• Home
  • Politics
  • Opinion
  • Culture
  • Sports
  • Economy
  • Interview
  • Reporting
  • Community
  • Vatra

Dielli | The Sun

Albanian American Newspaper Devoted to the Intellectual and Cultural Advancement of the Albanians in America | Since 1909

Albanians and the Illyrian-Pelazgian thesis

October 19, 2021 by s p

Bajram Doka/

Epigraphy developed as the art of reading and interpreting ancient writings found on the walls of monuments and inscribed on objects of worship or in tombs, which have prevailed since antiquity.

Theologians and monks were the first to initiate this art as they tried to read the ancient writings found in the countries and areas where they were preaching and teaching their beliefs. Later the art was introduced to departments of the humanities in universities, where it is now treated as a science with the rigor required for a scientific discipline.

Epigraphy is now a science that studies and researches ancient writings preserved in the scripts located in temples and other monuments of worship. These are inscribed on ceramic, pottery and clay objects, which may or may not have been baked, on wooden items, and on other solid objects.

Researchers and scholars in the field of epigraphy are also enriching the fields of history and linguistics as they study past civilizations and bring new understanding and knowledge to these fields.

The originator of this science was August Boeckh, born on the 24 November 1785 in Karlsruhe, Germany. He was a member of the Academy of Sciences in Prussia and researched and studied thousands of objects bearing ancient writings and unearthed by archaeologists. From his findings and observations he went on to found the Philological Corpus of this Academy. He may rightly be called the founder of scientific investigation into the inscriptive culture of the ancient Greeks.

Johann Erich Thunmann, of Swedish origin (born Aug. 23, 1746, died Dec. 17, 1778), Professor of Philosophy and Rhetoric at the University of Halle, Germany, wrote that the Albanians and Vlachians are descendants from the Illyrian heritage. He was the first philologist to claim that the name “Shqiptar” is the ethnic name of the Albanians, although he writes the name in the form “Shipatar”. For this reason, he should be called the first Albanolog [Thunmann 1774, p. 243].

Thunmann was liberal in his approach and did not consider the creation of the state-nation. Research into the origins of the Albanians was continued by Jakob Philipp Fallmerayer (Dec. 10, 1790– April 26, 1861) who wrote about his travels in Greece and established a basis for the study of Albanology (Fallmerayer 1857).

Johan Georg Hahn (July 11, 1811 to September 23, 1939) went further in establishing Albanology as a science through his studies on ethnoculture and the history of the Albanians (Hahn). 

Von Georg Stadtmüler (March 17, 1909 – November 1, 1985) further developed this field through his research into the Albanian linguistic heritage and philosophy.  

Eqrem Çabej (August 6, 1908 –August 13, 1980) also contributed to the field with his studies aimed at identifying Albanian origins as being from the Illyrians.

The following scholars are among the many who have made valuable contributions to the study of Albanology: D’Angely 1893–1961; Demiraj 1920–2014; Gatti; Gottfried ; Jereček 1854–1918; Kretschmer 1866–1956; Lambertz 1862–1963; Stipčević 1930–2015; and Šufflay 1879–1931. 

The Albanians are the oldest nation to have originated in the Illyrian peninsula from Illyrian-Pelazgian descent. They form the foundation for all dynasties of later civilizations in ancient European history (Davidson 1859: 9; Greene 1916: 25; Levine 1919:6; Montain 1998: 7). Without the participation of the Albanians and without research into their history regarding the epic-legendary Illyrian-Pelazgian ethos (Greene 1916), nothing could be written about the true scientific history of human kind from the early civilizations that flourished in the ancient Mediterranean basin and in the three continents bordering it. 

The Dardan people (Greek: Δάρδανοι) lived on the Danube plains, while the Bryges or Briggs (Greek: Βρύγοι) and Albans originated from central Albania and are recorded as the indigenous inhabitants of the Illyrian peninsula. By crossing over the Straits of Dardanelles into Samothrace they founded in Ilium the dynasty of Troy and Phrygia in Asia Minor (Nowak 2012: 73-81). In this way they extended their influence to the areas around the Caspian, into Thrace in the Colchis and Bacchus lands, and into Albania of the Caucasus (Boardman, Griffin & Murray 1986:2 24). 

Aeneas Dardanidi left the ruins of burned Troy carrying his father Anchises in his arms, and with his son Îlli, made a journey to establish a tower in Rome (Davidson, 1895:9, 18). 

Aeneas arrived in Epirus and raised the magnificent walls of the ancient city of Butrint (Buthrotus) and north of it founded a town, which he called Achismos in honor of his father. That city is today named Saranda (Forlong & Roche 1906: 99,100; McKay, 1895: 70- 75). 

Further north, in Chaonia (Greek Χαονία or Χάων), Aeneas built towers to equal those he had seen in Ilium in Asia Minor. These were built on the banks of the Vjosë river (Aoös) located in the Furiu region (egër), where the “Anchises Portes” began, followed by the region called the “Veneris Furiu of Aeneadis.” All these lands were administered by the Trojans (see map: “Navigation of Aeneas”). 

The prophet Scamander, or Helenus, was the youngest son of King Priam and the heir to the Dardanian Dynasty. He reigned in the Epirus region under the scepter of Pyrrhus, son of Aeacus, King of Myrmidons (Aegina and the Saronic Gulf). Later the Kaonian territories were brought under his control. These had previously been possessed by Chaon, his former brother, who was accidentally killed. In this way, the Trojans obtained all the territories that made up so-called ancient Greece. Helenus was buried in Argos (Zimmerer 1896: 221- 222). 

When Helenus was notified about the arrival of Aeneas he built the Alban Pergamum castle to welcome his Dardanian heirs. This was a New Troy, identical to the one in Ilium, near to the Acro-Keraunos mountains [map: Troy- ngjase = Tragjas në Vlorë]. 

Aeneas and the Trojans, following the prophecies of Anchises, Priam’s brother, departed for Lavinium from a port nearby on the banks of the Vjosë River. Here the fleet joined the sacred Lapides (Baldi 2002 :115,116; McKay, 1895 :71-73, 160; Nowak 2012: 246; Forlong & Roche 1906 :304, 305,) and the Lachinians. Sailing together from Campania, they arrived at Alba Longa and the province of Lirinates in Latium where they married their offspring of blue blood to the Roman Emperors and bred the kings of future European kingdoms.

With his son Ïllis, Aeneas established a second “Ilium”, or a second Troy, in Aceste, in Italy, and another city further north in Padua, near the Venetians and Raetians who inhabited the regions of the Julian Alps (Forlong & Roche 1906: 304).

From there, came Ilia, a strong woman, called the “Mountain Wolf” the breast-feeder of the twins Remus and Romulus [see map] who were related to Numitor, the King of Alba Longa, of the lineage of Ïllis, Aeneas’ son (McKay 1896 :166).

In Rome, Italy, in the Alban Mountains, an inscription was found (tagged as PH 141183) the text of which was in the Albanian language and was dedicated to the god of Acro Keraunos as: Διὶ Κεραυνί ωι “Dio Keraunioi.” Another inscription found in the region of Campania (tagged as PH 143016) also has text in the Albanian language. This text is dedicated to Ïll as “Ill- ash”, or “Star is” in English. These inscriptions are supported by several more from regions in Sicily, and among them one (IGXIV 11b 20405) bears the same text: Îll ash. 

Astyanax, or Franc, was the only son of Hector and Andromache, and after the Trojan War he replaced Remus. He became king of the Gauls over the Gallic and Celtic people (Bell J. 1790: 102]

After Hector died, Andromache returned to Toskëri as Epirus was called, and built a memorial to her husband, Hector. During the reign of Helenus, she became Queen of Epirus or Lower Albania.

Our Albanian forefathers left traces of their language in many places on the continent of Europe, written on stones, or in toponyms and providing evidence of the Alban descent from antiquity. Brutus, Albanactus, and Kamber are the founders of Britain, Scotland and Wales. Illyrians, living in the Scandinavian Peninsula left their written messages in the Kongsberg inscriptions, in toponyms throughout the peninsula, and in Lapland in Norway, in Sweden, and in Finland (Forlong & Roche 1906: 436, 441) and in the Vineland of North America.

In ethnography, the dress the “Fustanella” is preserved and is called the “kilt” or  “Tartan” (Greene 1916:b 25). Etymologically, this name comes from the Dardans and its origin is eponymously determined as originating from people of Dardania.

Albanians shouldn’t wait for others to write up their history and heritage, but increasingly should investigate it for themselves; they should wake up from the liturgical passivity of the past. They need to shine a light into the darkness and wipe off the dust that is covering the heritage of their ancestors from the ancient past. By illuminating their heritage, the youth of today and future generations will be able to be proud of their origins and their lineage.

History teaches us that whoever does not know the past cannot project the future.

You must ask about the roots of your nation; researching heritage and culture is not nationalism, and it does not interfere with an acceptance of globalization. It is the obligation and calling of every Albanian to recognize his origins, language, and history, as do all other developed and civilized nations throughout the world. These nations are constantly exploring and searching for the roots of their national heritage.

This task becomes even more imperative when neighbors compete with each other and without shame, constantly distorting and changing history, especially that from the epoch of the Illyrian- Pelazgian civilization and our legendary forefathers.

Our neighbors don’t want Albanians to claim that they originate from the Illyrian-Pelazgian ethnos, and for that purpose they have invented the label of a “pre-Greek” civilization to lay claim to the Illyrian-Pelazgian civilization. However the birth-date of the Greek ethnos contradicts the Greek historical era because the Greek civilization didn’t even exist then.

Greek civilization as known today was born several thousand years later from immigrants who came to the Illyricum peninsula from the south into the north, arriving in a land where the Illyrian-Pelazgian civilization was already flourishing long before they arrived there. 

After fall of Troy in 1185-1184 BC, more immigrants followed the traces and coordinates of Danaē and Erechteus to arrive in “barbarian” lands. 

The name Greece, geographically, does not fulfill the conditions generally considered as an “ethnos” because that name now includes many nations that were conquered during the invasions of Alexander the Great. Greece at that time included regions from the Adriatic to India, and extended into Egypt, Ethiopia, and Libya. These areas were inhabited by different peoples including the Illyrian-Thracians, the Phrygians, the Persians, the Assyrians, the Arabs and the Egyptians.

The “Greek” eponym cannot meet the conditions needed to inherit the culture of the past in that great geographical stretch, neither in the Illyricum Peninsula nor in regions around it, because the Greek ethnos represents only a small proportion of the residents who lived in the past in the South West Peninsula, mainly along the Peloponnese region.

The same is true of the Illyrian-Pelazgian inheritance acquired by other immigrants who appeared in the region in the years 575 and 625 AD (Thunmann 1774: 64-65: Jenkins, RJH (ed.) 1962; 113). These were the Avars and South Slavs who stemmed from the Caucasus and Ural regions, and came during the rule of Emperor Heraclius in Bizatinium. He was of Armenian origin.

