Dielli | The Sun

Albanian American Newspaper Devoted to the Intellectual and Cultural Advancement of the Albanians in America | Since 1909

Origjina Shqiptare e Rishqyrtuar: Linguistika Indoevropiane dhe Substrati Pellazgjik në Etnogjenezën Ballkanike

by

Nga Cafo Boga me asistencë kërkimore të AI

Origjina e popullit shqiptar ka qenë prej kohësh objekt debatesh shkencore, duke përfshirë fusha si linguistika historike, arkeologjia, historiografia klasike dhe, së fundmi, arkeogjenetika. Klasifikimi tradicional gjuhësor e vendos shqipen qartë brenda familjes së gjuhëve indoevropiane, ndërkohë që kujtesa kulturore dhe disa tradita historiografike i lidhin shqiptarët me popullsitë e lashta pellazge, të përshkruara nga autorët grekë si banarë parahelenë të Ballkanit.[1] Një kornizë shkencore moderne lejon që këto dy narrativa të kuptohen si plotësuese dhe jo kundërshtuese.

Burimet klasike si Herodoti, Thukididi dhe Straboni përdorin termin ‘pellazg’ për të përshkruar një sërë grupesh autoktone që jetonin në Ballkan dhe Egje para mbërritjes ose zgjerimit të popullsive greqishtfolëse.[2] Është e rëndësishme të theksohet se ky term nuk iu referohej një grupi të vetëm etnik apo komuniteti gjuhësor homogjen. Evidencat arkeologjike dhe tekstuale sugjerojnë se grupet e quajtura pellazge ishin të ndryshme rajonalisht: popullsitë në Kretë dhe Egje shfaqin tipare të kulturave jo-indoevropiane, ndërsa ato në Epir, Dodonë dhe në bregdetin Adriatik mund të kenë përfshirë folës të hershëm indoevropianë që bënin pjesë në mozaikun paleoballkanik.

Identiteti indoevropian i gjuhës shqipe është i vendosur mirë. Shqipja ruan një sistem të plotë morfologjie indoevropiane, përfshirë rastet emërore, mënyrat e ndryshme të foljes dhe rrënjë të trashëguara nga proto-indoevropianishtja (PIE). Studimet krahasuese gjuhësore tregojnë përputhje sistematike midis shqipes dhe rindërtimit PIE, veçanërisht në fushat themeliore si numërorët, termat e farefisnisë dhe përemrat.[3] Këto veçori përjashtojnë hipotezën se shqipja rrjedh nga një substrat para-indoevropian. Përkundrazi, shqipja përfaqëson degën e vetme të mbijetuar të një trungu të lashtë paleoballkanik indoevropian.

Kërkimet arkeogjenetike kanë zgjeruar ndjeshëm kuptimin e historisë së popullatave në Ballkan. Studimet e botuara gjatë dekadës së fundit tregojnë një vazhdimësi të fortë gjenetike midis shqiptarëve të sotëm dhe popullsive të epokës së bronzit në Ballkanin perëndimor.[4] Profilët gjenetikë tregojnë një kombinim të prejardhjeve të lidhura me migrimet indoevropiane nga stepat euroaziatike dhe komponentëve më të lashtë ballkanikë. Këto të fundit mund të përkojnë me popullsitë autoktone të përshkruara nga autorët antikë si pellazge.

Provat ndërdisiplinore mbështesin kështu një model të origjinës së dyfishtë për etnogjenezën shqiptare. Karakteri gjuhësor i shqipes pasqyron një trashëgimi të qartë indoevropiane, ndërkohë që historia e popullatave të rajonit tregon përthithjen ose bashkëjetesën me grupe parahistorike jo-indoevropiane ose me komunitete të hershme jo-greke, të quajtura historikisht ‘pellazge’.[5] Kjo përputhet me modelet më të gjera të formimit të popullsive evropiane.

Përfundimi se shqiptarët mund të jenë njëkohësisht indoevropianë në trashëgimi gjuhësore dhe pjesërisht pellazgë në substratin e tyre të thellë autokton paraqet një sintezë të qëndrueshme dhe të bazuar në prova shkencore. Ajo integron tekstet klasike, klasifikimin indoevropian të gjuhës shqipe, interpretimet arkeologjike dhe të dhënat mbi vazhdimësinë gjenetike, duke ofruar një kuptim të thelluar të zhvillimit afatgjatë të identitetit shqiptar.

Shënime:

1. Mallory, J. P., & Adams, D. Q. (1997). Encyclopedia of Indo-European Culture. Fitzroy Dearborn.

2. Herodotus, Histories I.56; Thucydides, History of the Peloponnesian War I.3; Strabo, Geographica VII.

3. Orel, Vladimir. (2000). Albanian Etymological Dictionary. Brill.

4. Lazaridis, I. et al. (2017). “Genetic origins of the Minoans and Mycenaeans”, Nature 548: 214–218.

5. Renfrew, Colin. (1990). Archaeology and Language: The Puzzle of Indo-European Origins. Cambridge University Press.

Festë e shkronjave shqipe në Vjenë

by

Anton Marku/

Vjenë, 21 nëntor 2025: Në shënim të ditës së alfabetit të gjuhës shqipe dhe në prag të festës së flamurit kombëtar lidhja e shkrimtarëve dhe krijuesve shqiptarë në Austri ‘‘Aleksandër Moisiu’’ organizoi një aktivitet kulturor festiv në të cilin morën pjesë shkrimtari dhe përkthyesi i njohur nga Shkodra, Primo Shllaku dhe poetja nga Prishtina, Vlora Ademi. Në këtë manifestim morën pjesë edhe dy diplomate nga ambasadat e Shqipërisë dhe Kosovës. Kjo ngjarje artistike u përcoll edhe me tinguj të muzikës qytetare dhe lexime nga krijuesit tanë në diasporë.

