Prof. Viola Isufaj/

Martin Camaj (korrik 1925 – Mynih, mars 1992) shkrimtari, akademiku dhe albanologu shqiptar, lindi në Temal të Dukagjinit në korrik 1925 … “në një vis të egër, ‘ku s’ka shkelë kurrë kamba e kalit’, kaq i thyeshëm ashtë ky vend”. Në vendlindje kaloi dhjetë vitet e para të jetës. Në vitin 1935 u vendos në Shkodër dhe filloi arsimin pranë kolegjit jezuit “Xaverianum” (arsimin fillor 5 vjeçar e përfundoi në 4 vjet). Pesë vitet në vijim ndoqi gjimnazin; për të vijuar më pas studimet në liceun klasik të kolegjit.

Themeloi në Prekal shkollën ku veproi si mësues i vetëm deri më 1948.

Si kundërshtues i sistemit totalitar, i ndjekur nga sigurimi i shtetit shqiptar, Camaj qe i detyruar të jetojë në ilegalitet deri sa ia arriti të dalë në Jugosllavi (bashkë me atë Daniel Gjeçajn OFM dhe një grup prej 36 personash). Nuk e pa më kurrë familjen; njëri vëlla bëri 30 vjet burg. Matanë kufirit, ai punoi një vit (1949-’50) mësues në Tuz për t’u vendosur pastaj në Beograd për t’u regjistruar në universitet. Camaj formimin pasuniversitar e kreu në albanologji pranë fakultetit filozofik të Universitetit të Sarajevës, udhëhequr nga albanologu prof. Henrik Bariç – kryetar i Institutit Albanologjik në Sarajevë.

I ndihmuar nga Ernest Koliqi dhe nga profesorë të vjetër të ish-kolegjit jezuit të Shkodrës, nga patër Luigi Rosa dhe patër Zef Valentini, atë kohë drejtues i Institutit të Studimeve Shqiptare si edhe kryetar i Katedrës së Gjuhës dhe të Letërsisë Shqipe pranë Universitetit të Romës, pasi i njihen studimet e kryera në Universitetin e Beogradit, regjistrohet në vitin e tretë studimor në Fakultetin e Letërsisë dhe të Filozofisë të këtij universiteti. Këtu studion letërsi latine, italiane, filologji romane e sllave, si dhe gjuhë e letrësi shqipe; ndërkohë gjen rastin të ndjekë leksione prej poetit Giuseppe Ungaretti dhe të njohë prej së afërmi poezinë e tij.

Nën mentoratin e Koliqit, më 15 mars 1960, mbron me vlerësime maksimale pranë Universitetit te Romës, tezën e doktoraturës mbi “Mesharin” e Gjon Buzukut, e cila u botua po atë vit si botim i revistës “Shêjzat”: “Il Mesale di Gjon Buzuku. Dhjetori i 1960s e gjen në Mynih të Gjermanisë me një bursë dhjetëmujore të akorduar prej fondacionit gjerman DAAD me rekomandimin e etnologut dhe folkloristit Alois Schmaus pranë Univ. Ludwig-Maximilian.

Habilitacionin e fiton më 21 janar 1965 me leje mësimdhënieje në universitet.

Vitet 1965 deri në 1971 shënojnë dhe kohën vendimtare për konsolidimin e katedrës së albanologjisë në LMU, Mynih, duke e udhëhequr atë për 20 vjet dhe duke përgatitur dhjetëra albanologë e duke i dhënë të gjithë titujt akademikë.

***

Në veprën e të “Urtit” Martin Camaj shfaqet një vizion i ri i përmasave të jetës njerëzore. Ai e shkëput veten nga një komunitet dhe e lidh me një tjetër.

Shí në mes të shqetësimit për qytetin milionësh, Camaj projekton qenësinë identitare.

Struktura e imazheve të Camajt përmban, ndër të tjera, imazhet e fushave, malit e të vërrinit, imazhet e qyteteve dhe tempujve, të mbushura e të gjallëruara nga imazhet e lisave dhe të ujërave që sugjerojnë, jo, thjesht ato çfarë ruan poeti nga vendlindja, por edhe qetësinë e tij të humbur, supozimin e një sinqeriteti të largët.