Inscriptions that have been unearthed in the Illyrian Peninsula, in Asia Minor, in the Caucasus, the Valley of the Danube, in Italy, and in the countries of Northern Europe are all written in the Albanian tongue, and when the Greek or Hellenic language is applied to them, they cannot be understood. It is therefore wrong to label that culture as “Greek” or even “Para Greek”.

Another inscription has been found in Galla Narbonensis-Marseille [PH 143267]. This is not dated, but its text is also in the Albanian language. 

In this context, it should be mentioned that a significant numbers of the inscriptions were written earlier than the fourth and third centuries BC, and that the Greek language cannot be applied because they are written in another language, which is the Albanian tongue.

After this period, from the third century BC toward the new era, inscriptions are found formulated in either one language or in two, as a result of new immigrants bringing their languages with them as they came into the Illyricum Peninsula.

The Albanian language was first written down 9000 years ago, and an ancient inscription was discovered in Ilina Gora, Osinchan, about 13 km north east of Skopje, Macedonia. Later, another one was found in the Sitovos Cave about 25 km west of the Silistras province of the south Dobrunja region in Bulgaria, or as it was called in ancient times, Thrace.

Results gathered from analyses conducted with the decomposition of the atom (C14) have provided the following: The Osinchani Inscription is estimated at an age of over 9000 years, while the Sitovos inscription is around 6000–6500 years old.

These inscriptions are among the oldest ones that have been found in archaeological excavations in the countries around the Mediterranean region, and they are older than scripts found in Assyria, Egypt, Phoenicia, Greece, or in the ancient Hittite and Sumerian cultures.

Texts in both those two inscriptions are dedicated to the “Îll” that stands as the ethonym for “Ille”, or “Ylle”.

The scientifically established dating of the above inscriptions shows that the Albanian language was written in very early times, over 9,000 years ago. The Kreshniks are the earlier residents recorded so far in history to have lived in the Balkan Peninsula side by side with the Thracians and Dardans, and they are recorded in the history of Herodotus as the “Crestionians” (Rawlinson 1859: 543).

In the Albanian legends, their names are recorded as epic heroes, but they have been archived in UNESCO under “Creshnik Cycles.”

Hellenic civilization in the Illyricum Peninsula developed relatively late, in about 1206 BC (Greswel 1762: 50). Researchers suggest that the name Hellene arose after the establishment of the institution of the Pan-Athenaeum, by Perseus.

Perseus was not a Hellene by birth; he was originally from Assyria (Rawlinson 1859). When he flew from Libya he took with him the venom of the African serpents (Apollonius of Rhodes, 1959) into the land of the Pelazgians.

The Egyptian-Phoenician emigrants came to Attica in 1350 BC with Danaët, Aegypt and Erichthonius and there formed a colony they named Athens (Greswell 1862: 43, -46; Forlong, J & Roche, G 1904, 1906: 36-37) 

Later, after 1800 years, in 575 and 625–640 AD, more immigrants arrived in the Illyricum Peninsula, Avars and the South-Slavic countries (Fallmerayer 1857, II 32; Thunmann 1774: 65), coming from the Carpathians, and the Caspian regions, mainly during the rule of the Emperor Heraclius. When they first arrived in the peninsula, the locals were living in the Byzantine era, so the Slavic claim that they are Illyrians is inappropriate and ambitious, with the aim of distorting history thru speculations with the intention to take the attributions of a civilization that they never existed in that region at that time of it.

Can they therefore be called Illyrians?

Researching into the culture and civilization of the Illyrian-Pelazgian ethnos is not an easy task because, at every step, thousands of onlookers will be following as you move forward and you feel as though you are walking in a field filled with fiery embers. They will call your work anachronistic, nationalist and anti-Semitic.

According to them, you must either select the Hellenic culture or take the opposite position as you study and research into the issue of the Illyrian-Pelazgian civilization.

After the 18th century, research into this matter was intentionally put aside as a result of a policy by the major powers to create new nations in Europe. This geo-political project was to the disadvantage and weighted heavily against the existence of the Albanian nation as the only heir of Illyrian-Pelazgian (Greene 1916: 25, Levine 1919: 69,Thunmann 1774: 242, 243) civilization.

As a result of this project, the Greek state was created that the locals call Elas, but foreigners translating it, call it Greece.

The Hellenes woke up in 1821 (Fallmerayer 1857: 26), and with support of England, France and Russia, formed their own state in 1832, made up of a heterogeneous mixture of people consisting of the Arvanits, Thraks, Romoi (Romaioi), Slavs, Assyrians and Egyptians.

From this time on, in publications and scientific studies, the name Hellene was favored as an ethnonym, as the eponym Greece was considered unjustifiably pretentious as it included the whole burden of the epic-legendary Illyrian-Pelazgian (Fallmerayer 1857: 27) ancient civilization.

Young Greeks were not born into those epochs of the golden history of antiquity, but from the moment the Hellenic state was born and called the Greek state, they began to aspire to the eponym and started to exploit the attributes of the Illyrian-Pelazgian civilization, labeling this inheritance inappropriately as “Greek Civilization”. This included the issue of Epirus from Casavetes, and the work of Nikokles, who pretended that the Albanians had migrated to Illyricum in the fourth century AD (Fallmerayer 1857: 27, 44, 45; Greene 1919: 25; Levine 1916: 66, 69). 

From the time of the assassination of Agustin Joan Kapodistrias (the former president of Greece) on 9 October 1831 until the arrival of King Otto on 6 February 1833, the country was led by Nicholas Rumyantsev, the former foreign minister of the Russian Empire, who capped the movements of Phanariot fraternization with Pravo sllavizem and directed the policy of Hellenism so that the head of state would be guided in shadow by the rituals of the Greek Church (Fallmerayer 1861).

This movement was blessed by England, France, and Russia, and during the period following the Ottoman Empire until late into the Balkan wars, they were in a race to gain as much territory as possible from the disintegrating empire, and those territories were mainly the Albanian lands. 

In implementing this ambition, the neighbors began violently expelling the Albanians from their indigenous lands or exterminating them, and into the empty areas created they brought evacuated residents who were orthodox ritual attendees, and who originated from the eastern regions of the former empire.

These population exchanges took place on the basis of a wrong principle of oneness, that “religion = nation”, and this resulted in highly tense mass evacuations of thousands of Albanians toward Asia Minor under the jingoistic principle that Albanians are “Turkish Europeans” with Muslim rites.

This hemorrhage of Albanians was stopped at the insistence of American President, Woodrow Wilson in the League of Nations, based on the principle of the “self-determination of nations” that supported Albanian independence and banned the further fragmentation of the Albanian territories by its neighbors.

“Albanians are blessed by God and saved by America”. 

Albanians were discriminated against during the rule of the Ottoman Empire, as indicated through a law signed on 31 May 1779 by Sultan Hamid in which use of the Albanian language was outlawed while the Greek and Serbian languages were supported (“Thessaloniki” newspaper 14 July, 1999). 

After Greek independence,  Filiki Eteria, the Phanariot young Greek organization from Russia, with blessing the Orthodox Brotherhood under Russian scrutiny sprang chauvinism in neighbors territories and from their greediness didn’t spare not only the Muslims but even the people of Roman Christian faith, who also were decided in an unprecedented terror, where priest were dismantle from their divine objects and servants of Catholic rite were in intention of a later assimilation, especially should mentioned those in dioceses of Albania, Kosovo, Montenegro, Croatia and Greece” (Jerecek 1916, 236, 257-258). 

The ambition of the South Slavs for the Albanian lands is supported in the strategy of Nacertanije to Ilija Garašanin and the expulsion plan of Albania from ‘Vaso Çubriloviç”. After the fall of Constantinople their neighbors in the south of the peninsula acted on the doctrine of Hellenization that proposed the “Megali Idea” as an intention to create a Great Greece. Greece would be one, as in the ancient times of Alexander the Great, with the motto: “Who regard the practice of the Christian Greek rite, must be Greek.” This doctrine was fulfilled by bands of Horafillakes, who operate with the same intensity today, just as in the first days after their birth (Radio Athena N.Y).

The legend of the Dardanian flood was used to erase from the historical memory of the Alban-Pelazgian civilization their past and to leave room for the newly created civilizations that emerged during the time of Egypt’s supremacy in the Mediterranean regions. It was the idea of the Hellenes that once it had been created, everything must be done again as if it were from the beginning (Rawlinson 1859; Greene 1916; Levine 1919; Jerecek, TL 1916).

When the Hellenes first came to the Illyricum peninsula, they found people living there, who had been speaking and writing in their own tongue for 10000 years, and who had constructed pyramids to the Sun in Visoko Bosnia, and those antediluvians in Buzau Tuturdui and Sona in Brasov, Romania.

Herodotus called the Phoenician-Egyptian emigrants by the name “Helen” (Rawlinson 1859). These people stemmed from the “Kemet” empire, and were led by Danaë and Aegypt four years before Erektetheus came from Saïs in Attica (old Athens), in 1350 BC (Groswell 1862; Nowak 2012).

Throughout history, the Hellenes did not live as a single united community; they maintained their separate existence based on the particular powers of the region, at one time sited in a superior power and at another time overpowered by their neighbors. For example, in patriarchal Sparta and progressive Athens which constantly challenged each other for supremacy in the Helladic Cape of Athens.

In one of these wars, Erektheus and Theseus occupied Attica and there formed the first colony of residents who had fled from Egypt during the time when Lake Moeris or Triton was formed, located near the Ethiopian border (George 1954; Groswell 1862).

Erektheus or Eriktonius was the first king and also the first religious monk in Attica who came with the immigrants and established the first Egyptian colony in Athens.

Their arrival from Saïs in Athens was made possible by the loyalty and support given them by the Dorians (Greek: Δωριεῖς) and their King Perseus who had settled earlier to the north of Athens, in a camp based in the Peloponnesus.

Herodotus considers that the Dorians and Perseus originated from Egypt as Perseus helped to create the Egyptian colony in Athens (Rawlinson 1859).

Perseus was not Greek: he was of Assyrian descent and was born in a tower belonging to Danaë’s family who had come from Egypt.

In reality, the Dorians of Lacedaemonian originate from Egypt and they created a safe place for the founding of Egyptian rule in Ellada (Greek: Ελλάδα), or Greece.

The locals, the Pelazgian population, suffered under this pressure and were expelled and start to migrate eastward, settling in the region of Jonia in Asia Minor. They named that place Ionia (Greek: Ἰωνίη) as a reminder of their origins and whence they came (Greswell 1862). 

Another group of Pelazgians voyaged westward, toward Italy, settling in regions of Magna Greacia, and in Tuscany and Tarentum as Etruscans (Forlong & Roche 1906; Anandale & Spofford 1892).

In mythology, Athens is sometime represented as a god (m) and sometimes as a goddess (f); however, in both forms, Athens represents Egypt in Attica.