Në qendër të Vjenës artdashësit shqiptarë në Austri patën rastin të përjetojnë një mbrëmje të veçante artistike në të cilën, pos tjerash, u fol edhe për jetën, njerëzoren dhe mesazhet që përçon arti. Të pranishmit fillimisht i përshëndeti Anton Marku, kryetar i lidhjes së shkrimtarëve dhe krijuesve shqiptarë në Austri ‘‘Aleksandër Moisiu’’, i cili ndër të tjera theksoi se ky format i orëve letrare tashmë është etabluar në Austri dhe se publiku po përfshihet gjithnjë e më tepër në debatet që kanë të bëjnë me të sotmen dhe të ardhmen e identitetit tonë kombëtar.

Mbrëmja ishte e ndarë në tri pjesë. Në pjesën e parë u zhvillua një bashkëbisedim me profesor Primo Shllakun, njërin ndër emrat me të spikatur të letërsisë moderne shqipe. Përpos si poet dhe romansier ai njihet edhe për përkthimet e tij, kryesisht nga gjuha frënge në atë shqipe, por jo vetëm, të Hygoit, Balzakut, Kafkës, etj. Ai ka botuar disa libra me poezi, tregime dhe romane. Temat të cilat u elaboruan gjatë kësaj bisede kishin të bëjnë me artin e shkrimit pas rënies së diktaturës komuniste, bashkëjetesën mes dialekteve e gjuhës shqipe, teatrit si mjet komunikimi me masat, etj.

Në pjesën e dytë studentja Gabriela Mujaj zhvilloi një bisedë me poeten Vlora Ademi, diplomate kulturore dhe autore e përmbledhjes me poezi ‘‘Katërdhjetë e pak’’ si dhe themeluese dhe udhëheqëse e dy festivaleve të poezisë në Kosovë, tashmë me renome edhe ndërkombëtare, ‘‘Republika’’ në Prishtinë dhe ‘‘ResPoetika’’ në Prizren. Në fund të kësaj pjese u lexuan edhe disa poezi të përzgjedhura nga vëllimi i lartpërmendur. Publiku pati rastin që të parashtrojë pyetje dhe bëj sugjerime dhe komente.

Në pjesën e tretë para publikut dolën autore dhe autorë shqiptarë me banim në Austri, Violeta Allmuça. Gjergj Jozef Kola, Angjelina Marku dhe Zaim Toska. Me prezencën e tyre këtë aktivitet e nderuan dhe Anila Ajvazi, konsulle e Shqipërisë në Vjenë dhe Marigona Vrajolli, sekretare e dytë në ambasadën e Kosovës në Austri.

Lidhja e Shkrimtarëve dhe Krijuesve Shqiptarë në Austri ‘‘Aleksandër Moisiu’’ shfrytëzoi rastin që të përgëzojë anëtaret e saj për sukseset e kohëve të fundit, në radhë të parë Gjergj Jozef Kolen për përzgjedhjen si laureat i qytetit të Vjenës dhe mbështetjen e dy projekteve të tij në fushën e dramës në gjuhën gjermane si dhe Gabriela Mujaj për botimin e librit të saj të parë ‘‘I dashtuni im zdrukthtar’’ nën përkujdesjen e shtëpisë botuese ‘‘Onufri’’ nga Tirana, libër ky që u promovua disa ditë me parë në kuadër të panairit të letërsisë në kryeqytetin e shtetit shqiptar. Po ashtu u mirëprit edhe anëtarësimi në shoqatë i poetes nga qyteti i Grac-it Fitnete Bashota-Krasniqi, autore e dy librave. Organizatorët ndanë edhe mirënjohje për donatorët dhe përkrahësit e përhershëm, afaristët Samed Vinca dhe Mair Istrefi.

Kësaj mbrëmje artistike i dhanë një sharm edhe më kombëtar pikat muzikore të interpretuara me mjeshtri nga Vlora Melchard në piano dhe Ersela Nekaj në violinë.

Lidhja e Shkrimtarëve dhe Krijuesve Shqiptarë në Austri ‘‘Aleksandër Moisiu’’ është themeluar në vitin 2011. Ajo është adresë e parë e krijuesve shqiptarë në Austri dhe pikë referimi për sa i përket letërsisë shqipe në këtë shtet. Duke u imponuar me një qasje serioze dhe kualitet në organizimin e më shumë se 70 orëve letrare dhe promovimeve të librave, ajo ka komunikuar në mënyrë shumë të frytshme me institucionet në nivel kombëtar, si Ministritë e Kulturës, të Arsimit dhe Diasporës, me Ambasadat e Shqipërisë dhe Kosovës në Vjenë, me shoqatat dhe individët e ndryshëm, etj. Ajo po ashtu ka bashkëpunim shumë domethënës edhe me organizatat austriake, sidomos me PEN Klubin e Austrisë dhe Lidhjen e Shkrimtarëve të Austrisë.