Bota që paraqitet në veprën e tij dhe që duket si realitet i jashtëm fizik, është bota e tij e brendshme e cila funksionon ngjashëm me botën e amshuar, me një rregull të përjetshëm, të caktuar që nga kohët që s’mbahen mend, ku fenomenet janë ciklike dhe koha është kozmike. Moraliteti i kësaj bote është i pacënuar dhe i pacënueshëm.

Puna e tij përfshin mësimin e mënyrave të ndriçimit të mendjes, nuk ndalet atje, por kalon nëpër një vuajtje e mundime dhe tatëpjeta drejt vdekjes.

Në krijimtarinë poetike të Martin Camajt njeriu ballafaqohet me një dialektikë morale në lindje dhe duhet ose të ngrihet mbi natyrën fizike ose të zhytet poshtë saj në mëkat.

Është fluturimi stërmundues i Dallëndyshës së Camajt si dhe “heroi” tek Rrëfimi i heroit, shëlbimi i të cilëve, do të projektojë përshkrimin e rrugës plot sfilitje e rreziqe nga niveli më i ulët në atë më të epërm:

“Kambët më mbetën në borë e gishtat më ranë/Tue lypë nëpër akull/Zemra që i ruhen frymës së diellit.”

Mund të thuhet se qafa “ma e naltë” dhe të bërit “e bardhë” zotëron një forcë çliruese të lartë dhe i transformon thellë qeniet që prek. Kjo është e vërteta e arsyes, çliruese nga peshat e rëndomta a diabolike, nga forcat e errëta a tjetërsimet e ndryshme, është një burim i një ndryshimi të thellë të qenies, pas një transcendence në përpjekjet dhe përgjakjet me rrymat e errës a flatrave të gjethit të vjeshtës së vonë.

Camaj kërkon të zgjojë e të trondisë opinionin e sigurtë në vetvete, opinionin inert që nuk pranon asnjë ndryshim; me “Kush i bani mëngji qytetit” ai do të trazojë ndërgjegjiet e përgjumura dhe të paralajmërojë se magjia e së keqes mund të flerë, por asnjëherë të zhduket, ajo qëndron aty gati për të gjetur rrethanat e favorshme e për të shpërthyer, qoftë (dhe sidomos!) në qytetet perëndimore të cilat i kanë ngritur përmendore ngadhnjimit të vlerave të njerëzimit. Aftësia për ta zhbërë një herë e mire të keqen, është deri më tani, përtej kapacitetit të çdo shoqërie të “sado e avancuar të jetë ajo.

Pas leximit të korpusit të plotë të korpusit të Martin Camajt, shohim formën e vërtetë të mençurisë në jetën njerëzore si filozofi apo dashuri e mençurisë që është krijuese dhe jo thjesht erudite. Camaj do të përkapë e do të qëndrojë të hulumtojë në thellësi sesi në dritë të pazhbëshme jetojnë shkaqe të panumërta të të gjitha natyrave të krijuara. Kur kthehemi te fuqia krijuese njerëzore, shohim se ka një cilësi në të, cilësi që mund të quhet më mirë rikrijim, një transformim i kaosit brenda përvojës sonë të zakonshme të natyrës.

Njeriu dhe poeti Camaj, është, përpos të tjerash një personalitet etik, ai theu vulgaritetin, të padenjën, tejkaloi përgjigjen e zakonshme, spontane, të menjëhershme dhe shpaguese ndaj të keqes dhe konsakroi moralin e kulluar: “Batë burrninë të më shtini në rreshtin tuej. Ndonëse të ndamë për një gjysmë shekulli, unë jam i jueji e ju jeni të mijtë“ – një drejtësi shumë më e lartë se “të vërtetat e zakonshme”, apo se koncepti ynë ligjor e moral për të “të drejtën”.

Martin Camaj mbështetet pikërisht në këtë drejtësi transformuese deri në rrënjë, e cila është harruar (“Nga palci i urrejtjes dëshiroj me dalë. Si bima prej fare në pranverë”).

Camaj nuk komunikon në mënyrë të drejtpërdrejtë as këshillë të kujdesshme e as proverb, veçse gjuha e tij është proverbiale, parabolike, që na bëjnë të meditojmë për kuptimet e caktuara apo të shumta që qëndrojnë pas shenjave të rafinuara e shumëdimensionale të artit të tij poetik.