He or she is known by three names: Pallas (Greek: Παλλὰς), Athena and Tritogeneia (Greek: Τριτογένεια), while in Egypt he/she is called Saïs (Greek: Σάϊς). That name was also used of an Egyptian city (Greswell 1862). But, by the name Aten in Egyptian mythology is identified the God Sun. 

The eponym Amon or Nahum began to emerge in legends of Hellenic Culture and originated from Thebes (Greek: Θῆβαι) who is anthroponymus. He was running the Egyptian colony in Libya, North Africa. Young colonists used this eponymy for appealing to Jupiter, or to the Pelazgian Zeus, and turned it into a theonim, calling Pelazgian Zeus, the “Zeus of Amon” (Greswell 1862). 

The statue of Athena portrays her standing up on a crocodile’s body and covered with a thin cloak, and a traditional dress of silk or cotton. This type of clothing was not in the tradition of local Illyrian residents who used woolen textiles. 

The crocodile on which the statue of Athena stands is also not included in the inventory of fauna of the Illyrian Peninsula as this reptile lives in the warm waters of the river Nile.

The name Hellenes (Greek: Ἕλληνες) appears only after the establishment of the institution of Athens (16 May 1342 BC), but could have occurred in the establishment of the institution of a Pan Athens on 20 July 1206 BC by Perseus (Greswell 1862).

In the Iliad, Homer in 8.th or 7.th century BC mentions only three tribes: the Achaeans, Athenians and Myrmidons, but the name Hellenes, does not appear in his writing.

 This eponomy emerges later in this region with the arrival of Solon as king of Athens in 559 BC (Groswell 1862; Nowak 2012). Later it is mentioned by Aristotle who also calls the Athenians, Hellenes. 

The Pan-Athenaeum was re-instituted in 566 BC, and this time it correlates with the return in 592 BC of the lawgiver Solon from Egypt to be king of the Egyptian colony in Attica (Greek: Αττική) in Athens.

Researchers into numismatics also favor the thesis that Athenians are of Egyptian origin and both Egypt and Athens appear at the same time on the silver coins, the tetradrachm. Experts in numismatics have evaluated these coins as being identical to one another.

At the 9th world congress on numismatics, in an abstract of an article by Dr. Buttery, still unpublished and entitled: “Seldom what they seem—the case of the Athenian tetradrachm” he comments that coins found in Athens are identical to those found in Egypt, having the same weight, the same shape, and the same size. In both cases, he observed, the silver metal used for these currencies has the same chemical structural and the coins bear the same symbols. On one side of the coins is stamped an owl (Forlong & Roche 1906), while on the other side, is stamped the head of the goddess Athena. Subsequent to the conquest of Egypt by Alexander the Great, these coins were produced only in Athens.

The name “Greek” is eponymous and defines the residents who lived in the north and northwest of Attica, while the rest, the residents who lived in the east and northeast, were called Leleges (Greek: Λέλεγες), later called the Romoi or Romaikoi.

The Egyptians called the people of Peloponnesus, the Pelazgians, by the name Greaikoi or Graikoi. In the Latin language, this name is derived from Greakoi in Greci, and the place was called Greacia. As can be seen, this eponymy does not represent all the different people living in that region and therefore cannot carry the attribution of an “ethnos.”

The eponym “Greek” was used by the Hellenes to identify the locals, and the surviving Pelazgians, who called themselves Arvanits.

The Albans, Arbans, Arbanast, Arberesches, Arnauts and Arvanits are the same people, they are the only truly indigenous people to have survived in the Balkans Peninsula, and today they are preserved as the Albanians. Foreigners, based on their ethnonym Alban, call them Albanian’s, Albaner, Albanesi, Arbanas, Arbereschi, Arvanites or Arnauts!

The thesis that the Arvanits are immigrants in Ellas (Greece), having migrated there only after the death of Gjergj Kastrioti Skanderbeg (1405-1468), has no foundation. There is no cause, no basic or scientific evidence to support this thesis. Because the entire peninsula is controlled by the same people, and the Arbërs people or the Albans cannot find freedom in a land that is ruled by the same occupier.

There is no document that mentions any massive emigration of Arban people into Epirus, Peloponnesus or Athens. All the Epirus region is called Lower Albania and the inhabitants living there are called the Arvanits (Büsching & Murdoch 1762).

The Arvanits in Ellas (Greek: Greek: Ελλάς, Ελλάδα) are the indigenous residents of Illyrian-Pelazgian stock, such as the Arbërs and Albans in Albania, the Albans in Albany of the Caucasus region, the Arbanas in the South Slavic countries, and the Arnauts in the eastern Illyricum peninsula and in Western Asia (Laurent 1822; Hobhouse 1817; Büsching & Murdoch 1762; Greene 1916).

The Chames (Albanian: Çamët) and the Arvanits are the same people, of the same stock and belonging to the same ethnos, they are the indigenous heirs to the Illyrian-Pelazgians, whose forefathers inhabited Greece from the dawn of history as the only indigenous inhabitants, and thereby they preserve that ancient civilization.

The toponym “Epirus” includes the administrative territories of Molosia, Chameria, South Toskeria, and downward to the Peloponnesus and is called “Lower Albania” (Thunmann 1774; Fallmerayer 1857).

The exclusion of the name “Molosia” as toponymus to name that region, which  now is  called   “Epirus” is a clever maneuver, with the purpose and intention of Hellenizing all that region, and later, all other Toscerian territories in Albanian, as Southern Albania is called.

Greece, during the 18th to 20th centuries, applied mass Hellenization to all residents living there, as a result, the Arvanits, an indigenous people, were not allowed to learn in their ethnic tongue in school, but were forced to learn the “Hellenika gloss.” In rituals and institutions, including public schools, only the “Koine” (common or shared) or Hermenia language is practiced (Nowak 2012: 89). 

To learn in the Albanian language or the “Arvanitika” dialect is prohibited, and it is considered an evil language in the churches.

In region of Epirus and in the province of Chameria, residents who resisted the Hellenization were faced with a major expulsion during the years 1830–1930, and this process lasted until the end of the Second World War. That was followed by a genocide activated by collaborators and the troops of general Napoleon Zervas. This received the blessing of his associates dressed in black cassocks.

The Chames, the non-Christians residents living in their autochthonous province of Chameria, were expelled from their homes and from their ancestral lands by bloody violence and through the implementation of a project of disappearance and expulsion. This was implemented through a process of genocide and ethnic cleansing although they were a foundation element of the country and had fought for the independence of the Hellenic state from Turkey.

The Albanian language found in inscriptions throughout the Illyrian Peninsula and West Asia, show that the Albanian tongue continued to act as the main language there, which include the regions of Greece and Athens, through all historical epochs until the new era.

Arbanites (Arvanites) wrote their “Arberisht” language on many ancient monuments in Athens and the surrounding areas until the modern era, as is proven by the inscriptions, one of which is archived by the tag number # PH194772 (Evre-os).

Those scripts were found in Akreipoli, in Attica, and Athens, and were inscribed over many years. One is from 350 BC, and is labeled as # SEG 38:234. The text of these inscriptions is in Albanian. One of them says: “Dio me don.” Another script, found in Eleusinian, Ellis-Olympia dated 510–475 BC is labeled, # PH214908 and contains the text: “Të dios jemi.” These prove that the Hellenic language was not being used by the locals living there, neither in commercial or administrative relations, because their spoken, written, communicated and administrative language was only “Shqipërisht.” If Greeks wish to understand these written messages they must use a dictionary of Albanian-Greek, and not the other way around. The texts in the inscriptions cannot be understood by those speaking the Hellenic language and that proves that the Hellenic gloss was not the local tongue of the Greek inhabitants. 

Naturally, the question arises: Why did the Hellenes in Ellas (Greece) not write their messages in their own language, that is, in “Elenika” or Greek? The fact is that they wrote in the Arberisht tongue of the Arbanits dialect, because that language was in use there and the Hellenes were, at best, a minority group living in the area.

The scripts that were transcribed in the Albanian language stand as an irrevocable proof of the geographic latitude of the Illyrian- Pelazgian heritage, stemming not only from Greece, but from all over the entire area in which they originated.

The Arbanites were an indigenous people living in their autochthonous homes in Greece long before the Egyptian emigrants arrived there, and this fact refutes all hesitation concerning the origins of the Shqiptars, the Albanians, of Illyrian-Pelazgian stock.

Another text in the inscriptions, tagged as # 10048-IGII (2) 1672, was inscribed in the third century BC, and in the stone is carved the word “Shqipe.” This is an Albanian ethnos symbol attributed to the Albanians as the “Eagle” people, and in third row it says: “You laying down, you are King Shipe”. The elegy in that script is dedicated to King Pyrrhic of Epirus, after his death, symbolizing him as the Eagle of Epirus, and as a “Shqipe”. The name “Shqipe” or Eagle in English, doesn’t exist in the Hellenic Language, and neither is this a Hellenic symbol in Greek mythology. In Greek mythology, the Owl (Athena noctua) traditionally represents Athena, or embodies Minerva in Roman mythology. The owl is a bird that can see at night, a bird of darkness that represents the opposite of the Eagle. A’etos is a Hellenic translation in the “Koine language” (Greek) of the name “Shqipe” in the Arvanits tongue. 

So the Hellenes translated the name Shqipe into A’etos and used that as an eponym, so the locals, the Arvanits would call their land A’etos (a toponym). This too served as a trick, an attempt to wipe from their memories their Ethnos name of Shqipe in the process of dismissing their legacy as successors of the Pelazgian heritage.

In line with Hellenization, Greece used this toponym to eliminate the name “Shqipe” and to identify a small part of the region were the Arvanits had lived throughout history, by calling it “Aetolia” as consistent with Hellenization tactics (Jerecek TL 1916: 257-258,Thunmann 1774). 

The doctrine of “Hellenisms” from birth” has called the locals barbarians and is still in effect through the support of Greek state and the church. 

The Greek state still holds “de jure” the War Law No. 2636/1940, as well as other laws related to it, such as No. 4506/1966 and 1664/1998. These state that the government still hold “de Jure” as an open policy waiting for a good time to implement it when needed, and this is supported by propaganda saying that Albanians and Macedonians should be Hellenized, (Marileti) as the belief is propagated that the Hellenic gloss is God’s own tongue.

Filed Under: LETERSI Tagged With: Bajram Doka

“Gjergj Fishta si një ndër themeluesit e shkencave sociale e humane”

October 19, 2021 by s p

Prof. Dr. Leke SOKOLI

Drejtor themelues i Institutit Shqiptar të Sociologjisë 

E-mail: lsokoli53@gmail.com 

Gjergj Fishta vazhdon t’i bëjë bashkë shqiptarët dhe miqtë e tyre, siç po ndodh me aktivitetet e gjithanshme që po zhvillohen në Shqipëri, Kosovë, Maqedoninë e Veriut, Kroaci e kudo ku ka shqiptarë, në 150 vjetorin e lindjes së tij. 

