuria, malli, ndarja dhe humbja janë tematika që trajtohen me një ndjeshmëri të veçantë në këto poezi. Poetet shpesh i japin kuptime të reja këtyre ndjenjave, duke i lidhur edhe me përjetime shoqërore dhe personale. Në përgjithësi, poezia femërore bashkëkohore shqiptare është një hapësirë e larmishme ku ndjenja, përjetimet personale dhe reflektimi shoqëror bashkohen për të krijuar një zë unik dhe të fuqishëm.

Armenida Qyqja i përket pikërisht këtyre zërave poetikë që e shndërrojnë ndjeshmërinë e shpirtit në art. Poezia e saj është një shembull i qartë i poezisë femërore bashkëkohore shqiptare dhe lidhet direkt me tiparet që përmendëm më sipër. Poezia e saj është botuar në revista dhe antologji letrare, në disa vëllime, siç e përmenda më sipër, ndërsa “Hieroglifet e mallit”, libri i saj më i fundit me poezi është një ndër vëllimet e saj më përfaqësuese, ku përmbledh përjetime personale, sociale, ekzistenciale me tendencën për t’u dhënë atyre një përmasë universale. “Hieroglifet e mallit” është një dëshmi e brishtë, por njëkohësisht edhe e fuqishme e shpirtit të saj krijues. Ajo ka krijuar një dimension të ri botës sonë poetike, ku shquan një vokacion drithërues vargu, deri në një dhembje të ëmbël. Krijimtaria e saj është një pasuri për letërsinë shqiptare dhe një shembull i bukur i poezisë femërore bashkëkohore.

Poezitë e këtij vëllimi duke qënë njëherësh autobiografi shpirtërore, por dhe gjithnjerëzore, detyrimisht që tablotë e ndjenjave që do përshfaqen në to do të krijojnë një afresk të gjallë, plot ngjyra, ku gjallojnë relieve të ndryshme emocionale. Poezia është një prerje e shpirtit në një plan, shumë poezi janë gjithë shpirti, prandaj vazhdon të lexohet poezia, sepse kohët evoluojnë njeriu rend drejt modernitetit, por esenca njerëzore mbetet e njëjtë që prej krijimit.

Nëse krahasojmë poezitë e vëllimeve të mëparshme me këto të vëllimit më të fundit shohim një poete dimensioni kryesor i të cilës është dashuria, një poete e cila ruan gjithnjë individualitetin e vet të papërsëritshëm, të tipizuar nga thjeshtësia, harmonia dhe muzikaliteti i vargut e për më tepër nga brendia emocionale, e cila pavarësisht nga evoluimi i stilit poetik në thelb mbetet vetvetja.

Duke lexuar me endje ketë poezi në mënyrë ontologjike, sendërton çast pas çasti një mozaik të brishtë dhe të bukur, që nuk është gjë tjetër veçse mozaiku i një jete njerëzore, i dhimbjes individuale, i përjetimit dhe emocionit, i dashurisë dhe mallit që e shoqërojnë njeriun që prej momentit kur fillon të ndërgjegjësohet dhe të njohë botën dhe jetën e deri në vdekje. Vargjet e saj, shpesh, shprehin ndjenja të brendshme dhe reflektime intime. Ajo shpreh mallin, mungesën dhe dashurinë në mënyrë shumë të ndjeshme, duke krijuar një botë të brendshme që lexuesi e ndjen si personale dhe autentike:“ I çela tërë sythet e ëndrrave, syve, / Te mbushen degët që çerdhen rrethojnë, / me emrin që s’u ndahet kurrë buzeve, / dashurisë i thashë për të lulëzomë”. Ky varg i atribon dashurisë elementin e krijimit, por edhe atë të ripërtëritjes. Armenida përdor shpesh metafora të pasura dhe forma të lirshme poetike, duke krijuar një poezi që sfidon strukturat tradicionale. Përdorimi i imazheve të natyrës si: degët dhe lulëzimi, krijon një gjuhë vizuale dhe emocionale që pasqyrojnë shpirtin. Strukturimi i vargut është i lirë, pa rregulla metrike strikte, duke i dhënë atij ritëm të brendshëm dhe lirshmëri në shprehje. Degët dhe lulëzimi përdoren për të simbolizuar rritjen e ndjenjave, dashurinë dhe kujtimet, një tipar karakteristik ky i poezisë femërore bashkëkohore.