Parabola përmban dhe shpërndan“virtyte shpëtimtare”. Parabola tek “Grueja me mëngji” na thotë se si duhet vepruar për të mos njollosur shpirtin, se si zgjedhja duhet bërë me mençuri dhe në rrugën e drejtë. E në këtë përmasë jashtëkohore dhe përjetësie, ne shohim njeriun të vendosur ndërmjet dy alternative më të përgjithshme: njëra lumturuese dhe bosh nga Zoti (dmth jashtë thelbit të Zotit, pa bekimin e Zotit); tjetra plot mjerim por hyjnore.

Reminishencën e mëkatit biblik e shohim te vjersha Grueja dhe mjellma si një medium rrëfimi që këtu i bëhet jo njeriut, por një qënieje, që besohet se mishëron rikthimin, metamorfizmin e gruas në mjellmë. Gruaja prandaj, tek “Grueja dhe mjellma”, i rrëfehet kësaj gruaje tjetër, që sot është shpend i bardhë, që mundet vetëm ta dëgjojë por nuk mund t’i flasë. Gruaja lehtësohet nga pesha e rëndë e rrëfimit, nga tronditja e turpit dhe nga ballafaqimi me një mjedis objektiv, duke ia lënë këtë peshë qenies së metamorfizuar e cila do ta dëgjojë por nga e cila, nuk do të ketë qortim. Në një kuptim, duke mbështjellë një thelb të kësaj gruaje, mjellma është vetë ndërgjegjia e saj (e dikurshme, e transformuar), ndergjegjie cila po e rëndon gjithnjë e më shumë dhe nga e cila kërkon të çlirohet. Poezia “Grueja dhe mjellma” do të jetë kësisoj një tejzgjatim apo një trajtë e Rënies së Njeriut dhe e tille qe e ve gruan /njeriun, cipllak ne qender te misterit te botes.

Prerjet diakronike dhe sinkronike të botës shqiptare sendërtohen artistikisht në sistemin e shenjave, shenjëzimeve dhe parabolave kuptimore veçanërisht kur teksti poetik strukturohet si dialog dhe monolog me vetëdijen historike dhe vetëdijen mitike. “E gjeti bërthamë nën gjuhë /Tue folun /Me të bijën jehonë.”Rrëshqitja në rrafshin vertikal, pra diakronik, është, në fakt, rrëshqitja në thellësi të shekujve, në vetëdijën historike, e cila rizbulon shpirtin e njeriut shqiptar (dhe qënies dhe qenësisë shqiptare) si të qetë, fatkeq e tragjik.

“Rrodhi nëpër zemra ashtu/Si rrjedh uji teposhtë/Dhe u shkri në vetminë dhe/ U ngjall kur ra prap shi./ U ble, u shit/ Nga populli në popull/Për lëkura shpata e heshta/Për helm, voj ullinjsh e guri/E për një dele të ngrime/Në rem, argjend e ar/E u vorrue gjallë n’uratë”

Delja e ngrime në rem, argjendi e ari, lëkurat, heshtat e shpatat, voji i ullinjve dhe i gurit cilësohen nga mundësi të shumëta konotuese.

Në nivel diakronik dhe sinkronik duke ndërthurur të kaluarën dhe të tashmen. Pjesa që jep “rrjedhjen” dhe “shkrirjen” e elementeve të ndryshme (uji, shi, vetmi) na shfaqet si një përthyerje e kalimit të kohës, ku njeriu shqiptar (dhe shpirti i tij) kalon përmes periudhave të ndryshme historike dhe kulturore. Kjo “rrëshqitje” në thellësinë e shekujve na sjell një bashkëshoqërim të ndjeshmërisë së shqiptarve, të ndikuar dhe formuar nga ngjarjet dhe trandjet e mëdha historike.

Në aspektin sinkronik, poezia mund të shihet dhe si një reflektim i realitetit të tanishëm shqiptar, ku identiteti kombëtar dhe vetëdija historike janë ende në formim e sipër, duke përballuar sfida të brendshme dhe të jashtme. “Nema” sjell përplasje mes dy kohëve dhe dy shtresave të identitetit, përmes elementeve që janë të ngulitura thellë në vetëdijen kombëtare shqiptare.