Kush është, me një paragraf, Gjergj Fishta? Fishta është personalitet i shquar kulturor e shkencor, sovran  i letrave shqipe, është poeti kombëtar i shqiptarëve, është dijetar dhe  erudit i gjithanshëm (publicist, polemist, dramaturg e përkthyes, deri piktor, arkitekt), është deputet e politikan, i ngarkuar shpesh edhe me misione diplomatike, është zani i ndërgjegjes së kombit shqiptar. 

Në regjimin totalitar Fishta ishte i ndaluar. Por nuk ishte vetëm Fishta. Nga 30-35 personalitete të kulturës dhe mendimit shqiptar, vetëm 3-4 prej tyre ishin të lejuar, apo pjesërisht të lejuar. Ndër ta kishte klerikë e laikë. Por Fishta ishte më i mallkuari ndër të ndaluarit. Kërkohej me këmbëngulje që as emri të mos i përmendej. Më i keqi ndalim është pikërisht ky, konsiderimi si i paqenë. Sa shqiptarë kanë shkruan e botuan libra për letërsinë apo kulturën kombëtare të gjysmës së parë të viteve ‘1900, por pa përmendur atë që ishte në majë, Fishtën (!)

Fishta ishte më i mallkuari ndër të ndaluarit. Pse? Ndër të tjera kjo lidhet me faktin se Fishta ishte idhull – një figurë që adhurohej gati-gati si hyjni. Por regjimi kishte vendosur (ndryshe nga gjithë bota komuniste) shembjen e idhujve (ky është titulli i një filmi shqiptar të vitit 1977). Pra regjimi vendosi zhdukjen e universit fetar nga universi shqiptar dhe krijimin e të vetmit shtet ateist në botë. 

Fishta ishte i pari ndër të ndaluarit. U ndalua kur Ismail Kadare ishte vetëm nëntë vjeç. Po përmend Kadarenë sepse edhe sot vazhdon të ketë spekulime mbi ndalimin e Fishtës. Shkruhet, për shembull, se u krijua një komision me tre vetë: Ramiz Alia, Nexhmie Hoxha dhe Ismail Kadare, i cili vendosi ndalimin e Fishtës. Ky është thjesht abuzim, një ndër shumë abuzime që vijojnë edhe tani që është krijuar mundësia për të shkuar te e vërteta, thuajse për gjithçka ka të bëjë me jetën dhe veprën e Fishtës. 

Sidoqoftë, regjimi kërkonte gjithnjë të realizonte atë që quhet transferim i krimit. Jo ne, shkrimtarët, studiuesit, akademikët, akademia…! Nëse do të kishte vendosur një komision i tillë, do fajësohej vetëm Kadareja, se dy të tjerët ishin politikanë. Kështu është përdorur Akademia e Shkencave, si në rastin e “Fjalori Enciklopedik Shqiptar” të vitit 1985, i cili përfaqëson një mashtrim ‘shkencor’ dhe kolektiv për Fishtën (sikurse për shumëçka). Për Enciklopedinë u angazhuan rreth dymijë njerëz, ‘ajka e shkencës’ dhe në të është shkruar, në fakt, ajo se çfarë nuk është Fishta.

Instituti Shqiptar i Sociologjisë e ka shpallur vitin 2021 si “Vit i Gjergj Fishtës” si një akt vetëdije morale dhe intelektuale. Duke përdorur çdo formë, për të shkundur pluhurin dhe paqartësitë. Por, a është e justifikuar gjithë ky investim kulturor, mediatik, por edhe shkencor-akademik i një institucioni të sociologjisë? 

Po, së pari, sepse vepra e Fishtës dhe Sociologjia patën, për shumë dekada, një fat të përbashkët historik: sociologjia mbeti e ndaluar, e konsideruar shkencë borgjeze, më pas edhe revizioniste. Askush nuk i referohej sociologjisë si shkencë/disiplinë akademike. Krejt njësoj, askush nuk i referohej veprës së Fishtës, madje as për kritikë, derisa të harrohej….

Më tej, kemi arsye të mjaftueshme të themi se vepra e Fishtës është pjesë edhe e fondit të shkencës së sociologjisë e të shkencave sociale e humane. Pse? Fishta është një intelektual universal, një personalitet profetik i kulturës shqiptare, si shkrimtar, si kritik, si historian i letërsisë, si estet, por edhe si studiues social. Ai është filozof, besojmë edhe themelues i një shkolle filozofike shqiptare, me të cilën duhet të merren filozofët tanë. Sepse krijimtaria e tij, pavarësisht formës, ngarkohet me peshë filozofike. Për të edhe krijimi, edhe kritika është filozofi. Fishta krijues e kritik bëhet edhe filozof i veprës, edhe filolog i saj, edhe historian, edhe psikolog, edhe etnolog, edhe sociolog i saj.

Por filozofia e Fishtës është filozofi sociale (krejt e afërt me sociologjinë). Ai i referohet një realiteti social: vëzhgoi ngjarjet e kohës së tij, i pasqyroi ato në krijimtarinë e tij, reagoi e mbajti qëndrim si intelektual model. Dhe, çfarë ngjarjesh? Fishta lindi në vitin e Komunës së Parisit (që turbulloi dynjanë) dhe u nda nga jeta në mesin e Luftës së Dytë Botërore. Kjo është konsideruar si periudha më e ngarkuar me ngjarje e gjithë historisë. U vendos fati i kombeve, edhe i kombit shqiptar. 

Më tej akoma. Fishta është i madh sepse krijuesi i ‘Lahuta e Malcis” – abetarja e identitetit kombëtar shqiptar. Sikur asgjë tjetër të mos kishte shkruar. Por shkëlqimi i jashtëzakonshëm i “Lahutës…” la disi në hije një tjetër kryevepër të Fishtës, tanimë një revistë me emrin “Hylli i Dritës?” 

Në parantezë mund të themi se kjo që ndodhi me Fishtën, ku njëra vepër ‘eklipson’ një tjetër, ka ndodhur edhe gjetkë, me autorë të mëdhenj. Në Itali (fillimi i viteve 1500) Makiaveli – mendimtari i parë i racionalizmit – ka më shumë se një vepër. Por shkëlqimi i “Princi” la në hije veprat e tjera të tij. Në Francë, kjo ka ndodhur me Montesjkenë (mesi i viteve 1700). “Shpirti i ligjeve” – një vepër që frymëzoi etërit themelues të Amerikës dhe Kushtetutën Amerikane, la në hije veprën tjetër të tij, madje më shkencore se e para, mbi shkaqet e madhështisë dhe rënies së perandorive, ku ai zbuloi determinizmin – si parim themelor edhe i shkencave sociale dhe humane. Në Angli, kjo ka ndodhur me Adam Smithin (gjysma e dytë e viteve 1700), vepra e të cilit “Pasuria e kombeve” – e konsideruar si “bibla e ekonomistëve” la në hije një vepër tërësish shkencore, madje më shkencore se e para, që është “Teoria e ndjenjave morale” 

Kjo ka ndodhur edhe me themeluesin e mendimit shqiptar (sipas meje) Marin Barletin, njëherësh përfaqësues i shquar i humanizmit evropian. Shkëlqimi i jashtëzakonshëm i “Histori e Skënderbeut”, në të cilën janë bazuar rreth njëmijë vepra për Skënderbeun dhe epokën skënderbejane, la në hije “Rrethimi i Shkodrës” që është modeli i një kryevepre.

 “Hylli i Dritës” përbën aktin e parë për zhvillimin e mendimit shqiptar, tanimë përmes një periodiku shumë autorësh. Le të bëjmë një krahasim. Lindja, zhvillimi dhe institucionalizimi i sociologjisë në Francë – atdheu zyrtar i saj – zgjati rreth tre shekull dhe u konsiderua i realizuar kur Durkheim themeloi revistën “Viti Sociologjik”

Me “Hylli i dritës” (1913) Fishta hodhi themelet e institucionalizimit të mendimit shqiptar. Pra “Viti sociologjik shqiptar” është viti 1913. Por, ndryshe nga Durkheim dhe Franca, ai nuk shënoi institucionalizimin e saj. Kjo për faktin e thjeshtë se për këtë do të duheshin katedrat, programet e studimit, universitet. Nga numri i parë i “Hylli i Dritës” deri te universiteti i parë shqiptar do të duheshin 44 vjet (1913-1957).

 “Hylli i Dritës” u shndërrua në tribunë e mendimit fishtjan e mendimit shqiptar. Daniel Gjeçi, besoj biografi më serioz i Fishtës, shkruan: “Po qe se Fishta është i madh për “Lahutën e Malcisë”, i madh dhe ma i madh është për “Hylli i Dritës”. Në të Fishta shkroi artikuj magjistralë sociologjikë, politikë, kronologjikë, polemikë, pa lënë pas dore recensione e kritika letrare…”.

Edhe një fakt (sociologjik): Një komision i përbërë nga Harapi, Kurti, Shllaku etj. (të gjithë personalitete) përzgjodhi prozën fishtjane për ta botuar si Opera omnioa, duke e klasifikuar lëndën në: Sociologji, Polemikë, Ligjërata dhe Miscelena (të ndryshme). Pra, në prozën fishtjane kemi një sociologji ‘të pastër’, siç kemi një mendim sociologjik “andej-këndej” në polemikat, ligjëratat apo shkrimet e tjera të Fishtës. 

Referuar pikërisht rubrikave të “Hylli i Dritës”, biografët e tij pohojnë se Fishta diferencohet si mësues i mprehtë sociologjie dhe se punimet e tij përbëjnë më të lartën  katedër të sociologjisë kombëtare.

Për tu theksuar është fakti se, në kohën e Fishtës, po kristalizohej mendimi se sociologjia është shkenca më e nevojshme për çdo reformë shoqërore, siç shkruante Branko Merxhani, në vitin 1929. Pra, sociologjia konsiderohej si instrument për reformimin e shoqërisë.

Jemi në një çast reflektimi, lidhur me veprën e Fishtës. Ndoshta reflektimin më spektakolar e bën Ismail Kadare. Në vëllimin e 20-të, që është i fundit i veprave të tij, ai pranon gjykimin e padrejtë për Fishtën dhe shkruan: ”Gjykimi im i padrejtë për Fishtën nuk ka lidhje vetëm më komunizmin. Kam pasur ftohtësi dhe paragjykime sidomos për veprat që quheshin monumentale si “Histori e Skënderbeut” dhe “Lahuta e Malcisë”. Do të kalonte shumë kohë për të kuptuar se vlerësimi im për ta ka qenë i gabuar. Naimi dhe Fishta kanë qenë dhe mbeten dy poetët kombëtarë të Shqipërisë: të vetmit, të fundmit, të papërsëritshmit dhe më të domosdoshmit (Vëll. 20, fq. 411-12).

Së fundi, për Fishtën ka më shumë vepra se për çdo autor tjetër të botës shqiptare. “Fishtologjia” mund të konsiderohet tanimë një nëndisiplinë e shkencave sociale e humane. Fondit të saj iu shtuan dy botime të reja, të autorëve Tonin Çobani e Ndue Ballabani. 