Në poezinë e Armenida Qyqes, fjala merr formën e një gjuhe të fshehtë, ku çdo varg bëhet simbol, çdo metaforë një shenjë që duhet lexuar me zemër. Krijimtaria e saj, ngrihet mbi tri shtylla themelore: malli, dashuria dhe gërshetuar me këto është gjithmonë shpresa. Në poezinë e Armenida Qyqes, dashuria, malli dhe mungesa janë të ndërthurura në një vizion unik poetik: ato nuk janë thjesht emocione, por proces dhe veprim shpirtëror.

Malli është një motiv i shpeshtë në poezinë e saj, i cili shfaqet përmes vargjeve që shprehin dhimbjen e largësisë dhe dëshirën për bashkim. Poetja arrin ta kthejë këtë mall në një art të veçantë, duke i dhënë atij tinguj të butë, ngjyra të pastra dhe ritëm meditativ. Malli si temë universal në letërsinë botërore vjen në një qasje unike dhe krejt personale në poezinë e saj, që nuk kthehet në një ndjenjë lëngate dhe dëshpërimi, por përkundrazi gjen dimensionin e vet brenda kësaj ndjenjë dhe e kthen atë përmes artit poetik në shpresë, kuptim dhe dashuri për jetën: Shkëndijat ndezin ajrin e fjetur,/ emrin tënd, e bëjnë qiri, /nën flakën e kujtesës, sytë e etur,/

Pranë vetes të shohin, përsëri…. Vetë titulli i vëllimit “Hieroglifet e mallit” na përgatit, nëpërmjet kësaj metafore, për atë se si malli do të shfaqet kudo, në pothuaj çdo poezi si një gjuhë e fshehtë, e koduar, që duhet kuptuar dhe ndjerë me zemër. Në vargjet e saj, malli ka përmasën e një “hieroglifi të shpirtit” – diçka jo plotësisht e shpjegueshme me fjalë, por që shkruhet e rizbulohet në çdo varg. Ai nuk është vetëm kujtesë, por edhe një dhimbje e ëmbël, që e bën dashurinë të pavdekshme. Shumë prej poezive të saj flasin me metafora që lidhen me natyrën: malli bëhet erë, dashuria bëhet blerim, behar i dytë apo lule. Kjo e bën poezinë e saj të ngrohtë, por edhe të thellë, sepse lexuesi e kap ndjesinë përmes imazheve konkrete.

Mungesa te poezia e kësj autoreje nuk është boshllëk, por prani e padukshme. Mungesa krijon një hapësirë ku fjala poetike merr fuqi, ku ndjenja rritet, dhe ku njeriu ndjek hijen e tjetrit nëpër kujtime. :Ka ditë, ka ditë që pa ty,/ dhe eshtrat dhembin,/ tek shtrëngohen, brinjë më brinjë, në kafaz të mbajnë shpirtin… Mungesa shpesh merr dimension metafizik, duke u bërë pjesë e qenies dhe jo thjesht një realitet i përkohshëm. Në tërësi, poezia e Armenida Qyqes është një udhëtim përmes dhimbjes së bukur: dashuria është dritë, malli është gjuhë, mungesa është jehonë. Së bashku, ato formojnë një poezi ku ndjenja njerëzore ngrihet në një simbol universal.

