Dielli | The Sun

Albanian American Newspaper Devoted to the Intellectual and Cultural Advancement of the Albanians in America | Since 1909

Kosova ka përjetuar humbje fatale të trashëgimisë së saj kulturore

by

PRISHTINË, 24 Shtator-Gazeta DIELLI/

“Themelimi i Komisionit shtetëror për dokumentim të trashëgimisë kulturore të shkatërruar nga forcat e armatosura serbe gjatë luftës së viteve 1998 – 1999, ka një rëndësi madhore. Do të bëjmë dokumentimin zyrtar shtetëror të vlerave që janë dëmtuar dhe zhdukur qëllimshëm, për t’i hapur rrugë kërkesës sonë për drejtësi dhe kompensim të dëmit të shkaktuar, i cili nuk është vetëm dëm material”, tha kryeministri i Republikës së Kosovës, Albin Kurti në hapje të takimit të parë të Komisionit shtetëror për hulumtimin dhe dokumentimin e trashëgimisë kulturore të shkatërruar gjatë luftës së vitit 1998-1999.Kryeministri theksoi se ky komision është pjesë e nismave të Qeverisë për të adresuar të kaluarën, që përfshijnë Strategjinë Shtetërore për Drejtësinë Tranzicionale dhe Institutin për Krimet e Kryera gjatë Luftës, e që emërues të përbashkët kanë ballafaqimin me të kaluarën.“Fatkeqësisht, shkatërrimi i trashëgimisë sonë kulturore nga forcat e armatosura serbe, ka mbetur disi i heshtur dhe i harruar nga Institucionet e Republikës së Kosovës. Pas afro 23 vitesh, për herë të parë kemi vendosur një hap drejt kërkesës sonë për drejtësi, për dëmtimet e qëllimshme dhe humbjet në vlerat e trashëgimisë sonë kulturore”, tha kryeministri Kurti.Ndërkaq, ministri i Kulturës, Rinisë dhe Sportit, Hajrullah Çeku, i cili edhe udhëhoqi takimin e parë të komisionit, tregoi se ministria komisioni ka mbështetjen e plotë ministries. “23 vjet pas luftës së viteve 1998 – 1999 kur krahas humbjeve fatale të jetës së njerëzve dhe dëmeve materiale, janë shkatërruar qëllimshëm monumentet e trashëgimisë kulturore për herë të parë kemi ndërrmarë nismën për të kërkuar drejtësi për vlerat e shkatërruara. Gjykatësit kanë konstatuar se këto shkatërrime nuk kanë qenë të rastësishme dhe as dëme kolaterale, por pjesë e një plani për të sulmuar identitetin, kulturën dhe historinë e shqiptarëve”, u shpreh ministri Çeku.Komisioni Shtetëror për hulumtimin, inventarizimin, vlerësimin dhe dokumentimin e objekteve të trashëgimisë kulturore dhe historike të shkatërruara gjatë luftës së vitit 1998 dhe 1999 në Kosovë është emëruar në mbledhjen e 19-të të Qeverisë së Republikës së Kosovës.Fjala e plotë e kryeministrit Kurti:
I nderuari Ministër i Kulturës, Rinisë dhe Sportit, z. Hajrulla Çeku,E nderuara Kryesuese e Komisionit Shtetëror, znj. Gjejlane Hoxha,Të nderuar anëtarë të Komisionit shtetëror për hulumtimin dhe dokumentimin e trashëgimisë kulturore të shkatërruar gjatë luftës së vitit 1998-1999,Të nderuar media,Zonja dhe ZotërinjKam kënaqësinë e veçantë të jem sot bashkë me ju në këtë ngjarje të rëndësishme për trashëgiminë tonë kulturore, të humbur e të shkatërruar qëllimshëm.Trashëgimia kulturore është ndër burimet më të fuqishme formative të identitetit kulturor. Ajo fuqizon lidhjen tonë me historinë, zhvillon ndjenjën e pronësisë dhe kujdesit ndaj vlerave dhe nxit përgjegjësinë ndaj gjeneratave që do të vijnë.Gjatë luftës së viteve 1998-1999, krahas mijëra jetëve të humbura dhe dëmeve materiale, e shpirtërore, Kosova ka përjetuar humbje fatale të trashëgimisë së saj kulturore. Gjatë luftës, trashëgimia kulturore shqiptare është shënjestruar, plaçkitur dhe shkatërruar nga forcat e armatosura serbe. Shkatërrimi masiv, në zonat urbane e rurale, rezultoi me humbje dhe dëmtim serioz të ndërtesave tradicionale pjesë të trashëgimisë kulturore, ku qindra xhami dhe objekte të besimit islam, qendra historike, kulla, ndërtesa tradicionale, biblioteka, arkiva, muze janë shkatërruar.Trashëgimia ndërtimore nuk ishte kategoria e vetme e shkatërruar, por gjatë periudhës 1998-1999 me mijëra objekte nga koleksioni muzeor i Muzeut Kombëtar të Kosovës, dhe dokumente origjinale arkivore janë marrë dhe vazhdojnë të mbahen padrejtësisht në Serbi.Në gjykimet e Tribunalit të Hagës, shkatërrimi i qindra monumenteve të Kosovës gjatë luftës është cilësuar si krim kundër njerëzimit. Tribunali ka dënuar gjashtë zyrtarë të Ushtrisë Serbe, policisë dhe zyrtarë shtetërore si përgjegjës për një fushatë dhune masive, përfshirë shkatërrimin e xhamive dhe objekteve tjera fetare, gjatë luftës së viteve 1998-1999 në Kosovë.Megjithatë shumë pak e kanë thënë që shkatërrimet në fjalë janë një komponent kyç i krimeve të kryera gjatë luftës. E kjo është edhe një prej arsyeve pse na duhet të nisim këtë diskutim e të bëjmë shumë punë mbi adresimin e shkatërrimeve të kryera.Por fatkeqësisht, shkatërrimi i trashëgimisë sonë kulturore nga forcat e armatosura serbe, ka mbetur disi i heshtur dhe i harruar nga Institucionet e Republikës së Kosovës. Pas afro 23 vitesh, për herë të parë kemi vendosur një hap drejt kërkesës sonë për drejtësi, për dëmtimet e qëllimshme dhe humbjet në vlerat e trashëgimisë sonë kulturore.Jam shumë i nderuar dhe i lumtur që ftesës sonë për të kontribuar në këtë çështje shumë të rëndësishme, i janë përgjigjur ekspertë shumë të nderuar vendor e ndërkombëtar, e në veçanti jam shumë mirënjohës për praninë e dy ekspertëve, të cilët kanë mbrojtur trashëgiminë tonë kulturore të shkatërruar në Tribunalin Ndërkombëtar të Hagës, z. Riedlmayer dhe z. Herscher.Themelimi i Komisionit shtetëror për dokumentim të trashëgimisë kulturore të shkatërruar nga forcat e armatosura serbe gjatë luftës së viteve 1998 – 1999, ka një rëndësi madhore. Do të bëjmë dokumentimin zyrtar shtetëror të vlerave që janë dëmtuar dhe zhdukur qëllimshëm, për t’i hapur rrugë kërkesës sonë për drejtësi dhe kompensim të dëmit të shkaktuar, i cili nuk është vetëm dëm material. Gjatë punës së Komisionit do të merren për bazë të gjitha dokumentimet që janë kryer deri tani dhe sidomos vepra kolosale e profesorëve të nderuar Riedlmayer dhe Herscher.Roli dhe përgjegjësia e punës së këtij komisioni është i një rëndësie të jashtëzakonshme. Me kontributin e të gjithëve, ndaj besimin e thellë që rezultatet do të jenë afirmative.Për fund është me shumë rëndësi të theksohet që ky komision është pjesë e nismave të filluara nga Qeveria jonë për të adresuar të kaluarën. Këto nisma përfshijnë Strategjinë Shtetërore për Drejtësinë Tranzicionale dhe Institutin për Krimet e Kryera gjatë Luftës.Koordinimi i mirëfilltë mes institucioneve është me rëndësi të ketë një emërues të përbashkët. E emëruesi i përbashkët në këtë rast është ballafaqimi me të kaluarën.Të gjeturat nga Komisioni shtetëror për hulumtimin dhe dokumentimin e trashëgimisë kulturore të shkatërruar gjatë luftës së vitit 1998-1999, do t’i shërbejnë dhe transferohen Institutit i cili presim të themelohet dhe funksionalizohet vitin e ardhshëm.Prandaj, më lejoni ta mbyllë fjalën time duke ju falënderuar të gjithëve për angazhimin dhe kontributin tuaj.