Pavarësia, albanologjia dhe letërsia Shqipe: Boshti i identitetit kombëtar

by

Artan Nati/

28 nëntori 1912 nuk ishte thjesht një pasdite historike. Ishte një shpërthim emocionesh të mbledhura për shekuj, një çlirim i përmbajtjes së një populli që kishte jetuar mes heshtjes së imponuar dhe shpresës së fshehur. Ora shënonte 16:00 kur delegatët, të ardhur nga të gjitha anët e trojeve shqiptare, u ngritën në këmbë dhe me një zë, si të udhëhequr nga një instinkt i brendshëm i përbashkët, vendosën:

“Shqipëria me sot të bëhet në vete, e lirë e më vete.”

Ky moment ishte kulmi i një procesi të gjatë dëshire për identitet. Kur Luigj Gurakuqi shkroi me dorë Vendimin e Pavarësisë, ai nuk po hartonte thjesht një dokument shtetëror. Ai po mbyllte një plagë kolektive: mungesën e zërit politik të shqiptarëve. Çdo shkronjë që vendoste në letër ishte një domosdoshmëri e brendshme për t’u vetëthënë, për t’u dëshmuar, për të dalë nga errësira e perandorive. Kuvendi i Vlorës, i hapur pas fjalës së shkurtër të Ismail Qemalit, nuk ishte një mbledhje formale. Ishte një proces terapeutik kombëtar. Delegatët dorëzuan aktpërfaqësimet, dhe Ismail Qemali lexoi emrat një e nga një, sipas rendit alfabetik të krahinave, një detaj që sot duket teknik, por që atë ditë ishte simbolik: Shqipëria e re po ndërtohej pa dallim krahine, feje, dialekti apo prejardhjeje.

Branko Merxhani, një nga vëzhguesit më të mprehtë të psikologjisë shoqërore shqiptare, përshkroi atë çast me një emocion të rrallë: “Në murin ballor, një flamur i madh që simbolizon flamurin e 28 Nëndorit.” Për popujt e tjerë flamuri është simbol shteti; për shqiptarët atë ditë ishte rikthimi i identitetit, rikthimi i vetes. Ishte sikur gjithë energjia e kombit, e përshpëritur brez pas brezi, të ishte materializuar në atë copë pëlhure të kuqe me shqiponjën e zezë.

Pastaj ndodhi një skenë që i dha Vlorës një lartësi morale më të madhe se çdo kufi politik: tre klerikë, nga tre besime të ndryshme: prifti Marko Moçka, Baba Selimi dhe Dom Nikoll Kaçorri u bashkuan në lutje për flamurin. Nuk ishte një ritual fetar, ishte një akt emancipimi. Në një vend të lënduar nga ndarjet, në një ballkan të përflakur nga konflikte fetare, Shqipëria dha shembullin më të pastër se si dallimet nuk janë mallkim, por vlerë.

Psikologjikisht, ky ishte çasti kur një popull që përjetoi shekuj shtypjeje ndaloi së luftuari për të mbijetuar dhe nisi të luftonte për të qenë dhe egzistuar me dinjitet. Toleranca, në atë pasdite, u shpall feja e vërtetë e shqiptarëve. Jo toleranca e heshtur, por ajo aktive, e vetëdijshme, që nuk të kërkon të heqësh dorë nga besimi yt, por të mos lejojë askënd të shtypet për të vetin. Askush nuk e përshkruan më bukur këtë metaforë se imazhi biblik i Abrahamit, patriarkut që ëndërronte paqen mes fëmijëve të tij: ajo ëndërr, atë pasdite, mori jetë në Vlorë.

Në atë kuvend morën pjesë 40 delegatë, një numër i vogël për t’u përballur me peshën e historisë, por një numër i mjaftueshëm për të ndryshuar fatin e një kombi. Shpallja e Pavarësisë u shndërrua menjëherë në veprim institucional: u krijua qeveria e parë shqiptare dhe Pleqësia duke i dhënë kornizë juridike aspiratës morale të popullit. Historikisht, 28 nëntori 1912 nuk ishte as fitore ushtarake, as imponim politik. Ishte një deklaratë e pastër vullneti. Mbërritja e shtetit shqiptar nuk ishte dhuratë nga Fuqitë e Mëdha, por produkt i një këmbënguljeje të gjatë, një procesi të gjatë “psikologjie rezistence”, ku shqiptarët mësuan të ruajnë gjuhën, kulturën, traditat, edhe kur gjithçka rreth tyre kërkonte t’i zhdukte.

Dhe më në fund, pasardhësit e ilirëve, një popull i lindur i lirë, u bënë zot të trojeve të tyre. Në Vlorë nuk triumfoi vetëm pavarësia politike; triumfoi dinjiteti. Triumfoi e drejta për të thënë “ne jemi këtu”. Triumfoi ideja se një komb i vogël mund të mbijetojë jo me forcë, por me vetëdije, me tolerancë dhe me besim në veten.

Përse Pavarësia e Shqipërisë ishte ndryshe?

Pavarësia e Shqipërisë nuk ndodhi në vakum. Ajo ishte pjesë e një vale më të gjerë lëvizjesh kombëtare në Europë, por kishte tiparet e veta unike.