I pari është një libër tërësor për Fishtën: At Gjergj Fishta Vende-Vite-Vepra”. Pra kemi itinerarin fishtjan, kronologjinë e jetës e, së fundi, veprën e tij. 

I dyti është disi më i veçantë: “Teatri i Gjergj Fishtës”. Nga shqyrtimi i tij rezulton se Fishta është ndër etërit themelues të teatrit shqiptar. Gjuha e teatrit të Fishtës, ishte gjuha shqipe e futur (që në vitin 1902) në shkollat që ai drejtoi dhe në aktiviteteve shkollore apo jashtëshkollore (publike). Ky është një heroizëm më vete sepse, (1) shkrimi e shkollimi shqip ishin të ndaluara, (2) nuk kishte tekste në gjuhën shqipe dhe (3) Shkodra ‘aristokrate’ e kishte vështirë të pranonte shkollimin e fëmijëve në shqip sepse, nga pikëpamja e karrierës, shkollimi shqip nuk të çonte gjëkundi. 

Subjektet dhe personazhet Fishta i mori nga jeta e përditshme e shqiptarëve, nga mitologjia klasike e biblike, por sidomos nga folklori dhe mitologjia shqiptare. Kjo është përpjekja e parë në letërsinë shqiptare për të krijuar dhe popullarizuar panteonin e Mitologjisë Kombëtare Shqiptare. 

Së fundi, “Teatri i Fishtës” ishte një teatër didaktik, por edhe një mjet (instrument) për qytetërimin e shqiptarëve të më se një shekulli më parë. Ai ishte pjesë e një projekti tërësor, i cili ishte projekti i Fishtës, projekti i Shoqërisë “Bashkimi”, projekti i vetë Rilindjes Kombëtare Shqiptare: (1) për gjuhën shqipe, (2) për alfabetin shqip, (3) për arsimin shqip, (4) për kulturën kombëtare shqiptare, (5) për identitetin kombëtar dhe, së fundi (6) për Shqipërinë që ishte duke lindur (deri në vitin 1912) apo që sapo kishte lindur (pas Pavarësisë) e që duhej mbrojtur e qytetëruar.

Pra, për nga vendi që zë në letërsinë shqipe, në zhvillimin e mendimit shqiptar dhe në ndërgjegjësimin e të qenit shqiptar (në periudhën më delikate të historisë së tyre), Fishta rezulton të jetë i papërsëritshëm dhe i pa krahasueshëm. Por edhe i domosdoshëm. Madje, në këtë fillim problematik të shekullit XXI, Fishta është ndoshta më i nevojshëm se kurrë.

Filed Under: Kulture Tagged With: Gjergj Fishta, Leke Sokoli

Letërsia e memorjes kombëtare*

October 19, 2021 by s p

Dr. Dorian Koçi

Drejtor i Muzeut Historik Kombëtar

Kujtesa kolektive ka luajtur një rol të rëndësishëm në momentet e zgjimit kombëtar të popujve të Europës Qendore dhe  Lindore. Vetëm dy  shekuj më parë harta politike e Europës ishte e përbërë nga dy tre perandori që përfaqësonin pushtet politik të përqëndruar me një larshmëri kombësish ku si gjuhë kulture dominonte frëngjishtja, gjermanishtja dhe në skajet e Europës Lindore dhe rusishtja. Fillimi i Romantizmit në letërsitë europiane me kultin e lirisë individuale dhe së kaluarës historike si tipare kryesore të mendimit të vet estetik e krijues, krijoi premisat që memoria kolektive etnike të kthehej në një burim të pashtershëm për krijimtarinë letrare. Kujtesa historike është një proces që mund të punojë në dy drejtime. Drejtimi i parë është ai përkujtimor që është dhe varianti më i përhapur dhe që nënkupton se vlera, ide dhe personazhe i shërbejnë kombit vazhdimisht për të mbajtur gjallë ndërgjegjen kombëtare dhe i dyti është drejtimi mohues që është variant më pak i përhapur dhe që nënkupton që ngjarje, personazhe apo dhe vlera “harrohen”  sërish për ti shërbyer interesave kombëtare. Një rast i tillë është p.sh ai i Zvicrës, ku lufta e konfederatave në 1846 harrohet dhe nuk përmendet për ti mëshuar më fort identitetit zviceran të të tre kantoneve dhe më tepër ka zënë vend kujtimi i heroit zvicerian Vilhem Teli që Shileri e përjetsoi në tragjedinë e njohur me të njëjtin emër.  

Në Europën Lindore për shumë arsye që kanë të bëjnë me rastin specifik të saj në historinë e vonshme të këtij rajoni  por edhe pse zakonisht modelet janë marrë të gatshme nga jashtë, është përqafuar drejtimi i parë ndaj gjejmë vepra monumentale të bazuar në kujtesën kolektive të një Europe para osmane po dhe momentet e kundërshtimit të dominimit të Shtëpisë së Habsburgëve dhe Romanovëve. Romantizmi ishte kohë revolucionesh dhe klithmash për liri njerzore,vetjake dhe të përbotshme. Për herë të parë liria njerzore fitoi dimensione të përbotshme dhe inspiroi gjenerata të tëra njerzish nga Amerika Latine me revoltat kundër spanjollëve nën udhëheqjen e Simon Bolivarit, në Evropë me lëvizjen karbonare në Itali, revolucionin grek dhe lëvizjet për pavarësi të Armenisë dhe popujve të Ballkanit. Kjo liri në popujt dhe etnitë e Europës Lindore i gjeti në kujtesën kolektive të mbretërive të vjetra dhe në jetën dhe veprat e heronjve kombëtarë. Ballkani është një trevë e Europës, që mbart në ndërgjegjen e vet kolektive shtresëzime të ndryshme kulturore. Perandoritë e mëdha si Roma, Bizanti, ngjarjet e Kryqëzatës së IV, qytetet e administruara nga Venediku e më vonë çatia e përbashkët e Perandorisë Otomane kanë krijuar një kaledoskop kulturor ku influencat e ndryshme prodhojnë kultura dhe mozaikë kulturorë të ndryshëm. Kultura është pashmangërisht e lidhur me historinë. Herodoti, historiani i parë dhe nga më të shquarit në historinë e njerëzimit para se të jetë një raportues dhe mbledhës faktesh është një kulturolog i madh, që në udhëtimet e veta përshkruan vende, popuj, zakone e rite të tyre. Kjo traditë herodiane u bë baza për gjithë etnografinë europiane në vijim. Ligjërimi historik i trajtimit  të së shkuarës otomane të Ballkanit është kthyer në një ligjërim historik-letrar që pasqyron edhe zhvillimet historike kulturore të marëdhenieve të popullsisë ballkanike me Perandorinë Otomane, por edhe identifikimin e prototipeve letrare, që kanë pasur një ndikim të madh në veprat e mëvonshme në letërsitë përkatëse. Zhanri i romanit historik, duket se është zhanri letrar, që i shkon më për shtat përfshirjes së historisë së rajonit dhe artikulimit të ligjërimit historik në romane historike. Në fillim të shekullit XIX, kombet ende nuk kishin një histori të mirëfilltë. Edhe ata, që tashmë kanë identifikuar paraardhësit e tyre, nuk kanë në dorë veç disa kapituj të mangët thelbi i të cilit është ende për të shkruar.Ky proces, që në Europë fillon me romanet e William Scotit, nuk mund të rri pa influencuar shkrimtarët e Ballkanit, kur ata përfshihen në proceset shtetformuese të shteteteve tyre kombëtarë. Shkrimtarët e Ballkanit në mëyrë të pavetëdijshme, duke shkruar përjetimet e tyre përreth së shkuarës otomane të vendeve të tyre në romane historike, kanë krijuar një epope historike, që lidhet me të shkuarën dhe të tashmen e vendeve të tyre. Në këtë rast romani historik shërben si model narrativ për përpunimet e para shkencore të historive kombëtare dhe si vektor i shkëlqyer i përhapjes së një vizioni të ri të së kaluarës. 

Paradigma historike letrare, që krijoi Herodoti në vetvete ka lënë një shenjë të rëndësishme në qytetërimin europian pasi është krijoi një shkollë historike letrare të quajtur shkollë herodiane, ku  janë të përfshirë shkrimtarët, të cilët kanë në vetveten e tyre sa hulumtimin, sa njohjen e një bote tjetër, po aq edhe rrëfimin e tyre artistik të lidhur ngushtë me historinë. E para vepër historike, që na vjen si një lloj memorie kolektive kulturore, por edhe si një vepër e botuar është poema “Ali Pashaida” e shkruar nga Haxhi Sherreti. Kjo poemë, madhësia e së cilës shkon deri në 15.000 vargje, nga të cilat u përkthyen në greqishten e re rreth 10.000 vargje, qëndron në fakt si apogjeu i gjithë kësaj periudhe, pasi me korpusin e vet letrar jo vetëm përfaqëson një shije estetike të lartë për kohën, por është dhe një dëshmi e shumë ngjarjeve të vërteta, që ndodhën në Pashallëkun e Janinës. “Alipashaida”, e shkruar sipas modelit të poemave të gjata epike, i njihet autori, çka e bën më të plotë atë, nga dy poemat e tjera të gjetura deri më tani për Ali Pashën. Vlen të përmendet këtu, që historianët më të famshëm grek, të cilët shkruajtën jetën dhe veprën e Ali Pashë Tepelenës i referohen shpesh herë si një pjesë e vërtetë e një ngjarjeje, që ka ndodhur në atë kohë. Nëpërmjet  teknikave të reja të dokumentacionit, që janë të njohura tashmë për historianët nëpërmjet arkivit të Ali Pashë Tepelenës është arritur, që të identifikohet se sa pjesë të vërteta ka, sidomos në historikun e ngjarjeve të njëpasnjëshme dhe kronologjinë. Sigurisht, që nuk duhet  të biem në kurthin për të besuar se çdo gjë, që thuhej aty është e vërtetë pasi të gjitha ato çfarë mund të jenë ditirambe të ndryshme poetike përsa i përket jetës dhe veprës së Ali Pashë Tepelenës duhet të lihen mënjanë, por thelbi i ngjarjeve historike është i atillë që bën të mundur për të sjellë tek lexuesit këtë lloj narative historike, që na vjen nëpërmjet këtij rrëfimi letrar, poetik të kohës.  Në fakt, “Ali Pashaida” është një nga veprat shumë pak të njohura në Shqipëri. Ajo është përkthyer në vitin 1997 dhe nuk ka botime të tjera.  Një pjesë e rëndësishme e kësaj trashëgimie kulturore edhe pse në gjuhë të huaj ka humbur dhe kërkohet të shpluhuroset për të dalë në dritë. Një rast tjetër analog është dhe leximi dhe përpjekja për të riprodhuar në shqip poemën “Shtegtimet e Child Harold” të Bajronit, si tregojnë dëshmitë e shumta të përmendjes së kësaj vepre apo përpjekjeve për ta shqipëruar  nga bashkësitë arbëreshe në Kalabri, bashkësitë arvanitase në Greqi e bashkësitë shqiptare në Bukuresht. Si pohon me të drejtë Anne Maria-These në librin e vet “Krijimi i identeteve kombëtarë, Evropa e shekujve XVIII-XIX” kur nënvizon rolin e elitës evropiane në sendërtimin e identeteve kombëtarë të popujve të Europës juglindore, se është një sipërmarrje e rëndë të ndërtuarit e një gjuhë dhe një kulture kombëtare. Një nga pasojat e kozmopolitizmit intelektual është ndihma ndaj kombeve në lindje, mjediset intelektuale të të cilëve nuk janë ende aq të pajisura për të ndërmarrë, pa mbështetje , ndërtimin e lashtësisë së tyre dhe gjuhës së tyre. 