Në lojën e madhe të jetës me mungesë dhe prani, dhimbje dhe shpresë, pikëllim dhe ngazëllim, terr dhe dritë, ku nga makrokozmosi kalohet natyrshëm në mikrokozmos, autorja është e bindur se drita lind atje ku vibron ndjenja, e cila prej mallit merr hov për të zgjatur lëvizjen e vet nëpër trajektore të paana, duke i dhënë kuptim ekzistencës: Lëri të tí ndezin thëngjijtë brenda, / Flakën e fjetur nën akuj galaktikash vetmie, / Kam folur dhe me meteorët në rëniet e mia, / është koha të bëjmë sërisht dritë…

Në poezinë e A.Qyqes, tema e dashurisë është qendrore. Ajo nuk e trajton dashurinë vetëm si emocion romantik, por edhe si përjetim shpirtëror që prek memorien, nostalgjinë dhe dëshirën për të mbajtur lidhje me personin që dashuron. Dashuria në poezinë e Armenida Qyqes është mall i pashuar dhe kujtim i gdhendur, një ndjenjë që jeton në heshtje e shpërthen në varg. Poezia e dashurisë tek Armenida Qyqje ka një frymë të veçantë, sepse ajo nuk e sheh dashurinë vetëm si ndjenjë intime mes dy zemrave, por si një përvojë që përfshin një gamë të gjerë ndjesish.

Në vargjet e saj dashuria del si :si kujtesë e gdhendur, ku përjetimet e së shkuarës bëhen dritë për të sotmen: I mbyll sytë dhe prapë të shoh ,/edhe më të madh brenda meje,/ ti s é di çfarë shije kanë ditët,/ që zgjohen me endjen drejt teje…Si dhimbje e ëmbël, ku dashuria nuk është gjithnjë plotësi, por edhe mungesë që të rrit shpirtërisht: Me çdo orë errësire lëre dashurinë, / Brenda frymës tënde të rritet, / me buzët e padukshme të puth dhimbjen, / dihet për më të fortët janë sprovat. Si univers shpirtëror, ku njeriu kërkon tjetrin përtej kohës dhe hapësirës, gati si një ritim të përjetshëm:me gishtat e tu, të lidhur me të mitë,/ Fillin e kohës ,rreth zemrës mbledhin.

Duke parë ciklet poetike të Armenidës, dashuria te ajo nuk është thjesht temë, por themel i shprehjes poetike, një fill që e lidh me jetën, me vetveten dhe me botën përreth.Dashuria nuk është vetëm një ndjenjë njerëzore, por një forcë që e mban shpirtin gjallë dhe e bën njeriun të kërkojë vazhdimisht kuptimin e vet. Jo rallë dashuria paraqitet si një mjet për vetënjohje: Duhet të vije ti,që të njihja vetveten, / përtej imazhit të reflektuar në pasqyrë, / kufijve gri që ndajnë fitoret nga humbjet, por edhe si një nga forcat më të medha që në radhë të parë të bën të duash veten e më pas të tjerët: Me ty mësova prapë të doja veten, /për atë që është me tërë vragat mbi shpinë, / Buzët t’i ndjeva mbi shpirtin e thërmuar, / tek ngjiznin mes puthjesh mozaikun e prishur…

Shpesh me metafora të thjeshta, ku një shikim i munguar apo një përqafim i harruar bëhet shkak për një furi emocionesh autorja arrin ta japë dhimbjen për dashurinë në largësi jo si një boshësi e thatë, por si një pasuri ndjenjash që e bën shpirtin të ndihet i gjallë. E në këtë kontekst dashuria si kujtesë në vargjet e Armenidës trajtohet si kujtim i gdhendur në muret e shpirtit, që e kapërcen kohën dhe hapësirën. Një kujtim i dashur nuk shuhet, por përkundrazi mbetet si një dritë e fshehur që e udhëheq në të tashmen. Në poezitë e saj, mungesa e tjetrit nuk shihet vetëm si tragjedi, por si burim frymëzimi. Dhimbja është e ëmbël, sepse tregon se sa e thellë ka qenë ndjenja. Ajo e bën lexuesin të kuptojë se edhe mungesa është një formë pranie: Me dashurinë time ushqeje shpirtin, / Mos ju dorëzo kurrë dhimbjes .