Pianistja Laura Sulaj drejt studimeve të larta me duartrokitjet e artdashësve

by

Nga Gëzim KABASHI

Pianistja Laura Sulaj do ta mbajë mend gjatë koncertin e së mërkurës në Durrës. 15 orë më vonë ajo u nis drejt Varshavës, ku do të ndjekë studimet e larta në një nga Akademite më të njohura muzikore në botë. 20-vjeçarja është nisur drejt Polonisë, atdheut të Shopenit, pasi ka marrë urimet më të ngrohta të muzikantëve të qytetit të saj, si dhe të dhjetra dëgjuesve që mbushën sallën e teatrit “Aleksandër Moisiu”. Dirigjenti Petrika Afezolli e çmon Laurën si një instrumentiste tejet të talentuar, nxënëse e pedagoges së shquar Linda Zemblaku dhe vazhduese e traditës më të mirë të të shkollës durrsake. Koncerti i orkestrës së harqeve “Aleksandër Moisiu” dhe pianistes Sulaj nisi me interpretimin e veprës “Kuksialera” të pedagogut të shkollës artistike “Jan Kukuzeli”, violoncelistit Moni Kuriçi, një krijim i mbështetur në dy valle popullore të  zonës së Kukësit, e të ndërthurura mjeshtërisht  me ritmet braziliane. Kuriçi është i njohur për krijimet e tij interesante, duke nisur nga vepra “Bosniana”. “Serenade opus 20” nga Edëard Elgar (1857 – 1934), nën drejtimin e dirigjentit Afezolli fitoi vemendjen e publikut të shumtë, ndërsa më pas gjithçka u përqëndrua te vepra e Franz Listz (1811 – 1886) “Malediction” S.121, që orchestra e harqeve të Durrësit e solli premierë për herë të parë në vendin tonë. Një vepër impenjative, me histori tepër të veçantë krijimi, “Malediction” zbuloi për të pranishmit cilësitë artistike interpretative të pianistes Laura Sulaj si dhe  aftësitë e saj të veçanta në tastierë edhe në momente mjaft të vështira. 20-vjeçarja durrsake u duartrokit gjatë nga publiku, që e uroi me gjithë zemër në ditën e parë të rrugëtimit të saj të gjatë në fushën e artit interpretative. Laura e ka krijuar personalitetin falë një pune të pandërprerë, ndërsa ka patur mbështetjen e vendosur të familjes së saj. Specialistët e huaj e kishin parathënë këtë dy vjet më parë, kur Laura Sulaj interpretoi solo në dy koncerte të organizuara në Akademinë Mbretërore dhe në Auditorin e Konservatorit Culluredo (Spanjë). Kritiku spanjoll  Julio Andrade Maltes nën titullin “Duke zbuluar të ardhmen” shkroi në gazetën “La opinion”: “Në qytetin tonë kemi pasur privilegjin të dëgjojmë fillimin e rrugës se pianistes shqiptare Laura Sulaj, çka tregon se mund të jetë e shkelqyer. Dhe sikur të ishte pak, artistja dukej e palodhur përballë një programi që të linte pa frymë. Si përfundim: kemi asistuar në parathënien e një të ardhmeje. Do të ishte një kënaqësi e madhe të dëgjonim përsëri Laura Sulaj pas disa vitesh duke vërtetuar këtë vizion parashikues” – shkruante Andrade. Gjatë viteve të fundit pianistja Laura Sulaj ka patur një veprimtari të dendur solistike edhe në vende të tjera si Gjermani, Palma de Majorka, Francë, etj. Repertori i saj është shume i gjerë duke filluar nga periudha baroke deri në atë kontemporane duke përmendur kompozitorë si: Bach, Hayden, Beethoven, Brahms, Chopin, Scriabin, Prokofiev, Rachmaninoff, Debussy, McDoëell si dhe kompozitorë shqiptarë. 