Vitet e mëvonshme në narrativën historike- letrare, në letërsinë shqipe shfaqen dy poetë të mëdhenj, njëri është Jeronim De Rada me “Këngët e Milosaos” më 1836, që shënon dhe fillimet e romantizmit shqiptar dhe tjetri është  Gavril Dara i Riu me poemën “Kënga e Sprapme e Balës”.  Sigurisht që tek “Këngët e Milosaos” kemi të bëjmë më një poemë, e cila në vetvete rikujtohet dhe rivjen ndër ata që e lexojnë si një kujtesë kolektive e një bashkësie të vogël, siç qenë arbëreshët në Iitali, por ka të ndërthurur në të dhe një pjesë të rëndësishme të një elementi historik. Ky element historik tashmë vjen i përmendur përmes rrëfimit letrar romantik.  Kjo përqasje e letërsisë së kultivuar  me poezinë popullore në veprën e De Radës nuk është një trill i yni, por një nga elementët themelorë të botkuptimit romantik që De Rada ndoqi e bëri të vetin. Për të krijimatria e mirfilltë poetike, por edhe puna e mbledhësit të folklorit ishin pjesë e të njëjtit angazhim letrar. Të dyja këto përmasa, poezia e kultivuar që i atribuhohej në mënyrë makfersoniane folklorit dhe poezia popullore që kalonte në filtrat e ndjeshmërisë së tij poetike, duhej të shërbenin për të shprehur më së miri shpirtin e popullit të tij, atë shpirt që romantikët gjermanë e quanin “Volksgeist”, ndërsa letërsia globale, që do dilte nga kjo shkrirje, duhej të vihej në shërbim të emancipimit të kombit dhe rilindjes kulturore e politike të tij. Romantizmi, rryma letrare dhe politike të përhapur kudo në Europë krijonte heronjtë e vet. Karekteristikë e rëndësishme e heroit romantik është fakti që ai është hero në jetën e tij të përditshme i mbytur nga rrethanat dhe sentimentalizmi. Ashtu është në të njëjtën kohë  dhe një hero ndaj fatit të atdheut. Këto dy tipologji karekteristikash do të jenë përcaktuese për veprat e tjera të mëvonshme të romantizmit shqiptar-arbëresh. Ajo çka mund të themi me plot gojën është fakti që me krijimtarinë e De Radës krijohet një shkollë e përceptimit të naracionit letrar nëpërmjet historisë. Milosao, sigurisht që nuk ka koordinata të caktuara dhe të drejtpërdrejta historike për t’u identifikuar si personazh historik, por epoka ku vepron ka elementë të rëndësishëm siç është konflikti arbër-osman, një konflikt shumë i madh, i cili ndihet kudo në poemë. Në letërsinë arbëreshe  nuk do të linimin pa përmendur një poemë shumë të rëndësishme, siç është “Kënga e sprasme” e Gavril Darës, e cila është në të njëjtën frymë si ajo e De Radës, por në vetvete përmban dhe ka një narrativë tjetër. Ashtu si  De Rada, të dyja janë komplet imagjinare, janë pjesë të kujtimeve të një bashkësie kolektive dhe janë pjesë, të cilat nuk i përshtaten drejtpërdrejt realitetit historik siç është “Ali Pashaida” e Sherretit,  por bëjnë të mundur, që në një kontekst më të gjerë europian dhe ballkanik të sjellim para lexuesit gjithë detajet dhe atmosferën e madhe të konfliktit me osmanët. Ne, si lexues jemi të dashuruar me personazhet e këtyre poemave, qoftë me Milosaon, qoftë me Rinën, qoftë me vajzën e  Lalës, apo me toponime, që janë të rëndësishmë dhe që ndonjëherë vijnë nëpërmjet kujtesës kolektive siç është Moreja, vende të ndryshme të shqiptarëve arvanitas në Greqi, por kurrsesi nuk mund të biem në kurthin e marrjes së një narrative letrare si një e vërtetë historike e drejtpërdrejtë. Duhet ta kuptojmë që epoka e romantizmit dhe mënyrës se si tentohej të shkruhej historia dhe letërsia, duke rikujtuar të kaluarën e lavdishme të popullit e duke krijuar  heronj romantikë, jo shpesh herë i përgjigjej realitetit drejtpërdrejtë historik dhe kronologjisë së ngjarjeve historike. Në këtë drejtim Milosao dhe Plaku Balë janë frut i fantazisë dhe trille letrare të mbështetura mbi kujtesën kolektive arbëre rreth konfliktit arbëro-osman të sheullit  XV. Pikërisht nga gjiri i këtij konteksti kulturor një shekull më vonë nën influencat e fuqishme të iluminizmit, luftrave napoloniane dhe romantizmit do të lindte dhe do të merrte udhë  sendërtimi i një identiteti të veçantë kulturor e kombëtar, që në revokimin e së kaluarës heroike të epopesë skënderbejane të shekullit XV do të përpiqej të ngjizte një Shqipëri tjetër përtej detit.

Një vepër shumë e rëndësishme e rrëfimit historik-letrar  në letërsinë shqipe është poema “Istori e Skënderbeut” e Naim Frashërit, (1898), e botuar dy vjet para se të vdiste Poeti Kombëtar. Nuk mund të mungonte Frashëlliu i madh pa i kushtuar edhe poemë Heroit tonë Kombëtar. Në këtë mënyrë ajo (historia) e ruan të kaluarën dhe ua kujton breznive të ardhshme që ta njohin dhe të marrin mësim prej saj. Megjithatë, ajo është vetëm dëshmitare. Kohët dhe njerëzit që mbesin në fletët e saj janë përjetë të ngurëzuara. Poetët besojnë me të drejtë se periudhat dhe shëmbëlltyrat historike mund të shihen më thellësisht vetëm me anën e artit, prandaj, faktet historike i fisnikërojnë me imagjinatën krijuese. Ku mund ta ketë gjendur Naim Frashëri burimin historik të veprës së vet? “Historia e Skënderbeut”, në fakt është një poemë,  e cila mund të jetë mbështetur në leximet e ndryshme të Naim Frashërit për Skënderbeun, qoftë të Barletit të përkthyer në frëngjisht, në gjuhën që ai  lexonte shumë mirë apo dhe burime të tjera në gjuhët europiane. “Istori e Skënderbeut”, është një lloj testamenti politik, me të cilin poeti kombëtar i shqiptarëve dëshironte t’u jepte kumte të reja bashkatdhetarëve të vet. Në poemë mungojnë referencat fetare, por ka një idealizim të fortë të gjendjes së Shqipërisë të para pushtimit turk. Ajo u lexua dhe u mësua përmendësh nga breza të tërë shqiptarësh, duke u kthyer në një tekst të preferuar edhe për faktin se ishte shkruar në tetërrokëshin e njohur popullor. Nëse kur e lexojmë veprën “Historia e Skënderbeut” për herë të parë e presim, që të gjejmë një histori e kronologji historike , lexuesi edhe mund të zhgënjehet,  pasi Naimi krijon edhe  personazhe, të cilët nuk janë historikë si është rasti i Kamanit. Personazhi Kaman ka mbetur ende i padefshifruar se kujt i përket , ndonëse shpesh herë është menduar e gjykuar se në vetvete ai përfaqëson  vetë poetin. Kamani duket  të jetë dhe të luajë rolin e korit antik, njëlloj si tragjeditë e vjetra greke, ku roli i tij është të kumtojë  të vërtetat që mendon Naimi dhe duhet të dinë lexuesit. Mesazhi i Naim Frashërit është i qartë. Lufta e armatosur e drejtpërdrejtë ndaj osmanëve çka përkon dhe me aksionin e Skënderbeut, që kishte mbetur gjallë në memorien e kolektive të shqiptarëve e që vazhdon të jetë edhe sot pjesë e memories sonë kolektive. Marrëveshje me osmanët për një popullsi shumë të vogël siç ishin Arbërit do të thoshte dënim me vdekje dhe në fakt ashtu siç shfaqet në narrativën historike letrare  të mëvonshme të shkrimtarit tonë Ismail Kadare tek romani “Kështjella” në bisedën midis dy kronistëve turq, kryeveqilharxhit dhe kronikanit turk. Kryeveqilharxhi, i cili në roman përfaqëson botën intelektuale osmane e kohës thotë diku që “Thuhet se Skënderbeu, e ka braktisur emrin e tij Skënderbe dhe mban vetëm emrin Gjergj Kastrioti dhe po lufton për të ardhmen”. Pra, nuk po lufton më për të sotmen por për të ardhmen. Kronikani Mevlan Çelebi, sigurisht që është i habitur, i thotë: “Si ndodh kjo gjë? Njeriu lufton për të sotmen, nuk lufton për të ardhmen”, dhe ai i thotë: “jo, ai raportin e ka me të ardhmen, nuk e ka me të sotmen, prandaj ne duhet ta mposhtim që sot”. Pra, në një farë mënyre kjo lloj trajektore historike, e cila tek Ismail Kadareja vjen pasi ai e di historinë dhe jo drejtpërsëdrejti në kohën e Skënderbeut, na shërben për të kuptuar dhe për të nxjerrë një narativë tjetër e cila shfaqet në shek. XX në letërsinë shqipe po fillojnë refleksionet historike të drejtpërsëdrejta përsa i përket të shkuarës. Romani më i rëndësishëm  në narrativën historike-letrare është “Shkodër e rrethueme” e Ndoc Nikaj në vitin 1913, i cili është një përshkrim i ngjarjes më të madhe në historinë e Shqipërisë në luftrat ballkanike. Rrëfimi ngjan më tepër si pjesë e një reportazhi të një lufte dhe në të njëjtën  kohë ka dhe histori të mirfilltë të Shkodrës dhe rrethinave të saj. Nëpërmjet rrëfimit të narrativës historike të Ndoc Nikaj, që është edhe shkrimtar, por edhe dëshmitar i drejtpërdrejtë i ngjarjeve, duket që krijohet një lloj përqasje e re letrare historike në letrat shqipe. N. Nikaj së bashku me Stefë Curanin mbahen si hedhësit e themeleve të historiografisë shqiptare. 