Armenida e shikon lidhjen njerëzore përtej kohës e hapësirës si një energji që nuk shuhet, por vazhdon të jetojë në varg, në natyrë, në çdo shenjë të vogël të jetës. Ajo e ngre dashurinë në një dimension metafizik, ku ajo bëhet kuptim i ekzistencës: Harroji orët ,kalendarët e kësaj bote, / me të si më parë kuturu le të rendin, / Unë e ti shkojmë e vijmë prej tjetër kohe, / me atë që vetëm brenda zemrës ecën.

Aq e nevojshme është dëshira për të mbushur shpirtin me dashuri edhe pse shpesh ajo gjeneron vuajtje sa autorja arrin deri në vargun shpërthyes: O njerëz,dashuria është sëmundja,/ nga e cila nuk dua të shërohem.

Autorja shpesh e lodhur nga pesha me realitetit nga kundërshtitë e tij; hipokriza, intriga, mashtrimi, mosmirënjohja, preferon të largohet nga ky “Babilon“ ku njerëzit gjithmonë e më tepër e bëjnë të vështirë marrëdhënien njerëzore dhe komunikimin dhe preferon të jetojë në ‘Babilonin” e saj vetëm kur atje jeton dashuria; Ia mbylla derën botës, I ngrita gardhet,/ I përjetëshëm dua të jetë i yni Babilon

Në këtë vëllim, padyshim, Armenida nuk munt të linte pa prekur edhe temën aktuale, sfidat dhe pakënaqësitë e kohës që jetojmë, të cila kthehen brenda shpirtit në plagë që dhembin pareshtur, për vendin e saj ku u lind dhe u rrit dhe njerëzit e tij. E mërguar prej kohësh larg edhe pse në qytetin më të bukur në botë, asaj i mungon vendlindja. Gretaçelat e larta i sjellin ndjesinë e betonit të ftohtë që ja mban zemrën akull, sepse zemra e saj reh atje ku është historia e saj personale dhe ajo kolektive. Ajo nuk mund të mos vuajë me shqetësimin e saj njerëzor, por edhe atë të poetit për plagët e hapura të vendit të saj, të cilat i mbarti me vete në shpirt atëherë kur u largua, por ato plagë dhembin sërisht sidomos kur rikthehet në atdhe: E helmët kafja Bej,vrerë, / një vrer që ende kundërmon, / Shqipëria ç’është e ç’do të bëhet, / Një helm që dhe helmit ja kalon. Përmes metaforës së helmit dhe vrerit, autorja krijon një atmosferë të errët që simbolizon gjendjen e rëndë morale e shoqërore të vendit. Kafja, e cila zakonisht përfaqëson gjallëri e kënaqësi, me të cilën nis dita apo biseda me miqtë këtu është kthyer në simbol të vuajtjes. Ky kontrast tregon se brenga e saj është kaq e madhe, sa prek edhe gjërat më të vogla të përditshmërisë. Dilema se “ç’do te bëhet ?”nuk ka përgjigje, por vetëm shqetësim dhe dëshpërim, gjë që e bën pyetjen të tingëllojë si një thirrje e fortë. Poezia nuk është vetëm një shprehje e dhimbjes personale, por edhe një zë kolektiv që pasqyron gjendjen e një shoqërie të tërë përballë një realiteti të egër:

Se vramë dot për vdekje atë që na vrau,/ dhe hienat vazhdojnë ngeshëm gostinë,/ me trupat tanë të ushqehen,/ dhjetor pas dhjetori shumohen. Vargjet përfaqësojnë një tekst të ngarkuar me revoltë dhe zhgënjim, ku shpaloset ideja e mungesës së drejtësisë historike dhe e vazhdimësisë së padrejtësisë në kohë. Përmes figurës së “hienave” dhe simbolikës së “dhjetorit”, autorja flet për një tranzicion të papërfunduar dhe për një shoqëri që ende mbetet e robëruar nga hijet e së shkuarës, sakrificën e shoqërisë, e cila përdoret si lëndë ushqyese për pasurimin e të fuqishmëve. Këtu kemi një kritikë të ashpër ndaj realitetit tranzicional, ku e keqja jo vetëm që nuk është zhdukur, por vazhdon të ushqehet me vetë ekzistencën e popullit. Dhjetori, në aspektin intertekstual, lidhet me diskursin e letërsisë së tranzicionit shqiptar, ku motivi i zhgënjimit dhe i korrupsionit të demokracisë së pas ’90-ës është dominant. Vargjet tregojnë se e keqja, kur nuk ndëshkohet dhe nuk çrrënjoset, transformohet dhe riprodhohet në forma të reja, duke e dëmtuar vazhdimisht shoqërinë.

Poezia, kështu, bëhet jo vetëm një pasqyrë e realitetit, por edhe një thirrje për ndërgjegjësim dhe përballje me të kaluarën.

Në këtë vëllim, gjithsesi, dhimbja nuk e mbyt shpresën dhe errësirra nuk e mund dritën. Duke operuar shpesh me simbolika mitike(Prometeu), biblike (Abeli, Krishti), por edhe historike (Komnena e Kaninës) autorja sendërton një pamje të realitetit shqiptar, realitetit në tërësi dhe është e bindur se gjithmonë ekziston mundësia për ndryshim: ”Duam, duam të ngjallemi, /duam të ketë shpresë, / për duar që ngjyejnë vezët, / Sytë e fëmijve rreth tryezës, / Na ndihni o njerëz! Ajo ka arritur të përthyejë butë dhe bukur zymtinë e disa poezive me elementë eternë dhe jetikë si: sofra, vezët e ringjalljes, sytë e pafajshëm të fëmijëve, etj.

Në këtë vëllim të ri stili i Armenida Qyqes paraqitet i thjeshtë në dukje, por thellësisht i ngarkuar me emocione dhe kuptime të shumëfishta. Poezitë e saj nuk lexohen vetëm me sy, por ndihen me shpirt. Ato sjellin një frymë intime e personale, por që, në të njëjtën kohë, prekin çdo njeri, sepse flasin për ndjenja të përjetshme: dhimbjen, gëzimin, pritjen, ëndrrën. Ky libër është një udhëtim intim, një rrugë e shtruar me shenja dhe simbole të shpirtit njerëzor. Armenida Qyqja na fton të jemi bashkudhëtarë në këtë udhëtim, duke na dhënë në duar çelësat për të deshifruar mallin jo vetëm të sajin, por të gjithësecilit prej nesh.

Në thelb, poezia e Armenida Qyqes është një udhëtim i brendshëm nga errësira drejt dritës, nga heshtja drejt fjalës, nga humbja drejt rigjetjes. Dhe ky udhëtim e bën krijimtarinë e saj një pasuri shpirtërore që i fton lexuesit të përfshihen e të bashkëjetojnë me vargun. Krijimtaria e saj është një dialog i ndjeshëm mes shpirtit dhe botës, mes asaj që ikën dhe asaj që mbetet.

Dashuria, pritja, kujtimi dhe shpresa janë fijet e padukshme që endin këtë rrjet poetik, duke i dhënë vargut një ngrohtësi dhe fluidet të jashtëzakonshëm. Ajo shkruan me një gjuhë të pastër e të ndjeshme, që arrin të prekë edhe aty ku fjalët zakonisht heshtin.