OPOZITA BAROMETËR I DEMOKRACISË PLURALISTE

by

Nail  Draga 

Në vendet demokratike opozita nuk trajtohet si armik, por si konkurent në skenën politike e cila angazhohet me argumente për kritikuar devijimet e pushtetit në qeverisje. Duke marrë parasysh se asnjë pushtet nuk është i përhershëm, opozita ka si mision rotacionin e pushtetit, që është i shëndetshëm për demokracinë. Pas aplikimit të pluralizmit në Mal të Zi(1990) opozita u bë pjesë e skenës politike duke u ballafaqauar me mentalitetn monist  në periudhën e tranzicionit  me pasoja të mëdha shoqërore, ku edhe shqiptarët përmes subjektëve të tyre  janë përpjekur për të  demaskuar politikën unitariste të pushtetit që është  kundër barazisë  qytetare e nacionale   në këtë mjedis multinacional e multikulturor

Ndonëse pluralizmi politik në Mal të Zi u formatizu me zgjedhjet e para pluraliste(9.12.1990), mentaliteti monist mbeti vetëdije e qeverisjës, që u dëshmu me përjashtimin e popujve pakicë në pushtet, duke dëshmu animozitet ndaj tyre(1990-1997), ndërsa ndryshimi ndodhi më pas(1998-2020), ku edhe shqiptarët u bënë pjesë e pushtetit, që më së shumti ishin dekor i qeverisë  me favore personale se sa të pozitës së shqiptarëve në këtë mjedis. Ndërsa pas rotacionit të pushtetit në sajë të zgjedhjeve parlamentare(30.8.2020) shqiptarët mbetën jashtë qeverisë me statusin e opozitës, ndërsa në nivelin lokal në Ulqin një ndryshim i tillë është nga muaji mars(2021), sepse FORCA u tërhoq nga koalicioni, duke u bërë  pjesë e opozitës lokale. Se a ka qenë vendimi i tillë  i drejtë i Forcës do të dëshmohet në zgjedhjet lokale që do të mbahën në fillim të vitit të ardhshëm.

Veprime utilitare politike

Dekompozimi i skenës politike në ato mjedise  ku veprojnë partitë politike të shqiptarëve, nuk është dukuri e panjohur, por duke marrë parasysh numrin e votuesve shqiptarë dhe numrin relativisht të lartë të subjektëve  politike  hapësira shqiptare në Mal të Zi paraqet rast specifik, sepse në sajë të qendrimeve utilitare të tyre, momentalisht  mungon opozita shqiptare e cila do të ishte inicuese e kërkesave dhe kritikave ndaj pushtetit lokal apo ati qendror, që nuk është në favor të pozitës dhe të statusit të shqiptarëve në këtë mjedis.

Në skenën politike në Mal të Zi, partitë politike shqiptare si pjesëmarrëse të pushtetit  në nivel  lokal  varësisht prej rrethanave shoqërore  ekziston një heshtje duke dëshmuar se kemi të bëjmë me qendrime utilitare politike. Dhe nuk ka si të jetë ndryshe, sepse ata janë aktive vetëm gjatë fushatave zgjedhore, duke kërkuar mbeshtetje të elektorati i tyre votues. 

Grupimi në dy mjedise 

Nëse bëjmë një analizë  territoriale e subjektëve politike të shqiptarëve në Mal të Zi, del së janë bërë ndryshime të dukshme, nga zgjedhjet e para pluraliste(9.12.1990). Ndonëse në fillim të pluralizmit politik në Mal të Zi, kishin një subjekt politik(LDMZ) që ishte më tepër  në formën e një Lëvizje kombëtare, ndërsa më kalimin e vitëve, gjendja ndryshoj dukshëm, sepse nga monizmi i shqiptarëve, kemi pluralizmin brenda shqiptar, ku u themeluan parti e grupime të tjera politike, nga Ulqini në jug e deri të Rozhaja në veri.  

Nëse i bëjmë një analizë shpërndarjës territoriale të partive politike jo vetëm vitëve të fundit, del qartë se definitivisht kemi grupimin e subjektëve politike në dy mjedise të veçanta që janë Ulqini e Malësia(Tuzi). Një grupim i tillë ka ndikuar qe disa parti kanë mbetë në nivelin lokal, edhe pse ambiciet kanë qenë për përfshirje dhe pjesëmarrje më të gjerë te elektorati votues shqiptar. 

Grupimi i tillë në këto dy mjedise  ka formatizuar   koalicione të ndryshme   në nivel lokal e qendror duke dëshmuar kohezion të elektorati votues shqiptar, që favorizon dekompozimin e skenës politike lokale  siç është rasti në Ulqin.