1. Ndryshe nga Greqia (1821) dhe Serbia (1878): Shqipëria nuk kishte rebelim të armatosur të qëndrueshëm të mbështetur nga Fuqitë e Mëdha. Greqia pati mbështetje të gjerë nga Anglia, Franca dhe Rusia. Serbia u mbështet fort nga Rusia. Shqipëria nuk kishte askënd. Ishte e vetme në tryezën diplomatike, shpesh e parë si “problemi i fundit i Ballkanit”. Kjo e bën aktin e 1912-ës më shumë se politik, e bën akt të vetëbesimit të pastër.

2. Ndryshe nga Italia (1861): shqiptarët nuk u bashkuan rreth një dinastie apo monarkie të fortë. Garibaldi dhe Mbreti Viktor Emanuel ishin figura unifikuese. Shqipëria nuk kishte princ, dinasti, ushtri, aparat shtetëror. Kishte vetëm një ideal të përbashkët: të mbijetonte si komb.

Ky është një rast unik në Europë: një shtet lind nga vullneti moral, jo nga fuqia e armëve.

3. Ndryshe nga Rumania, Bullgaria apo Hungaria: shqiptarët nuk kishin kishë kombëtare.

Këto shtete unifikuan identitetin përmes fesë kombëtare. Shqipëria kishte tre fe, asnjëra me status dominues politik. Dhe pikërisht ky diversitet, që për shumë vende të Europës ishte burim konflikti, në Vlorë u shndërrua në forcë integruese. Klerikët e tre besimeve, që u lutën së bashku për flamurin, krijuan një moment që shumë kombe të Europës së asaj kohe nuk e kishin njohur ende.

Albanologjia dhe historia e letrave shqipe: Dy hemisferat e kujtesës kombëtare

Në një kohë kur politika ditore prodhon më shumë zhurmë se vizion, shqiptarët rrezikojnë të harrojnë dy shtyllat themelore që mbajnë gjallë vetëdijen e tyre: albanologjinë dhe historinë e letrave shqipe. Ato nuk janë luks akademik, por hartat e brendshme që tregojnë nga vijmë dhe kush jemi. Siç thoshte Eqrem Çabej: “gjuha është pasqyra më e saktë e shpirtit të një kombi”. Dhe nëse kjo pasqyrë thyhet, kombi humb fytyrën. Albanologjia është shkenca që ka për detyrë të rindërtojë identitetin e shqiptarëve, duke studiuar gjuhën, kulturën, traditat, folklorin, epikën, mitologjinë dhe vijimësinë historike. Ajo lindi jo vetëm si kërkim shkencor, por si nevojë ekzistenciale për të provuar një identitet që shekujt e pushtimeve e lanë në mjegull.

Studiues si Buzuku, Budi, Bardhi, Bogdani, më vonë Çabej, Demiraj, Shuteriqi e deri te Robert Elsie, i dhanë dimensionin europian dhe shkencor kësaj fushe. Pikërisht për këtë, Çabej e quante misionin e albanologjisë një “kthim te rrënjët që vetëm e ardhmja mund t’i japë kuptim”.

Në thelb, ajo studion jo vetëm faktet, por plagët. Kërkon të rindreqë ndërgjegjen e një populli që ka jetuar shekuj të tërë nën rrezikun e asimilimit. Prandaj albanologjia është edhe një formë terapie kombëtare: ajo na mëson t’i lexojmë traumën, vazhdimësinë dhe rezistencën tonë kulturore.

Historia e letrave shqipe: Kronika e shpirtit shqiptar

Nëse albanologjia studion identitetin, letërsia e shkruar tregon historinë e shpirtit. Që nga “Meshari” i Buzukut, vepra e parë e njohur e shkruar në shqip, letërsia jonë ka qenë një testament i luftës për të ekzistuar. Naim Frashëri i dha shqiptarëve mitologjinë e rilindjes. Ai e tha qartë: “Gjuha nuk është vetëm fjalë, por komb.” Migjeni, në krahun tjetër, i vuri gishtin plagëve sociale që Rilindja kishte idealizuar. Ai shkroi: “Shpirti im asht plot me dhimbë… dhe dhimbja duhet thanë.”

Fishta e ngriti në epikë shqipen, duke e shndërruar në monument gjuhësor, ndërsa Noli i dha frymë europiane, filozofike, prej njeriu që e shihte kombin në duel me modernitetin. Kadareja, më vonë, i dha letërsisë shqipe dimensionin universal: “Letërsia është kujtesa që i kundërvihet harresës.” Nëpërmjet Kadaresë, letërsia shqiptare përshkroi frikërat, idealet, rebelimin, nostalgjinë dhe pasiguritë tona. Ai e bëri letërsinë manual psikologjik të popullit, të shkruar me metafora.

Nëse kërkojmë një bosht të brendshëm mbi të cilin rrotullohet identiteti shqiptar, atëherë mund ta shohim kombin si një triptik prej tre shtyllash që, megjithëse të ndryshme, ushqejnë njëra-tjetrën: Pavarësia, Albanologjia dhe Letërsia Shqipe. Ato nuk janë thjesht tri fusha studimore apo tre kapituj historikë, por një lloj Triniteti laik, përmes të cilit shqiptarët kanë mësuar të kuptojnë veten, të mbrojnë ekzistencën e tyre dhe të ndërtojnë kuptimin e përbashkët.