Leximet historike nuk duhen dhe nuk mund të shmangen nga kurrikulat e shkollave sepse nëse duhet të kujtojmë fillimin e një shprehje të Oruellit , “kush kontrollon të shkuarën kontrollon dhe të ardhmen”, besoj se nuk e kemi luksin që të humbasim një monopat të rëndësishëm të njohjes të së shkuarës përmes historisë dhe leximeve historike dhe t’u privojmë të ardhmen brezave të rinj. Për fat të keq në kohët e sotme romani historik konsiderohet një roman demode, një roman që nuk tërheq një audiencë të madhe. Sigurisht, që letërsia ka ligjet e zhvillimit të saj, por ajo që unë dëshiroj të theksoj është se  rrëfimi letrar përmes historisë nuk duhet të humbasë dhe duhet inkurajuar për historianët shkrimtarë.  Pavarësisht faktit se ndonjëherë krijon heronj të idealizuar si Milosao apo Nik Peta, në fakt kjo lloj letërsie shërben për të memoralizuar ngjarje të rëndësishme kombit,  dhe nëse ne duam të kemi një kujtesë kolektive të vazhdueshme, atëherë kjo nuk mund të mbijetojë pa rrëfimin letrar përmes historisë. 

Bibiliografi:

  1. Anne-Maria These. “Krijimi i identeteve kombëtarë., Evropa e shekujve XVIII-XIX” Shkup. Fryma:2006
  2. Aurel Plasari , Gjinaj M.; Mele M.; Elmazi M., “Bibliografi e librit shqip në fondet e Bibliotekës Kombëtare”, Biblioteka Kombëtare, Tiranë, 2010
  3. Francesco Altimari. Vepra Letrare 1. Këngët e para të Millosaut. Tiranë:2014.
  4. Rexhep Qosja, Kritika letrare, Rilindja, Prishtinë, 1969. 

*Shkruar për Gazetën Dielli në kuadër të muajit të letërsisë. 

Filed Under: LETERSI Tagged With: Dorian Koci

TË RËNËT BRITANIKË: TË VETMIT  USHTARAKE TË HUAJ QË SHKELËN NË SHQIPËRI SI LIBERATORË

October 19, 2021 by s p

Mal Berisha/

Hyrje

Në mëngjesin e datës 29 tetor 1944, skuadra e Forcave AjroreMbretërore (RAF), Halifax JP 244,148 u nis nga Brindisi me detyrë të posaçme për të dërguar furnizime në kuadër tëOperacioneve Ekzekutive Speciale (SOE) drejt Shqipërisë.Aeroplani do të zbarkonte furnizime në pllajën e maleve të Çermenikës në Shqipëri. Pas pak kohe fluturim lidhja me ekipinnë avion ishte shkëputur. Avioni mori flakë dhe u rrëzua duke marrë me vete jetët e antarërve të ekipit që fluturonin në të.  Ata ishin: Piloti Edwin John Stubley, rreshterët Charles Mabbs, farmacist, Alfred Coote, shofer, John Thompson, punonjëshekurudhash, Ernest Logan Brown, polic, Austin Donnelly   transportues qelqurinash, dhe Richard Charles Knee, nënpunës.

Pikërisht për këtë, me datën 20 tetor 2021, në Memorialin e tëRënëve Britanikë, te Parku Tirana, do të mbahet një ceremoni nënderim të rreshterit britanik, Peter Twiddy e drejtuar ngaAmbasadori Britanik në Tiranë, Sh.T Alastair King – Smith.


Foto e ekipit britanik të rënë me datën 29 tetor 1944 në Shqipëri


ÇFARË ISHIN OPERATIVËT EKZEKUTIVË SPECIALË?  (SOE)?

NË rrjedhë të luftës së Dytë Botërore, me rënien e Francës në duart e nazistëve, lindi nevoja e menjëherëshme e krijimit të një force vullnetare luftarake britanike, e cila do të zhvillonte një luftë ndryshe kundër ushtrive hitleriane. Kjo forcë u pagëzua me emrin; Special Operations Executive (SOE).Misioni i saj ishte të kryente akte spiunazhi dhe sabotazhi në prapavijat e nazistëve. Luftëtarët e këtij formacioni do të nxirrnin trenat nga shinat, të shembnin urat si dhe të sabotonin fabrikat e prodhimit të armëve. Ata do të ndihmonin organizmin e luftës guerrile në të gjitha vendet e pushtuara nga armiku.

Më 16 korrik 1940, Kryeministri britanik Winston Churchill emëroi Hugh Dalton si drejtues politik të SOE-s dhe menjëherë e urdhëroi atë të fillonte veprimtarinë në terren. Organizata angazhoi 13.000 pjestarë prej të cilëve 3.200 ishin femra. Ajo u shpërnda zyrtarisht me datën 15 janar të vitit 1946. Agjentët e SOE në qershor të vitit 1941, arritën të shpërthenin stacionin elektrik francez Pessac. Ky akt u prit në Londër si një sukses dhe krijoi bindjen se nuk ishin vetëm bombat ato që do të shkatërronin makinën ushtarake gjermane. Ky operacion çoi në qindra të tjera anë e mbanë Europës deri në Lindjen e Largët, në Japoni. Në vitin 1942 një skuadër e SOE – s vrau zëvendësin e Hitlerit, Reinhard Heydrich me një granatë; Në Greqi në vitin 1942 ata shkatërruan urën e Gorgopotamos, duke i prerë furnizimet ushtrisë së Romelit në shkretëtirë; Në Norvegji ata shkatërruan një fabrikë të ujit të rëndë, duke i dhënë fund ëndrrës naziste për prodhimin e një bombe atomike. SOE mund të godiste armikun në çdo kohë dhe në çdo vend.


CILI ISHTE ROLI I SOE – SË NË SHQIPËRI?

Në aktet më të rëndësishme, të ndërmarra nga ana e Britanisë së Madhe ndaj Shqipërisë, është futja e vendit tonë në hartën e veprimeve të SOE. Një numër i madh djemsh e vajzash britanikë erdhën në Shqipëri për tu ballafaquar me një terren dhe situatë krejtësisht të panjohur.      

SOE, përveç vendeve të tjera si Francë, Poloni, Gjermani, Hollandë, Belgjikë, Itali, Jugosllavi, Hungari, Greqi, Kretë, Çekosllavaki, Norvegji, Danimarkë, Rumani, Abisini, Azinë Juglindore veproi edhe në Shqipëri. Një grup i vogël ndërlidhës hyri nga Greqia në Shqipëri në vitin 1943. Agjentët e SOE–së ishin Julian Amery, Anthony Quayle, David Smiley dhe Neil “Billy” McLean.

Si u zhvilluan operacionet e SOE–së në Shqipëri?! Këtë na e ka përshkruar më së miri Rodrick Bailey në librin e tij: “Provinca e Egër”.


SOE NË TOKËN E SHQIPEVE.

Sipas Roderick Bailey-t, në vitin 1943, një ekip i vogël elitë i ushtarëve britanikë, filloi të zbriste me parashutë në malet e Shqipërisë së pushtuar. Ata ishin pjestarë të SOE–s dhe kishin si detyrë të gjenin dhe të armatosnin çetat e luftëtarëve guerrilas dhe të sulmonin armikun sa më shumë që të mundeshin. Ata kurrë nuk kishin shkelur në Shqipëri dhe as që dinin se çfarë do t’i priste atje.


Takim me Dr. Roderick Bailey, autor i librit “Provinca e Egër” me datën 14 shkurt 2013, në Ambasadën Shqiptare në Londër.


Duke u përpjekur të mbijetonin në kushtet më ekstreme dhe në një terren tejet të vështirë këta britanikë të rinj jetuan nën rrezikun e përhershëm se mos binin në duart e armikut ku i priste vdekja e sigurtë. Përveç sëmundjeve, pamundësisë për një jetë të pastër, atyre iu shtohej edhe fakti se guerrilasit shqiptarë, ishin në konflikt me njëri – tjetrin. Në këtë libër të jashtëzakonshëm autori ka përdorur intervistat me të mbijetuarit, ditare të fshehura prej kohësh dhe të deklasifikuara më së fundi, të cilat dëshmojnë historinë e jashtëzakonëshme të SOE–së në Shqipëri.

SOE, sipas dokumentave të saj deri në vitin 1945, ka dërguar në Shqipëri 7.000 pushkë, 5.000 armë gjysmë automatike, 1.800 mitroloza të lehtë, bashkë me 16 milion e pesëqint mijë fishekë, 240 mortaja, me 25.000 bomba, dhe 25.000 granada përveç pistoletave dhe gjashtëdhjetë mitralozave gjysëm të rëndë. Po ashtu ata dërguan 28.000 palë rroba ushtarake, 57.000 palë çizme ushtarake, 14.000 batanie, 390 fenerë, 6 xhipsa, dhe një motorbarkë. Ata dërguan edhe qindra ton me ushqime.

Nga grupi i parë prej 50 britanikëve që zbritën në Shqipëri, 16-të mbetën të vrarë ndërsa 17 të mbijetuar janë dekoruar. Në atë periudhë kohore të veprimtarisë së SOE–së në Shqipëri, dhanë jetën 53 pjesëtarë të këtyre forcave.

Autori e fillon rrëfimin e tij dramatik me pjesë nga vepra e Ismail Kadaresë “Gjenerali i Ushtrisë së Vdekur”. Historia e mbetjeve të eshtrave të këtyre të rënëve britanikë është tejet e dhimbshme. Ata kurrsesi nuk mund të vlerësohen si armiq pushtues të Shqipërisë. Përkundrazi, ata erdhën si liberatorëdhe e dhanë jetën për të nxitur dhe ndihmuar popullin shqiptar të çlirohej nga fashizmi dhe nazizmi. SOE u shpërnda zyrtarisht me datën 15 janar të vitit 1946. Pas luftës ata bënë përpjekje të mëdha për të mbledhur eshtrat e të rënëve të tyre, si kudo tjetër edhe në Shqipëri.

Regjimi i Enver Hoxhës, i cili kishte marrë tërësisht një kurs, fillimisht pro-Jugosllav e më vonë pro–sovjetik, i solli shumë pengesa britanikëve për të marrë eshtrat e djemve e vajzave të veta. Autori tregon sesi përkundër tërë pengesave të qeverisë, një oficer i quajtur MacIntosh gjeti një mbështetje të jashtëzakonshme tek populli shqiptar që u tregua aq bujar ndaj tij. Kështu në shkurt të vitit 1946, ai pasi kishte shkuar fshat më fshat, e breg më breg në kërkim të tyre, arriti të mblidhte eshtrat e të rënëvë britanikë në Shqipëri. Fatkeqësisht, MacIntosh u përzu nga qeveria shqiptare si “reaksionar dhe armik i popullit shqiptar” dhe misioni i tij mbeti i pambaruar. Por më e keqja ende nuk kishte ndodhur. Qeveria angleze ia besoi ambasadës franceze detyrën për marrjen e eshtrave. Në vitin 1950 një atashe francez, shkoi të vizitonte varrezat e britanikëve në Shqipëri.