Dyshimi pengon bashkëpunimin 

Kemi të bëjmë me dozën e  animozitetëve personale që reflekton të mosbesimi ndermjet partive politike, duke favorizur DPS-in për koalicion lokal. Në vend që ata të faktorizohen duke qenë vendimtare në formimin e pushtetit lokal, ku disa prej tyre si objektiv kanë  mbijetesën në skenën politike lokale  përmes koalicionëve si mundësi për të qenë pjesë e pushtetit lokal.

Shëmbull tipik është rasti i komunës së Ulqinit, ku pas zgjedhjeve lokale(shkurt 2018) kemi formimin e  pushtetit  lokal më përbërje të gjerë, si asnjëherë më parë me 30 këshilltar(!?).  Ndërsa  duke ia dhënë mandatin e kryetarit të komunës DPS-it, subjektët politike shqiptare kanë mbetur nën hijen e  vendimeve të ekzekutivit, duke vepruar sipas shijes së individëve apo grupëve të interesit. Nga një situatë të tillë  mungon  guximi  për  kritikë, sepse nuk janë subjekte opozitare, por pjesë e shumicës  së qeverisjës lokale. Ndërsa  këtu  epitetin e opozitarizmit  e gëzojnë  vetëm  për dy subjekte politike(URA e SDP), me tre këshilltarë, duke  qenë të vetmit me mundësi  për të  kundërshtuar veprimet e pushtetit lokal, si në të kaluarën dhe gjatë këtij mandati.

Dekompozimi i skenës lokale në Ulqin 

Në dekompozimin e pushtetit lokal në Ulqin, UDSH është i pari në vitin 2006 që i ofroj koalicion  DPS-it në zgjedhjet lokale(10.9.2006), për të marrë pushtetin lokal, por pa sukses, ndonëse fituan kryetarin  e komunës, por  jo shumicën parlamentare. Por, më pas në pranverë të vitit 2007, arritën të përfitojnë PPD, nga koalicioni(FORCA,LDMZ,BDSH) dhe ia bashkangjitën DPS-UDSH, duke vendosur në pushtet DPS-in, dukuri e cila është e pranishme edhe sot.

Koalicioni ekzistues  në Ulqin, në sajë të strukturës partiake, në zgjedhjet e ardhshme lokale janë të gjitha gjasat qe disa parti vogla të eliminohen në skenën politike sepse janë konsumuar dhe kanë mungesë të elektoratit votues.

FORCA- rikthehet në opozitë

Përseritja e zgjedhjeve lokale të 4 shkurtit 2018, pas dy javëve në dy vendvotime në komunën e Ulqinit(Darza e Komunalia) me 18 shkurt 2018,  përcaktuan fituesin e zgjedhjeve DPS-in, duke iu falenderuar kryesisht  votuesve të UDSH, që ishin përcaktuese për subjektin më të votuar(DPS). Ndërsa më pas UDSH dhe PD, mbeshtetën kandidatin e DPS-it për kryetar të komunës, duke u bërë për të parën herë nga ky subjekt politik në pluralizëm. Duke qenë subjekti i dytë me vota, por me këshilltar njëjte si DPS(8 këshilltarë), Forca e re Demokratike mbeshteti  kryetarin e komunës duke marrë postin e kryetarit të Kuvendit të Ulqinit. Një koalicion i tillë vazhdoi deri në mars 2021, kur Forca dual nga pushttei lokal, sepse nuk ishin të gatshëm për të mbeshtetur përseri kandidatin e DPS-it për kryetar të komunës.E kundërta ndodhi me PD dhe UDSH, duke i mbetur  besnik DPS-it, edhe pse ata janë në opozitë në nivelin qendror.

Bashkimi sjellë fitore

Në këtë aspekt pothuaj situatë identike ekziston edhe në Malësi, përkatësisht në komunën e Tuzit,  kur shqiptarët aty u bashkuan në “Forumin shqiptar”,  dhe me 3 mars 2019  arritën  fitore spektakulare, e cila kishte munguar më herët. Motivi i komunës së pavarur, dhe angazhimi i diasporës shqiptare, ishte vendimtar në realizimin e një objektivi të tillë të munguar vite më radhë. Andaj, si komunë e re në Malësi subjektët politike kanë mundësi të mësojnë dhe të konsolidohen vazhdimisht, ndërsa  rasti i Ulqinit është një model tipik  se si nuk duhet të veprohet. Pikërisht në Ulqin u shpalos hipokrizia politike, duke kërkuar gjoja unitet për zgjedhjet parlamentare(2020), ndërsa e kundërta ndodhë në pushtetin lokal, duke mbeshtetur DPS-in për interesa personale e pazareve politike.

Misioni i opozitës rotacioni i pushtetit 

Në çdo mjedis demokratik opozita paraqet vlerë të veçantë, sepse ajo me kërkesat parimore është në favor  të qytetarëve, e jo  të oligarkëve të ndryshëm. Çdo vërejtje apo iniciativë e prezantuar me argumente është obligim i shumicës parlamentare lokale e shtetërore që duhet  të respektohet. Madje, çdo pushtet që ka sens  bashkëpunimi e tolerancë komunikimi, duhet të jetë falenderues për iniciativa të tilla. Përfundimisht, opozitën nuk duhet trajtuar si armik, por si konkurent në skenën politike e cila kritikon devijimet e qeverisjës. Duke marrë parasysh se asnjë pushtet nuk është i përhershëm, misioni i opozitës  është rotacioni i pushtetit, që është i shëndetshëm për demokracinë.                                                           

  (Shtator 2021)

Hapet ekspozita e librit “20 vite krijimtari letrare në SHBA”

by

Hapet ekspozita e librit “20 vite krijimtari letrare në SHBA”