Abdi Toptani: Personalitet i njohur i Pavarësisë dhe i shtetformimit shqiptar

by

Dr. Nikollë Loka/

Drejtues i kryengritjeve antiosname, veprimtar i shquar i Pavarësisë

Abdi Toptani lindi më 28 gusht 1864, në Tiranë, në familjen e njohur Toptani, një derë me ndikim të gjerë në zonën e Tiranës, Krujës dhe viseve përreth, e cila luajti një rol të rëndësishëm në proceset politiko-shoqërore që çuan drejt pavarësisë së Shqipërisë. Arsimin fillestar e mori në mejtep, ndërsa të mesmen e përfundoi në Stamboll, ku u njoh me figurat e Rilindjes si Sami Frashëri e Shahin Kolonja, të cilët ushtruan ndikim të dukshëm në formimin e tij politik. Pas kthimit në atdhe më 1895, ai u lidh ngushtë me veprimtarinë patriotike. Në fillim të shekullit XX, Abdi Toptani u angazhua fuqishëm në strukturat e rezistencës shqiptare kundër sundimit osman. Në dhjetor 1901, ai u zgjodh kryetar i Komitetit të Rezistencës në Tiranë, duke bashkëpunuar ngushtë me Murat e Refik Toptanin, Imzot Nikollë Kaçorrin dhe Mustafë Ali Beshirin. Ibrahim Dalliu, për veprimtarinë atdhetare dhe luftarake të Abdi beut në ato vite, në librin “Patriotizma në Tiranë”, ka shkruar: “Një çetë e madhe nën kryesinë e Abdi Toptanit e çqetësoi vendin dhe i tronditi turqit për së tepërmi”.

Përveç veprimtarisë së tij politike, ai punoi për përhapjen e arsimit shqip dhe të alfabetit latin të Kongresit të Manastirit, duke ngritur shkolla dhe duke mbështetur mësimin e gjuhës shqipe në zonën e Tiranës. Abdi Toptani mbante letërkëmbim të rregullt me Hasan Prishtinën, me qëllim që programi i këtij të fundit për shtrirjen e kryengritjes shqiptare në të gjithë vendin të vihej në zbatim. Në një nga letrat drejtuar Hasan Prishtinës, ai shkruante: “Hasan bej, në mos gabohem, që prej kryengritjes sonë, asht e katërta kjo qi po të dërgoj. Me lajmin e parë qi më dërguet, unë bashkë me dy vëllaznit dhe me kushërinjtë e mij Fuad e Refik beun dualëm në mal dhe qëllimi ashtë me luftue kundra fatkeqësive e robënisë qi po heqë kombi jonë.” U zgjodh kryetar i Komitetit të Përgjithshëm të Kryengritjes për Shqipërinë e Mesme, me qendër në Krujë.

Më 2 korrik 1912, ky Komitet i bëri thirrje popullit të ngrihej në kryengritje të përgjithshme. Nën drejtimin e tij u zhvilluan të gjitha veprimet luftarake në Trevën midis Kavajës, Tiranës e Krujës. Abdi Toptani ishte gjithashtu anëtar i Komitetit të Shpëtimit Kombëtar, së bashku me figura të rëndësishme si Mithat Frashëri, Sali Gjuka, Rexhep Mitrovica, Bedri Pejani, Nikollë Kaçorri dhe Murat Toptani. Pikërisht në shtëpinë e tij u artikulua ideja që, për shpëtimin e Shqipërisë, t’i kërkohej mbrojtje Austro-Hungarisë. Në gusht të vitit 1912, ai mori pjesë si delegat në Kuvendin e Shkupit, ku kërkoi që Shqipëria të shpallte pavarësinë.

Në nëntor 1912, së bashku me vëllain Muratin dhe atdhetarë të tjerë priti në Durrës Ismail Qemalin dhe e shoqëroi atë deri në Vlorë, ku morën pjesë në ngritjen e flamurit si delegatë të Tiranës dhe janë dy nga nënshkruesit e aktit të Pavarësisë. Më 13 të vjeshtës së tretë 1328/1912, ai, së bashku me Mustafa Krujën, iu kanë dërguar telegraf kryesisë së bashkisë së Tiranës dhe Krujës: “Shqiptarët shpallën indipendencën. Memorandumin qi po shkruajmë këtu poshtë, ia dërgoni sa ma parë komandantëve të ushtrive të hueja qi janë nisë drejt për aty, me anë të nji komisioni të posaçëm edhe të nënshkruem prej kryetarit të Sundimit Kombëtar të Përkohshëm e të Këshillës Administratore.

Personalitet i rëndësishëm i politikës shqiptare(1913-1924)

U zgjodh Ministër i Financave në qeverinë e parë shqiptare të formuar në Vlorë më 4 dhjetor 1912, nën drejtimin e Ismail bej Qemalit. Në këtë detyrë, Abdi Toptani mori përsipër një nga përgjegjësitë më të ndërlikuara të shtetit të sapoformuar: organizimin e financave publike dhe krijimin e strukturave të para ekonomike të Shqipërisë së pavarur.

Abdi, Murat dhe Refik Toptani u pozicionuan hapur kundër qëndrimeve politike të Esad Pashë Toptanit, i cili kishte mbledhur në Tiranë parinë e vendit dhe të Shqipërisë së Mesme për t’i bindur të përkrahnin projektin e tij mbi mënyrën e qeverisjes së Shqipërisë dhe idenë e vendosjes së një princi mysliman në krye të shtetit.