Një varg simbolesh dhe shenjash si “delja e ngrime”, “rem”, “argjendi”, “ari”, “lëkurat”, “heshtat” dhe “shpatat” janë imazhe poetike, por edhe shenjëzime shenja që lidhen me histori të hershme, të dhimbshme. Ato mund të na kujtojnë ndër ngjarje të shumta historike, pasigurinë dhe vuajtjet, si dhe periudhat e humbjes dhe ringritjes; në kapacitetin e tyre më të plotë shenjues kanë një lidhje të fortë me kultin e krishterimit dhe me mitologjinë shqiptare.

Ato janë simbole të pafajësisë dhe sakrifikimit, por gjithashtu, mund t’u referohen marrëveshjeve që ky shpirt i përbashkët i vuajtur për të mos të humbur, ka bërë përmes shumë periudhave të vështira dhe gjithnjë: konseguenca tragjike e humbjes së udhës së drejtë.

Teksti poetik më lart përmban elementë mitikë dhe historikë që lidhen ngushtësisht me identitetin e njeriut shqiptar dhe trajton ndjeshmërinë e tij të thellë ndaj humbjes dhe fatkeqësisë.

Poezia është e mbushur me simbole dhe shenja që, si në një rebus, kanë të paktën kuptim të dyfishtë ose shumëkuptimësi dhe që kërkojnë përpjekje për t’u zgjidhur. Për shembull, vargjet si:

– “E gjeti bërthamë nën gjuhë” mund të kuptohet si një “fshehje” ose esencializim kuptimit të thellë, që nënkupton diçka të ruajtur dhe të papërpunuar, një sekret të jetës dhe të mbijetesës së një kombi-që është e aftë të dikur shpërthejë. Si një rebus, ky varg mund të kërkojë një “çelës” për të kuptuar se çfarë do të thotë “bërthama nën gjuhë”, që mund të nënkuptojë shprehjen e një ideje të brendshme, të pashprehur.

Na ana tjetër, “ullinjtë” dhe “guri” mund të lidhen me motin e lashtë, natyrën dhe trashëgiminë kulturore të shqiptarëve, Për shembull: – “U vorrue gjallë n’uratë” Është një prej “pjesëve më enigmatike” të poezisë që mund të kuptohet si një formë kontradikte, duke kërkuar një shpjegim më të thellë: A është ky një përshkrim i një tragjedie të madhe ku jeta dhe vdekja ndodhin paralelisht, apo është një mënyrë për të ilustruar se njeriu është “i mbytur” brenda kushteve të vështira historike dhe sociale?

-Në fillimet e leximit të veprës së tij, është vërejtur se: «Filozofia e saj, ngjan të jetë filozofia e ekzistencës së njeriut si individ, e lirisë dhe e kufizimit të tij, e përcaktimit/ determinimit të fatit prej vetes, mjedisit shoqëror dhe e një force jashtë dhe mbi mjedisin. Njeriu i saj e jeton jetën individualisht dhe jo shoqërisht sipas marrëdhënieve që ka me mjedisin shoqëror, natyrën, apo me të dyja së bashku.

Martin Camaj shi për këtë na thotë: të zbulojmë varrën ma të randë në shpirtin tonë, thelbin e tragjedisë që ashtë edhe ama e artit njerëzor. Tragjedia dëshmon qenien e dualizmit tonë në natyrë dhe në na dhe gradën që kemi mbërrijtë në zbulimin e ndërgjegjes.

Simbolet dhe shenjat përdoren pikwrisht për të ndihmuar në ndërtimin e kuptimit të asaj që ka ndodhur dhe asaj që mund të ndodhë, si dhe të reflektuar përkundër pasigurive dhe sfidave të një populli që vazhdon të përballet me të kaluarën dhe me të ardhmen e tij.

Në semiotikë, shenja mund të interpretohet si element që është i pajisur me kuptim, ajo përfaqëson diçka përtej vetvetes, dhe për këtë arsye është në gjendje të komunikojë informacione për interpretuesin ose dekoduesin e saj.

Teoria e Saussure-it e ka ndikuar në mënyrë specifike studimin e shenjave gjuhësore.