Adnan Mehmeti

Presidenti i Shoqatës së Shkrimtarëve Shqiptaro-Amerikanë

Stamford, Connecticut, 23 shtator 2021

Shoqata e Shkrimtarëve Shqiptaro-Amerikanë hap ekspozitën e librit “20 vite krijimtari letrare në SHBA”. Është një ditë e madhe gati si një festë. Në këtë ditë do të ekspozohen botimet që lidhen me 20-vjetorin e historisë së saj si dhe anëtarëve të shumtë anembanë Amerikës. Është gjë e bukur që të njihemi dhe t’i prekim me dorë ose të sigurojmë kopje të krijimtarisë së botuar në këto vite. Në këtë zyrë të përkohshme, në qytetin e Stamfordit, do të promovohet monografia voluminoze në dy vëllime “Shoqata e Shkrimtarëve Shqiptaro-Amerikanë (2001-2011)” dhe “Shoqata e Shkrimtarëve Shqiptaro-Amerikanë (2012-2021)”, si dhe “Shoqata e Shkrimtarëve Shqiptaro-Amerikanë (Autorë dhe vepra)”. Do të prezantohet revista “PENA” me të gjitha numrat e saj, botimet nga Shtëpia Botuese “Adriatic Press” si dhe botimet që lidhen me Shoqatën dhe anëtarët e saj. Ekpozita do të jetë e hapur nga 25 shtator deri më 10 tetor 2021, për fundjavë, duke filluar nga ora 12.00 ose sipas kohës së përshtatshme të shkrimtarëve, ndërsa zyra do të vazhdojë e hapur për takimet me anëtarët. (113 Broad Street, Stamford CT 06901) Kjo zyrë është e përkohshme dhe modeste, me rafte të vegjël, por me botime me vlerë. Ajo do të jetë një portë e re për të hapur një ditë selinë e saj “Shtëpia e Librit Shqip”. Është një dëshirë e kahmotshme për shkrimtarët që botojnë libra, por që iu mungon një vatër institucionale. Shoqata e Shkrimtarëve Shqiptaro-Amerikanë tashmë është elita e shoqërisë në diasporë. Ajo sjell me librin shqip në Amerikë për publikun amerikan kulturën dhe civilizimin e shqiptarëve. Ekspozita e librit “20 vite krijimtari letrare në SHBA” është jo larg bibliotekës së njohur të qytetit. Këtë bibliotekë e kemi pasuruar me libra shqip. Këtë mision do të vazhdojmë dhe në kohët që do të vijnë. “Gjithmonë e kam përfytyruar parajsën si një farë biblioteke”, – shprehet Jorge Luis Borges, një nga personalitetet më të njohur të letrave të shekullit XX. Si asnjë herë tjetër do të jemi për një kohë të gjatë me lexuesin këto ditë. Madje disa kanë shprehur vullnetin dhe dëshirën për të punuar vullnetarë, për të qenë sa më afër librit dhe shkrimtarëve. Kjo nismë nuk do të ndalet, por do të vazhdojë deri në festimin solemn të 20-vjetorit të Shoqatës së Shkrimtarëve, të frymëzuar nga bekimi nolian. Një falenderim për të gjithë anëtarët që në këto vite nuk pushuan me penën dhe mendjen e ndritur. Qoftë me jetë të gjatë libri shqip në Shtetet e Bashkuara të Amerikës!

SHKENCA, NANOTEKNOLOGJIA DHE DIASPORA SHQIPTARE

by

Nga Akademik Prof. Dr. Arben Merkoçi

Drejtor dhe Koordinator i institutit NANOALB pranë Akademisë së Shkencave të Shqipërisë

Profesor ICREA dhe drejtor i Grupit të Nanobioelektronikës dhe Nanobiosensorëve, ICN2, Barcelonë, Spanjë

Shkenca shqiptare dhe nje model i ri i saj i mishëruar tek instituti NanoAlb ka mundësi te shumta por edhe kërkon mbështetje nga institucionet vendase dhe te huaja. Ajo kërkon mbështetje dhe beson tek ndihma qe mund te japë diaspora. Kongresi me i madh i nanoteknologjisë qe do te zhvillohet ne Tirane, nje shans për te futur vendet shqiptare ne hartën e shkencës botërore.

SHKENCA DHE RËNDËSIA E SAJ PËR SHOQËRINË

Shkenca është ajo qe merret me studimin e natyrës dhe shoqërisë duke ndjekur një metodologji te caktuar e cila është mjaft sistematike dhe mbi te gjitha e bazuar në dëshmi eksperimentale (shkencat natyrore dhe teknike) apo te dhëna te marra nga vëzhgimet, analizat e fenomeneve qe kane te bëjnë me shoqërinë (shkencat shoqërore).

Rezultatet e shkencës mund te shihen sot ne çdo aspekt te jetës sonë te përditshme. Është e pamundur ti shmangemi sot kaq shume produkteve dhe teknologjive te ofruara falë mundit te gjeneratave te shumta te shkencëtareve ne te gjithë boten. Ne ndeshemi ne fakt me produktet e shkencës ne çdo dite te jetës sonë duke filluar me çdo objekt qe kemi ne shtëpitë tona (nga produktet e higjenes tek paisjet elektroshtepiake etj.), veshjet qe perdorim (tekstile te ndryshme), mjetet dhe teknologjite e komunikimit (interneti, telefoni celular, radio, TV etc.), mjetet e transportit (makina, trena, avionë), teknologjite dhe paisjet ne spitale (ilaçet për kurimin e sëmundjeve, teknologjite e diagnostikimit, kirurgjisë etj.) e shume e shume shembuj te tjere nga ushqimet, bujqësia, mbrojtja/kontrolli i mjedisit dhe shume industri te tjera. Gjithçka kemi sot, ne se e mendojme pak me thelle, e ka burimin tek një studim shkencor i bere dikur, tek puna dhe pasioni i nje shkencetari qe sikurse çdo person tjeter mundohet te beje me te miren ne profesionin qe ka zgjedhur te ushtroje ne jete.