Kundërshtimi i tyre ishte i vendosur dhe buronte nga një vizion tjetër për të ardhmen politike të vendit. Gazeta “Koha”, duke vlerësuar qëndrimin atdhetar të Abdi Toptanit në këtë përballje, shkruante: “Në kohën e sundimit të Esadit, Abdi Toptani, duke mbajtur gjithnji nalt idealin e atdheut, ishte më i rreptë armik i kushëririt të vet”.

Më 20 maj 1914 ai u emërua Ministër i Bujqësisë në qeverinë e Turhan Pashës dhe komandant i batalionit të Tiranës gjatë thirrjes së rezervistëve. Gjatë vitit 1915 ndodhej në Zvicër, ku u bë nismëtar i botimit të gazetës “Albania”. Pa kaluar shumë kohë, u rikthye në Shqipëri për të marrë pjesë në ristrukturimin e jetës politike.

Abdi Toptani njihej gjerësisht si një nga prijësit më me ndikim patriotik në Shqipërinë e Mesme, duke u renditur përkrah figurave të fuqishme të kohës si Aqif Pashë Biçaku në Elbasan, Bajram Curri në Malësinë e Gjakovës dhe Ahmet Zogunë Mat. Ai ishte jo vetëm një autoritet lokal me bazë të gjerë mbështetjeje, por edhe një personalitet me peshë morale dhe politike, i aftë të mobilizonte popullin në rrethana të vështira.

Pas ndryshimeve të bëra në qeverinë e Turhan Pashës, më 20 maj 1914, Abdi Toptani u emërua Ministër i Bujqësisë, duke marrë një detyrë të rëndësishme në qeverinë e përkohshme shqiptare në një periudhë të trazuar për vendin. Me shpërthimin e kryengritjes së majit 1914, ku historianët nënvizojnë edhe rolin përçarës të Esad Pashë Toptanit, qeveria urdhëroi mobilizimin e rezervistëve për të garantuar rendin dhe sigurinë. Abdi bej Toptani u caktua komandant i batalionit të Tiranës, si një figure kyçe në përpjekjen për të ruajtur stabilitetin në vend.

Më 19 dhjetor 1918, në mbledhjen e thirrur në Tiranë, Abdi beu u zgjodh kryetar i Kongresit të Tiranës, ku u miratuan vendime të rëndësishme për organizimin e pushtetit vendor, pajtimin e gjaqeve dhe përgatitjen e delegacionit shqiptar për Konferencën e Paqes në Paris. Ai ishte gjithashtu delegat i Tiranës në Kongresin e Durrësit (25 dhjetor 1918).

Abdi bej Toptani ka qenë delegat i Tiranës në Kongresin e Durrësit, më 25 dhjetor 1918, megjithëse mungoi në mbledhjen e parë. Ai mori pjesë edhe në Kongresin e Lushnjës si delegat i Tiranës dhe u vlerësua si një nga “aktivistët kryesorë” të punimeve të kongresit.

Gjatë Kongresit të Lushnjës, Abdi Toptani përfaqësoi Tiranën dhe, në mbledhjen e katërt të mbajtur më 30 janar 1920, kongresi e zgjodhi atë anëtar të Këshillit të Lartë, së bashku me Imzot Bumçin, Aqif Pashë Elbasanin dhe Dr. Turtullin. Në dhjetor 1921, pasi Aqif Pashë Elbasani dhe Imzot Bumçi u shkarkuan nga Parlamenti si anëtarë të Këshillit të Lartë, të akuzuar për pjesëmarrje në komplotin që rrëzoi qeverinë e Pandeli Vangjelit, Abdi Toptani dhe Dr. Turtulli paraqitën dorëheqjen. Ata e konsideruan shkarkimin e dy kolegëve të tyre si shkelje të Statutit të Lushnjës. Në vend të tyre u zgjodhën Refik Toptani dhe Sotir Peci.

Gjatë viteve 1922-1924, Abdi Toptani u pozicionua hapur kundër tendencave gjithnjë e më autoritare të Ahmet Zogut dhe kundër përqendrimit të pushtetit në duart e tij. Ai përkrahu kryengritjen e marsit 1922, të udhëhequr nga Bajram Curri dhe Elez Isuf Ndreu, një lëvizje që synonte kufizimin e ndikimit politik të Zogut dhe rivendosjen e një ekuilibri më demokratik në qeverisje. Sipas Eqrem bej Vlorës, Abdi dhe Hamit Toptani synonin t’i jepnin fund modelit të sundimit personal të Zogut, i cili po konsolidohej me shpejtësi në atë periudhë.

Në zgjedhjet parlamentare të vitit 1923, Abdi Toptani u rreshtua hapur me opozitën, duke u pozicionuar kundër grupimit politik të Zogut dhe duke mbështetur forcat që kërkonin reforma më të gjera politike. Ndwrsa pas ngjarjeve të qershorit 1924, që sollën përmbysjen e përkohshme të Zogut dhe më pas rikthimin e tij në pushtet me ndihmë të jashtme, Abdi Toptani u vendos në listën e kundërshtarëve kryesorë të regjimit. Ai u dënua me vdekje, por vendimi nuk u ekzekutua për shkak të reagimit të gjerë publik dhe presionit moral ndaj autoriteteve të kohës. Këto zhvillime shënuan fundin e angazhimit të tij aktiv në politikë; pas vitit 1924, Abdi Toptani u tërhoq përfundimisht nga jeta publike.

ALBANIA E KAUKAZIT DHE ALBANIA E BALLKANIT (SHQIPËRIA)

by

DR. ALBERT KURTI/

Albania e Kaukazit gjatë Antikitetit.