Ky libër është një ftesë për të ecur ngadalë mes vargjeve, për të dëgjuar zërin e brendshëm të poetes dhe për të kuptuar se arti i fjalës është, mbi të gjitha, një formë dashurie për jetën.Autorja shkruan me një gjuhë të pastër, plot figuracion dhe ritëm të brendshëm, i cili krijohet nga muzikaliteti i vargut nga inversionet, elipset, apostrofat, pasthirrmat, përsëritjet, aliteracionet, etj.

Evolucioni poetik i Armenida Qyqes tregon një rrugëtim të ndjeshëm dhe të ndërthurur mes përjetimit të brendshëm, eksperimenteve stilistike dhe kërkimit leksikor për të shprehur ndjenjat më të thella. Poezia bëhet më e ndërlikuar, ku ndjenja personale ndërthuret me elemente të natyrës, dritës, hijes dhe hieroglifeve shpirtërore. Në krijimet e fundit, poezia e saj merr një dimension filozofik dhe ekzistencial.Poezia shpesh eksploron kohën, humbjen, përjetësinë e ndjenjës, duke e bërë lexuesin të ndjejë një lidhje të brendshme me përvojën e autores.Në thelb, evolucioni i saj është një udhëtim nga përvoja personale drejt një vizioni universal, ku poezia nuk është thjesht tregim ndjenjash, por horizont i brendshëm dhe reflektim mbi ekzistencën,ndjenjën dhe përpjekjen poetike për ta bërë atë të lulëzojë, pavarësisht sfidave apo kohës.

Ndonjëherë sfondi i trishtë që servir poezia e saj përthyhet prej lirizmit të ndjenjës, që depërton strukturimin e brendshëm të vargut duke e bërë at me ekspresiv. Nga tensionimi i ndjenjave, të krijohet përshtypja sikur shkrihen në një kufijtë e gëzimit, zemërimit, vuajtjes dhe brengës. Të gjitha këto jepen bukur, me detaje fine, oshilacione të çuditshme dhe gjendje të shumta psikologjike.

Lirizmi i thellë dhe depërtues që qëndis gjithë poezitë e këtij vëllimi, krijohet prej faktit që çdo poezi ka si epiqendër të saj rrëfimin e ngrohtë, intim të poetes, lidhur me atë çka përjeton, shpalosjen e botës së saj të pasur plot ndjesi, ëndrra dhe dëshira, të cilat gjejnë shprehjen e vet përmes pasurisë së sistemit metrik e stilistik.

Përmes ndjeshmërisë që sendërton autorja ne kemi mundur të kuptojmë vlerën e mahnitshme të gjuhës dhe finesat e saj të brendshme prandaj vargjet e saj ingjajnë një lloj ditari të një njeriu të dashuruar. Forca e mendimit harmonizohet me ndjenjën e thellë për të na përcjellë në mënyrë eksplicite dhe implicite mesazhin poetik.Temperamenti poetik është dinamik nga intensiteti i çdo njësie të shprehjes poetike.

Nuancimi i bukur i ndjenjës, psikologjizmi dhe meditacioni që e përshkruan këtë poezi, janë risi që sjell ky autorja, në këtë vëllim.

Trishtimi i saj më tepër se një çast individual përjetimi ndjesor është kthyer në poezinë e saj në një trishtim të natyrshëm njerëzor.Ankthi i ekzistencës që e kap për një çast asgjesohet furishëm nga ëndrra për një sendërtim të ri, përmes të cilit mund të vijë përkryerja.

Armenida Qyqe është një zë poetik që ngrihet me natyrshmëri dhe finesë. Poezia e saj është e ndjeshme, e ngrohtë dhe e ngarkuar me simbolika që e bëjnë lexuesin të ndalet, të meditojë dhe të gjejë veten në brendinë e vargut. Krijimtaria e saj poetike është një dëshmi se arti i fjalës mbetet një strehë shpirtërore dhe një urë komunikimi mes intimes dhe universals.

I urojmë autores suksese në rrugën e bukur e plot dritë të krijimtarisë!

Prof.as.dr. Jonela Spaho