NANOTEKNOLOGJIA, ZHVILLIMET E SAJ NË TOKAT SHQIPTARE DHE NANOALB

Çdo teknologji e re qe lind mbështetet në shkencë, shkenca dhe teknologjia plotësojnë njëra -tjetrën. E tille është dhe nanoteknologjia, teknologjia e lindur, e mbeshtetur ne nanoshkencen, shkenca e cila merret me studimin e fenomeneve qe ndodhin kur materialet kane dimensione mjaft te vogla, dimensione te afërta me atë te një grupi te vogël atomesh. Imagjinoni nje meter ta ndajme ne njemije pjese, do te kemi nje milimeter. Ne se kete e ndajme perseri ne nje mije pjese te tjera do te kemi nje mikrometer dhe ne se kete perseri e ndajme ne nje mije pjese do te kemi nje nanometer. Nanometri para eshte nje e milionta e metrit (10-9 m). Eshte pikerisht kjo zona ku nanoteknologjia eshte e përqendruar dhe punon. Çfare ndodh me materialet kur ato kane dimensione te tilla, nanometrike? Si mund te perftohen/pergatiten materiale te tilla? Çfare interesi / aplikime kane keto materiale per shoqerine?

Nje shembull mjaft i njohur ne nanoteknologji eshte ari. Ne dimensionet nanometrike, ato qe quhen nanogrimca te arit gjejne perdorime nga me te ndryshmet. Keto grimca kane veti optike mjaft interesante duke i bere ato mjaft te dobishme ne shume aplikime duke perfshire edhe diagnostikimin e semundjeve. Nanogrimcat e arit jane ato qe perdoren sot ne testet e shpejte te COVID19. Jane pikerisht nanogrimcat e arit ne ato vizat e kuqe qe shikojme tek testi i COVID duke na lajmeruar per gjendjen e infektimit dhe marre masat me tej. Nje aplikim tjeter i nanoteknologjise i lidhur me COVID19 jane nanokapsulat qe perdorin ne disa nga gjeneratat e reja te vaksinave per te përmirësuar efikasitetin e tyre. 

Kerkimet shkencore ne fushen e nanoshkences dhe nanoteknologjise jane nga me te shumtat. Nje nga aspektet me interesante te nanoteknologjise eshte karakteri i saj multidisplinar. Nanoshkenca dhe nanoteknolgjia jane mjaft te lidhura me shkenca te tjera si kimia, biologjia, materialet, elektronika, mjeksia, informatika.  Kjo ka bere qe me zhvillimet e nanoteknologjise bashkepunimi midis fushave te ndryshme shkencore te marre nje hov te madh pasi shumica e zhvillimeve teknologjike, dhe sidomos ato qe kane te bejne me tema te rëndësishme si shendeti, mbrojtja e mjedisit etj kerkojne nje bashkepunim midis disiplinave te ndryshme shkencore. Nanoteknologjia paraqitet si një shkencë gjithëpërfshirëse duke e shtuar akoma edhe më shumë interesin në të gjithë komunitetin shkencor ne botë dhe me kete rast edhe në universitetet shqiptare kudo qe ndodhen.

Kerkuesit shkencore ne universitetet shqiptare prej vitesh kane treguar interes dhe praktikisht po kryejne kerkime shkencore edhe ne fushen e nanoteknologjise ose ne disiplina te aferta apo me interes per te. Per kete arsye eshte krijuar në fund të vitit 2019 NanoAlb, njësia a ngritur pranë Akademisë së Shkencave të Shqipërisë, një njësi virtuale e cila perbehet prej 23 grupesh kërkimore shkencore që punojnë pranë universiteteve shqiptare në Shqipëri, Kosovë dhe Maqedoninë e Veriut (për më shume informacion shikoni: http://www.nanoalb.al/nanoalb/). NanoAlb synon të nxisë aktivitetet ekzistuese në ketë fushë apo edhe të nxjerrë në pah/zbuloj aktivitete të reja te lidhura drejtëperdrejtë ose jo me nanoteknologjinë. Mbi të gjitha NanoAlb synon të nxisë edukatën e bashkëpunimit të kërkuar nga një shkencë kaq multidisiplinore, dhe nga ana tjetër është një domosdoshmëri për të pasur sukses në kërkimin shkencor ne kete fushe.

Megjithe kushtet e veshtira per sa i perket infrastruktures dhe mungeses se fondeve te mjaftueshme te kerkimit shkencor, aktivitetet shkencore ne fushen e nanoteknologjise dhe mbi te gjitha entuziazmi i kerkuesve shkencore te NanoAlb në Universitetet e Tiranës, Prishtinës dhe Tetovës jane per tu pergezuar. Këto aktivitete zhvillohen në departamentet pëkatëse të këtyre universiteteve si në departamentet e Kimisë (përdorimi dhe studimi i nanomaterialeve për përgatitjen dhe aplikimin e sensorëve dhe biosensorëve), Biologjisë (metodave të reja të analizës biokimike), Fizikës (materialet e avancuara), në Universitetin e Mjekësisë (medikamente të reja), Universitetin Politeknik (zhvillimi i metodave te reja të monitorimit të ndotësve të mjedisit, përdorimi i nanomaterialeve natyrale, aplikimet e tekstileve inteligjente etj.) etj. Aktivitetet shkencore të përmendura më sipër (për më shumë informacion shikoni: http://www.nanoalb.al/nanoalb/services.php) janë të lidhura direkt ose indirekt me nanoteknologjinë dhe nanomaterialet. 