ALBANIA E KAUKAZIT përfaqësonte një etnitet gjatë Antikitetit dhe Mesjetës së Hershme në rajonin e Kaukazit. Për herë të parë etnonimi “Alban” dhe toponimit “Albania” shfaqet gjatë shekullit të IV para Krishtit {1}. Albania e Kaukazit ka tërhequr vazhdimisht studiues dhe autorë që nga antikiteti deri në ditët e sotme. Straboni, autori i parë antik (shekullin e parë para Krishit) që përmendi ndonjëherë Albanian Kaukaziane {1}. Ai përcaktoi shtrirjen gjeografike të saj, që banorët e këtij etniteti jetonin midis Iberëve (perëndim) dhe detit Kaspik (lindje). Kjo përbën edhe konsensusin në shkencën historike {1}. Albania Kaukaziane shtrihej në pjesën lindore të Kaukazit Jugor.

Përcaktimi me detaje të kufirit të saj e ka paraqitur Kamran Imanov në studimin e tij “Caucasian Albania and Hattis of Asia Minor”: nga lindja vendi kufizohej nga deti Kaspik, dhe nga perëndimi ndodhej pellgu i lumit Lori (Gabirri modern, Kambisi i burimeve të lashta dhe Alazani ose Ganykh), duke përfshirë kështu luginën e Alazanit brenda këtij etniteti. Lidhur me kufijtë e kontestuar veriorë dhe jugorë të Albania së Kaukazit, sipas Strabonit “ajo është e rrethuar nga veriu nga Malet e Kaukazit”, por sipas Klaud Ptolemeut, tokat veriore të saj arrijnë deri në lumin Soana, dhe Malet Kerauniane ndajnë Albanian Kaukaziane dhe Sarmatinë. Kështu, lokalizimi i lumit Soans nga autorët antikë, qoftë nga lumi Sulak, ashtu edhe nga lumi Terek, çoi në faktin se i gjithë Dagestani i sotëm mund të përfshihej në Albanian Kaukaziane. Megjithatë, aktualisht, mendimi i vendosur se Soana është Samur, dhe Malet Kerauni janë Vargu Samur, çon në faktin se kufinjtë veriorë të Albania Kaukaziane fillonin në veri të Derbentit nga Vargu Samur dhe përgjatë shpateve të Vargut Kaukaz arrinin në pellgun e lumenjve Alazani dhe Lori.

Nga erdhën banorët që jetonin në territorin e Albania Kaukaziane? Për teorinë e origjinës së banorëve të kësaj krahine janë të ndryshme. Shumë autorë e lidhin edhe me emrin Alban(i). Në Albanian Kaukaziane fliteshin 26 gjuhë (dialekte) {1}. Sipas Herodotit (shekulli i 5-të p.e.s.) fiset skithiane-sako-cimeriane shfaqen në Kaukazin Jugor dhe në territorin e Albania Kaukaziane në shekujt 6-7 para erës sonë (para Krishtit) {1}. Pjesë e saj u bënë edhe fiset Hitite ose Kitianë të ardhur nga Azia e Vogël dhe Qipro {1}.
Sipas Mark Iunianit Iustinus (shekulli i tretë i erës sonë), supozohet se banorët e vendit të Albania Kaukaziane, kishin ardhur nga Mali Albano në Italinë Jugore, kur Herkuliu i dëboi bagëtinë e Gerionit nga Spanja në Kaukaz, duke sugjeruar kështu një etimologji të emrit të tij {2}.

Cili është origjina e emrin Albania në Kaukazin Jugor? Fillimisht bazohemi te studiuesit azerbajxhanas e jo vetëm se çfarë shkruajnë për këtë emërtim. Kamran Imanov në studimin e tij Caucasian Albania and Hattis of Asia Minor shkruan: sipas autorit M.Seidov Albania ka këtë etimologji: Albaniya = Al + ban = “üca ban” = “shtëpi e lartë”, “çati”, “vend i lartë banimi”.
Sipas autorëve të librit “Caucasian Albania” Jost Grippert dhe Jasmine Dum-Tragut emri Albania ka ardhë për shkak të ngjashmërisë së fjalës armene Alowank, që është mjaft i afërt me të, ka të ngjarë të pasqyrojë një përcaktim iranian të rajonit në fjalë.

Sipas Mark Iunianit Iustinus (të përmendur më lart) emri Albania vjen për shkak të banorëve të ardhur nga mali Albano (Itali). ALBANIA E BALLKANIT (SHQIPËRIA) përbën një shtet modern që shtrihet sot në Ballkanin Perëndimor. Në këtë territor e jo vetëm gjatë Antikitetit ushtronin aktivitetet jetësore fiset Ilire (paraardhësit e shqiptarëve). Shqipëria ndërkombtarisht njihet Albania, që i dedikohet fisit Ilir të Albanëve. Qendra e këtij fisi ishte Albanopolis, sot në fshatin Zgërdhesh, bashkia Krujë.
Emri i popullsisë ilire të Alban-ëve (Arban-ëve) evidentohet në dokumentat e shkruara të shekullit II të erës së re kur Ptolemeu i Aleksandrisë në veprën e tij Gjeografia libri III,12 shkruan: Në tokën e Albanëve (Albanoi), Albanopolis. Popullsia ilire e albanëve e arbanëve banonte në një trevë në lindje të Durrësi. Më pas emri Alban ose Arban del në burimet e shkruara të shekullit XI kur përmendet nga Mihal Ataliati (1040) dhe Ana Komnena (1081) për të emërtuar trevat e Shqipërisë së Mesme {3}. Përveç interpretimit gjuhësor të preardhjes së fjalës “Albania” nga studiuesit azer, gjuha shqipe i jep kuptim të plotë fjalës Albania. Pra Albania vjen nga fisi ilir Alban (Albanët).