Roman Jakobson-i, përpunoi mendimin se prodhimi dhe interpretimi i teksteve varet nga ekzistenca e kodeve apo marrëveshjeve për komunikim. Përderisa sa kuptimi i një shenje varet nga kodi brenda të cilit ajo është vendosur, kodet ofrojnë një strukturë brenda së cilës shenjat kuptimësohen.

Në poezinë në fjalë “u vorrue gjallë n’uratë” është një imazh tronditës që thyen çdo ide të natyrshmërisë dhe të drejtësisë, duke krijuar një kontrast pothuajse të të frikshëm mes jetës dhe vdekjes, si dhe mes individit dhe shoqërisë.

Shprehja “u vorrue gjallë” na sjell imazhin e dikujt që është varrosur, por ende është gjallë, një paradox që është në thelb tragjik. Një popull është ende i pranishëm fizikisht, por ndodhet në një gjendje të pakthyeshme dhe të pafat.

Ky “vorrim gjallë” mund të simbolizojë vuajtjen e skajshme dhe pa shpresë, një formë të shuarjes që është e pranishme në trup, por jo dhe në shpirt.

pa mundësi shpëtimi dhe pa një rrugëdalje të dukshme. Ky përçim i papërshkrueshëm e i parrëfyeshëm në fjalë të tjera, hap para nesh një situatë ekstreme, ku jeta është e shtrënguar deri në pikën e vdekjes, por ende ka një shkëndijë të ekzistencës dhe të shpresës.

Gjithashtu, mitologjikisht, varrimi gjallë është një ide që është e pranishme në shumë tradita dhe mund të shenjojë humbjen e kontrollit mbi fatin e individit dhe shoqërisë, një ide e shpërbërjes së identitetit dhe ekzistencës. Kjo shprehje mund të përfaqësojë po edhe një formë të sakrifikimit të individit për diçka më të madhe, Në këtë kuptim, ai është një element poetik që shpreh më së miri kontrastet dhe kompleksitetin e jetës shqiptare dhe të kalvarit të saj historik.

Siç do ta shprehte Lankch: “Mbas pak kohe, edhe ai mbaroi tue marrë me vete në vorr trashigimin e Fishtës, sepse ai qe i vetmi ndër né qi prej lahutës brîdashe dinte e mujte të nxjerri kumbime, nëpër të cilat thjeshtësija skalitëse e shprehjeve rapsodike shqiptare shoqnohej e depertohej nga nji harmoní e thellë symfoniare me të kujtue fuqín e gjânë të muzikës së Wagner-it”.

***

Matrica brenda matricash, shtresëzime brenda shtresëzimesh-me cilësi të njëjta por në dimensione të ndryshme- Eshtna ndër eshtna ndër shtresa petkash të leshta -kudo në konfigurimet dhe transfigurimet mitike, ndihet retrospektiva, introspektiva dhe prospektiva; ndihet parimi krijues i palimpsestit në pëputhje me thelbin e kuptimit të jetës së njeriut, historinë tonë si komb dhe me historinë dhe pështjellimin e rruzullit: Ky libër lëkure/ i përket një populli/ i cili nuk qet asgja në harresë, andaj me vend i thirrën palimpsest, me shtresa i shkruem dy apo tri herë.

Çka na rezulton e rëndësishme në këtë fund të kësaj fjale, është dhe vetë vendosja e autorit përmbi kufijtë gjeografikë: Camaj, ky Homo Viator, nuk e harron udhën e kthimit, teksa shkel vendet e reja. Qenia poetike e tij mëton që të jetë vendi i këmbimit të përhershëm ndërmjet esencializmit që e ka zbuluar nga të ngjashmit e tij dhe tharmit vendas që kurrë nuk e ka braktisur; sepse ai ka ndjenjën e një mirëkuptimi ndërkulturor, por po aq dhe të palcës etnike.

******

Ndër të gjithë shkrimtarët shqiptarë të sotëm dhe të djeshem që përbëjnë dukuri letrare e që kanë dhënë ndihmesë për t’ia zgjeruar horizontet kulturës; Martin Camaj, qëndron në një nga majat e lartësive alpine dhe shqiptimi i fuqishëm i tij, përfton shëmbëlltyrën tërësore dhe subjektive të qënies dhe qënësisë shqiptare, ndërsa: në zhanrin e poezisë në historinë e letrave shqipe bashkekohore nga viti 1945 e deri më sot, mbetet i patëdytë.