NANOALB DHE STRATEGJIA E ZHVILLIMIT TË SAJ TË MËTEJSHËM

NanoAlb është tashme nje realitet ne kontekstin e universiteteve shqiptare. Ai eshte nje qender virtuale e cila synon të shndërrohet në një qendër të ekselencës e cila do të shërbej edhe si model për qendra të tjera. Qellimi i NanoAlb eshte ambicioz pasi bazohet ne nje plan te qarte mbi te gjitha bazuar ne talentet qe përbejnë grupet e saj dhe te tjere qe synon te terheqe ne te ardhmen. Objektivi i NanoAlb eshte ti shërbeje pozicionimit të Shqipërisë në këtë fushë kaq të rëndësishme duke u bërë lider në Ballkan dhe duke shërbyer si një urë bashkëpunimi me qendra të tjera të rëndësishme të nanoteknologjisë në Evropë dhe në botë.

NanoAlb synon te jape kontribute te rendesishme ne fusha me rendësi jetike në Shqipëri, Kosove, Maqedonine e Veriut e me gjere si diagnostikimi i sëmundjeve (duke përfshire epidemitë), analiza e ndotësve emergjente (metalet e rënda si mërkuri, plumbi, kadmiumi, pesticidet e përdorur në bujqësi dhe lëndëve të tjera kimike të rrezikshme për shëndetin e njeriut të përdorura në industri të ndryshme) dhe teknikat bashkëkohore përkatëse të kërkimit shkencor të lidhura me metodat e diagnostikimit me nanobiosensorë përveç aplikimeve te tjera industriale.

Nga ana tjeter, duke ndjekur modelin e nje qendre ekselence sikurse Instituti Katalan i Nanoshkences dhe Nanoteknologjise dhe Rrjeti i Qendrave te Kerkimit Shkencor te Katalonies, I-CERCA (https://cerca.cat/en/) ne Spanje idea eshte krijimi ne te ardhmen i nje qendre reale te nanoteknologjise ne Tirane, nje qender me pjesmarrje te grupeve nga te gjitha universitetet shqiptare. NanoAlb synon të krijojë mundësitë për të thithur fonde të financimit shkencor nga Komuniteti Europina dhe organizmat e tjera nderkombetare qe financojnë shkencen. Qysh me krijimin e tij (në Dhjetor të 2019) NanoAlb ka organizuar nje seri takimesh e konferencash /workshopesh vjetorë në këtë fushë duke përfshirë dhe takime ndërkombëtare në Shqipëri  (p.sh. Nanoteknologjia midis Shqipërisë-Japonisë-Spanjës, në Janar të 2020 në Tokio; për më shumë info shikoni në: http://www.1and2dm.com/2020/nanoworkshop.php) te cilat kane evidentuar arritjet ne kete fushe.  Grupet kerkimore te NanoAlb, përveç projekteve të financuara nga institucionet përkatëse apo ato të huaja (EU etj.), janë përfshirë kohët e fundit edhe në projekte të reja modeste të financuara nga Akademia e Shkencave të Shqipërisë (shikoni: http://www.nanoalb.al/nanoalb/projects.php ) me qëllim rritjen e nivelit shkencor, forcimit të bashkepunimit midis grupeve brenda dhe jashtë NanoAlb si dhe për të dhënë kontribut në luftën globale kundër pandemisë COVID19. 

KONGRESI MË I MADH BOTËROR I NANOTEKNOLOGJISË KËTË VIT NË TIRANË

Fale zhvillimeve, megjithese modeste ne kete fushe ne universitet shqiptare, Konferenca Ndërkombëtare e Trendeve në Nanoteknologji (TNT2021) do të zhvillohet këtë vit në Tiranë nga 4 deri më 8 Tetor 2021 (http://tntconf.org/2021/index.php?conf=21 ). Kjo konferencë organizohet nga Phantoms Foundation, ICN2 (ne Spanjë) dhe me organizues në vend të Akademisë së Shkencave të Shqipërisë dhe te NanoAlb dhe mbështetjen e Ambasadës Spanjolle ne Tiranë. TNT2021 do të jetë vazhdim i suksesit të Konferencave të mëparshme të nanoteknologjisë. Ky takim shkencor i nivelit më të lartë në këtë fushë synon të paraqesë një gamë të gjerë kërkimesh aktuale në fushën e nanoshkencës dhe nanoteknologjise me synim transmetimin e informacionit dhe vendosjen e kontakteve midis kërkuesve shkencorë në këtë fushë. Me rastin e TNT2021 do të organizohen disa sesione specifike me tema të rëndësishme sikurse janë “Grafeni dhe materialet e tjera dy dimensionale”, Workshopi i 2te i bashkëpunimit ne nanoteknologji Shqiperi-Spanje-Japoni si dhe një shkollë në fushën e nanosensoreve me interes të veçantë për kërkuesit e rinj shkencorë. Ky kongres, ndër më prestigjozet në botë, është një mundësi e jashtëzakonshme për zhvillimin e shkencës në Shqipëri. TNT2021 ka një mbështetje nga një seri institucionesh prestigjoze të nanoteknologjisë në botë me pjesmarrje në komitetet drejtuese dhe si të ftuar të shumë personaliteteve në këtë fushë. Ardhja me këtë rast në Tiranë e kërkuesve shkencorë më të shquar në këtë fushë do ti hapë mundësi të reja bashkëpunimi Shqipërisë në një nga fushat më të përparuara të shkencës. TNT2021 eshte nje mundei e shkëlqyer per te futur Shqiperine dhe vendet e tjera shqiptare ne harten e shkences boterore.