Për origjinën e fjalës Alban e shpjegon etimiologu i njohur shqiptar Agron Dalipaj: ALBAN- nëse e ndajmë këtë të fundit BAN, B e bërë V bën VAN i ka rënë një D në fund dhe do të thotë VAND. AL do të të thotë LA ose LE sepse njihet metateza. ALBAN do të thotë LE VAND njeri i lindur në vand, njeri vendas ose vendor {4}.

Fisi ilir i Albanëve ka kontribuar shumë në qytetërim, me ndikim edhe gjatë Mesjetës e jo vetëm. Sot me emrin e këtij fisi gjenden emërtime vendbanimesh, lumenj, liqene, kodra, male, etj., në të gjithë botën. Gjatë Antikitetit dhe Mesjetës së Hershme kishim 2 territore të njohura me emrin Albania. Edhe pse kanë emër të ngjashëm, shumë studime kanë arritur në përfundimi së Albania në Ballkan nuk ka lidhje me Albania Kaukaziane, madje kanë kryer edhe analizat e AND të banorëve kur dikur ishte Albania e Kaukazit dhe ata kishin lidhje me Azerët: nuk konstatoheshin afërsi me shqiptarët.

Nga faktet e paraqitura më lart mund të konstatojmë një lidhje ndërmjet Albania Kaukaziane me Albania e Ballkanit, që kanë të përbashkët fisin ilir të Albanëve. Disa nga prova që vërtetojnë këtë gjë janë:

1- Në kohën kur Kaukazi Jugor u pushtua nga mbreti Akemenid, Albania nuk përmendet në listën e vendeve të pushtuara prej tij. Vendet e pushtuar gjenden në mbishkrimin monumental të Behistunit të vitit 522 p.e.s. {2}.
2- Lëvizjet e popullsisë janë vërejtur nga Perëndimi (Europa) drejt territorit ku quhej Albania Kaukaziane. Dy prej tyre lëvizje i paraqitëm më sipër: lëvizjen e hititëve (hititët ashtu si ilirët ishin pasardhës të pellazgëve) nga Azia e Vogël e Qipro drejt Kaukazit Jugor dhe lëvizjen e banorëve nga Mont Albano drejt këtyre territoreve.
3- Emrin Albania në Kaukaz e mori nga autorët grekë dhe romak, që e quanin Albavia/Albania ose, më rrallë albavisht nga autorët grekë dhe romakë {2}. Pra emrin e mori vetëm pas pushtimeve që bëri Aleksandri i Madh i Maqedonisë drejt Lindjes. Gjatë inkursioneve të Aleksandrit, në ushtrinë e tij kishte garzione ushtarake të përbërë nga luftëtare ilirë. Ashtu si parthinët që krijuan Perandorinë Parthiane në Azi, edhe në ushtrinë e tij ishin edhe albanët, që pas shpërbërjes së perandorisë së Maqedonase, një pjesë e mirë e tyre mbeten në territoret e Kaukazit Jugor. Kontakti që ndeshen autorët grekë e romak me pasardhësit e ushtrisë së Aleksandrit e identifikuan veten si Albanë, më pas territori quajt Albania. Për ta dalluar me Shqipërinë, e quajtën më vonë si Albania Kaukaziane.
4- Territori ku shtrihet sot Shqipëria, që u njoh Albania në shekullin XI, nuk është konstatuar lëvizje të popullsisë nga Kaukazi Jugor drejt ballkanit të paktën deri në shekullin XIV. Kjo hedh poshtë tezat serbe se shqiptarët kanë preardhje nga Albania Kaukaziane.
5- Teza tjetër: Shqiptarët nuk kishin këtë shtrirje gjeografike gjatë lashtësisë apo antikitetit. Ilirët-pellazgë nuk kanë qenë shtrirë vetëm në zonën e Ballkanit ose gadishullit Ilirik, pasi kjo është manipulim i historisë. Shqiptarët kanë qënë shtrirë jashtë gadishullit Ilirik deri në Indi. Për Albanët e Kaukazit, shkrimet që janë gjetur atje vërtetojnë ekzistencën e gjurmëve shqiptare. Gjurmët shqiptare vërtetohen vetë me emra. Fisi Udis (një nga fiset e Albania të Kaukazit) përkthehet dhe transkiptohet “Udhësi” {5}.

Burimet e shfrytëzuara:

1- KAMRAN IMANOV- CAUCASIAN ALBANIA AND HATTIS OF ASIA MINOR, BAKU 2023
2- JOST GRIPPERT; JASMINE DUM-TRAGUT- CAUCASIAN ALBANIA (An International Handbook) 2024
3- AKADEMIA E SHKENCAVE TË SHQIPËRISË- HISTORIA E POPULLIT SHQIPTAR 2002
4- SHQIPJA GJUHA KOZMIKE 11 SHKURT 2020 EMISIONI 5
5- Sekretet e populli Hunza – Origjina pellazgo ilire?