NANOALB DHE MBËSHTETJA QË MUND TË KETË NGA DIASPORA SHQIPTARE PËRVEÇ ATYRE NGA INSTITUCIONET VENDASE DHE NDËRKOMBËTARE

Zhvillimi i mëtejshëm i NanoAlb dhe shndërrimi i saj në një qendër shkencore reale (me një ndertesë dhe infrastrukturë të nevojshme) do të kërkojë një planifikim dhe investim serioz nga shteti shqiptar në bashkëpunim/ndihmë edhe nga fondet e zhvillimit të kërkimit shkencor në nivel BE. Mbi të gjitha ndërtimi i një qendre të tillë duhet të realizohet në kuadër të një strategjie të zhvillimit shkencor në vend e cila duhet ti hapë rrugë krijimit të një qendre të këtij kalibri e cila do të shërbejë si model në të ardhmen. Për këtë nevojitet një strategji kombëtare (në bashkëpunim me Qeverinë Shqiptare dhe institucionet përkatëse, Ministrinë e Arsimit, Ministria e Shëndetësisë, Ministria e Industrisë, Bujqësisë dhe Mjedisit etj.) që te mbështesë më tej NanoAlb në misionin e saj dhe të shërbejë si shembull për qendra të tjera të ekselencës në Shqipëri, e cila është e nevojshme për të siguruar më pas fonde nga Bashkimi Evropian. NanoAlb do të hapë rrugën për mundësimin e afrimit të talenteve shqiptare kudo në botë dhe do të sjellë perspektiva të reja të zhvillimit të shkencës shqiptare. Zhvillimet në një fushë multidisiplinare si nanoteknologjia dhe ne pergjithesi të gjitha zhvillimet shkencore i paraprijnë dhe mbështesin fort edhe zhvillime të tjera si arsimi, shëndetësia, bujqësia dhe të gjitha industritë por mbi të gjitha forcojnë edukimin e brezave të rinj duke i hapur perspektiva të reja talenteve shqiptare kudo që ndodhen. Një investim në këtë fushë do të ishte i nje rëndësie strategjike pasi do të shndërronte Shqipërinë në një pol të rëndësishëm të shkencës në rajonin e Ballkanit duke e rritur më tej besueshmërinë e Shqipërisë përpara institucioneve ndërkombëtare dhe duke ndikuar edhe në përshpejtimin e hyrjes së saj në Bashkimin Evropian. Shkenca shqiptare ne pergjithesi por ne veçanti NanoAlb, per stadin e arritur, nivelin shkencor te grupeve dhe strategjinë e qarte te zhvillimit ka nevoje per ndihme. Ka ardhur koha qe diaspora shqiptare shqiptare te ktheje syte edhe nga shkenca shqiptare. Shkenca shqiptare, kerkuesit shkencore ne Shqiperi, jane ndoshta nga pjeset me vulnerable te shoqerise duke patur parasysh mundin dhe perpjekjet e tyre per te arritur nje nivel akademik te admirueshem i cili nuk perkon me kushtet e tyre te punes dhe mbi te gjitha pritshmerine e tyre dhe te shoqerise shqiptare me ate c.ka ata mund te kontribuojne. Investimi tek shkenca, tek NanoAlb eshte investim per te sotmen pasi kjo qender shume shpejt mund te shnderrohet ne nje model jo vetem per vendet shqiptare por edhe me gjere. Investimi tek NanoAlb eshte investim per te ardhmen pasi do ti hape rrugen me modelin e tij krijimit edhe te qendrave te tjera. Mundesite e mbeshtetjes dhe investimeve jane te shumta duke filluar nga ato te ndihmave direkte financiare per terheqjen e talentit duke siguruar bursa per kerkues shkencore shqiptar e te huaj qe duan te kthehen e punojne tek NanoAlb deri tek blerja e paisjeve te ndryshme te cilat mungojne. Krijimi i laboratoreve te reja apo permiresimi i laboratoreve ekzistues gjithashtu do te ishte nje ndihme e madhe. NanoAlb do te ishte mirenjohes per çdo lloj ndihme qe do ti ofrohej duke pare edhe mundesine qe ne shenje mirenjohje te vendose emrat e dhuruesve/donatoreve shqiptare si emra te respektuar te laboratoreve (me nje pllakate mbi dyert e tyre) apo ambienteve te reja qe mund te krijohen. Ky model i mirenjohjes ndiqet me sukses edhe nga diaspora e vendeve te tjera. Krijimi i bursave te studimit (ne kete rast per kthim ne universitetet shqiptare te talenteve) me emrin e donatoreve apo krijimi i çmimeve nderkombetare po me kete emer do te ishte nje nxitje mjaft e mire per kete qellim.

Le te mendojme per te ardhmen e femijeve tane, per nje emer me te mire per vendet tona. Vendet tona nuk kane nevoje vetem per investime ne betonizime dhe hyrje masive te turizmit apo shpenzime te tjera lluksi. Vendet tona kane ne radhe te pare nevoje per kthimin e trurit, shqiptareve te talentuar ne shkence kudo qe te jene dhe po keshtu ardhjen tek ne pse jo edhe te talenteve te huaj. Shqiperia dhe vendet e tjera shqiptare kane nje pozicion gjeografik, natyre, kulture, stil jetese  mjaft te admirueshëm per shkencetaret qe do te donin te vinin te punonin dhe jetonin aty ne se do te kishin edhe oferta te mira profesionale.  

Investimi per shkencen, terheqja e ekselences do te ishte investimi me i sigurte per shoqerite tona. Kjo do te ndihmonte dhe do te siguronte nje ndryshim rrenjesor ne shume aspekte te jetes ne truallet shqiptare dhe, edhe pse jo, per nje edukate te re ne përgjithësi duke perfshire edhe ate politike. Sa me shume shqiptare te edukuar te kalibrit te shkencetareve te kthehen ne truallet shqiptare aq me shume rriten shancet edhe per marrjen ne dore te drejtimeve politike e shoqerore ne vend nga ata qe vërtet mund ti bejne keto vende ashtu siç te gjithe i enderrojme. Per çdo ide bashkëpunimi mund te me kontaktoni ne: arben.merkoci@icn2.cat , Tel: 0034618687921 dhe nëpërmjet rrjeteve te ndryshme sociale (Linkedin, Instagram, Facebook, Twitter).