Ai nuk gjeti asnjë gjurmë të tyre. Qeveria Hoxha i kishte fsheur ato dhe nuk i lejoji që as të vdekur të preheshin në paqënë vendin e tyre. E drejta e këtyre njerëzve për tu prehur në një vend të qetë u “fitua” vetëm pas rënies së diktaturës komuniste në Shqipëri. Ata u mblodhën dhe u vendosën në një varrezë në Parkun e Tiranës.

Me datën 11 nëntor 2012, Ambasadori Britanik në Tiranë Sh.T z. Nicholas Cannon dhe Kryeministri i asaj kohe Dr. Sali Berisha organizuan një shërbesë përkujtimore në varrezën e britanikëve në Parkun e Tiranës. Ata ishin 53 të rënë, por vetëm 46 prej tyre i kanë pllakat e varreve mbi kokë.

Shqipëria i ka borxh nderi këtyre të rënëve për kontributin në çlirimin e vendit tonë. Pas kthimit në atdhe, veteranët e SOE që shërbyen në Shqipëri i shërbyen vendit të tyre në fusha të ndryshme të jetës. Shumë prej tyre u bënë njerëz të shquar dhe politikanë të zotët. Le të veçojmë disa prej tyre:

Harold Julian Amery, Baron Amery of Lustleigh, (1919–1996), politikan konservator britanik, i cili shërbeu tre dekada si figurë drejtuese e kësaj partie dhe 42 vjet anëtar i parlamentit. Ai ka shërbyer si oficer ndërlidhës i SOE për lëvizjen e rezistencës antifashiste shqiptare në vitet 1943–1944 në përbërje të grupit të quajtur “Tre Mosketjerët” bashkë me majorin Davis Smiley dhe kolonelin Neil McLean.

John Anthony Quayle, (1913 – 1989) aktor i madh i teatrit anglez, shërbeu si oficer i shërbimit të fshehtë anglez gjatë luftës. Në vitin 1943 mbërriti në Tragjas, Shqipëri. Pas luftës ai iu kushtua aktrimit dhe drejtoi Teatrin Memorial të Shekspirit ku dhe hodhi themelet e krijimit të Kompanisë Mbretërore të Teatrit Shekspirian. Ai ka luajtur rolet e Falstafit, Otellos, Henrin e VIII-të si dhe ka interpretuar edhe me Lorenc Oliverin dhe ka një galeri të pafund rolesh. Për ne shqiptarët mbetet figurë e dashur pasi jo vetëm që shërbeu në Shqipëri, por ishte anëtar aktiv i përhershëm i Shoqatës Anglo Shqiptare (AAA).

Kolonel David Smiley (1916 – 2009) ishte një oficer i shërbimeve të fshehta britanike. Në luftën e Dytë Botërore ai ka luftuar në Palestinë, Irak, Persi, Siri si dhe ka vepruar me SOE–në, në Shqipëri dhe në Tailandë. Ai ka shkruar librin ”Albanian Assignment”.

Magaret Hasluck (1885 – 1948) shërbeu në SOE. Pas luftës, dhe pas ekzekutimit nga komunistët të mikut të saj shqiptar, Lef Nosi, ajo u sëmur rëndë dhe vdiq në varfëri në Dublin në vitin 1948. Atë e ndihmuan miqtë e saj të SOE–së në ditët e fundit të jetës në mënyrë anonime.

Billy McLean (1918 – 1986) Në vitin 1943 McLean iu bashkua misoneve të SOE dhe zbriti në territoret e okupuara nëShqipëri. Në Prillin e vitit 1944 McLean bashkë me një ekip tëvogël të quajtur “Tre Mosketjerët” ku bënte pjesë David Smiley dhe Julian  Amery u përpoqën të pajtonin grupet e ndryshme politke në Shqipëri që të luftonin së bashku kundër nazistëve por nuk i arritën dot. Ai shërbeu dhjetë vjet si antar i Parlamentit Britanik.


STATUJA E HEROINËS SË SOE-S NË LONDËR



Në Londër gjëndet një statuje bronxi e cila i përfaqëson antarët  e SOE – së. Sa herë kaloja anës së lumit Tamiz, në rrugën që të çon nga Ura Lambeth për tek London Eye (Syri i Londrës) ndalesha përpara atij busti. Ajo është përmendorja e një gruaje me një vështrim tejet të mprehtë, portret shumë i bukur, me forma shumë të rregullta që sheh larg. Në të nuk gjen asnjë shformim të shprehur si dukuri e artit modern dhe ruan përmasat dhe raportet natyrale të një skulpture klasike, e skalitur mbi bazën e parimeve të estetikës së realizmit. Në të nuk ka as glorifikim dhe as shtesa tiparesh që ta bëjnë atë super-njeri, super-heroinë, super-grua, super… Në të gjen gjithë ato që skulptori i famshëm francez August Roden do t’u mësonte studentëve të tij në lidhje me raportet formë – përmbajtje të një vepre skulpturore. E pse jo edhe Odhise Paskali ynë.

Jam ndalur shumë herë para atij busti. Madje e kam fotografuar sa herë që kam kaluar pranë. Në një rast foton e saj e kam përdorur në librin “Realitetet Shqiptaro – Britanike” si ilustrim në atë pjesë ku bëhet fjalë për grupin britanik të njohur me emrin Special Operations Executive.  

Ky portret iu është kushtuar pikërisht atyre njerëzve të guximshëm, që arritën të hyjnë në prapavijat e armikut nazist nëpër Evropë.

Ndalohesha me respekt përpara saj, sa herë i kaloja pranë, pasi ajo përfaqëson ata që e shpëtuan botën nga katastrofa. Njëprej ditëve të shëtitjeve të mia buzë Lumit Tamiz takova autorine asaj skulpture.

Ai ishte Ivan Saxton dhe po e pastronte me duart e veta atëbust. Ai më tregoi se si e kishte bërë atë vepër, duke pasur si model pikërisht një anëtare të SOE-s, e cila kishte jetuar në atë zonë të Londrës, ku gjendej busti.

“Ajo heroinë më ka frymëzuar për këtë vepër dhe po ajo më ka pozuar”, – më tha Ivani. “Në fakt pashë në tiparet e saj aq shumë elemente të një përfaqësueseje të kësaj organizate. U mundova t’i shprehja të gjitha në një portret.”

Operativët Specialë Ekzekutivë, janë të vetmit ushtarë të huaj, në istorinë e gjatë të Shqipërisë të cilët erdhën në vendin tonë jo si pushtues por si Liberatorë.

Prandaj do të shkoj me nderim dhe dëshirë të marr pjesë në ceremoninë që organizon Ambasada Britanike tek parku i Tiranës me datën 20 tetor 2021, në orën 11.00. me ftesë të Ambasadorit të Britanik në Tiranë, Sh.T. z. Alastair King – Smith.

Filed Under: Politike Tagged With: Mal Berisha

MBI HISTORINË E LETËRSISË SË NDIKUAR

October 19, 2021 by s p


Nurie Emrullai poete dhe studiuese e Gjuhës dhe Letërsisë Shqipe, sjell para lexuesit librin e saj “Ekzili, nostalgjia dhe identiteti në veprat e Milan Kunderës”. Në një rrëfim për “Dielli”-n e “Vatrës” në New York, dhënë Editorit Sokol Paja, poetja Nurie Emrullai shprehet se letërsia në fund nuk shpik asgjë të re, përveç asaj që ajo zbulon gjithmonë diçka të re brenda nesh. Letërsia i lindi dhe krijoi ligjet e njeriut dhe e përshtati atë në një botë ta panjohur më parë. Njeriu ia doli që përmes letërsisë të njohë veten, misteret, të kaluarën e tij dhe çdo çështje komplekse që e rrethon atë.

HISTORIA DHE LETËRSIA KANË NË QENDËR NJERIUN


“Ja dhe një enigmë tjetër e kujtesës, dhe më themelore se gjithë të tjerat: a kanë kujtimet një kohë të matshme? Vallë zgjasin?… dhe aty fillon tmerri: e shkuara që na kujtohet, nuk ka kohë” Milan Kundera. Historia dhe letërsia kanë në qendër njeriun. Të dyja të shpikura dhe të drejtuara po nga ai, ato krijohen në mënyrë paralele, por me kahe të pakrahasueshme. Nëse historia na jep detajet e një lufte me shifra të definuara, letërsia përcjellë ndjenjën e luftës te lexuesi. Historia gjithnjë është e ftohtë në përshkrimet e saj (sepse atë detyrë ka), ndërsa letërsia e mëson njeriun të ndiejë dhe të krijojë emocion. Letërsia, që në fillesat e saj të hershme, që nga thurja e Miteve, këtu na kujtohen fillimisht poemat epike të Homerit “Iliada” dhe “Odiseja”‒ i cili është “Udhëtari” më i njohur që ka dëgjuar bota; epet e ndryshme të popujve, gojëdhënat, rrëfenjat, përrallat, këngët. Duke vazhduar me krijimin e letërsisë në koherencë me zhvillimin e njeriut, letërsia krijon civilizimin e tij dhe u jep popujve plotnimin e tyre. Letërsia i lindi dhe krijoi ligjet e njeriut dhe e përshtati atë në një botë ta panjohur më parë, dhe e bën këtë vazhdimisht me çdo fëmijë a person që ka interes për të njohur botën.


NJERIU IA DOLI QË PËRMES LETËRSISË TË NJOHË VETEN, MISTERET, TË KALUARËN


Njeriu ia doli që përmes letërsisë të njohë veten, misteret, të kaluarën e tij dhe çdo çështje komplekse që e rrethon atë. Ajo ofron realitete të cilat janë edhe krijime të mendjes njerëzore. Çdo popull ka historinë e tij të letërsisë dhe ka prijësit e saj për ta përcjellë nëpër breza. Por, çfarë ndodh me ata popuj që humbin prijësit e tyre, dhe çfarë u ndodh prijësve që u mohohet e drejta për të pasur një atdhe? Sado që njeriu mundohet të dali jashtë zhguallit të tij, ai asnjëherë nuk mund të tjetërsohet dhe të ndërrojë identitet. Kujtesa dhe lidhja që kemi pas vendit tonë është e trashëguar dhe bartet me të gjitha kujtimet, nostalgjitë dhe dashurinë për të, njësoj siç ndodh për më të dashurit tanë. Falë letërsisë mësojmë për popujt, për historitë e tyre, për zakonet apo karakteret që janë formësuar në shëmbëlltyrën e saj. Për shembull mësojmë rreth besnikërisë së Penelopës ndaj Odiseut, mësojmë për Gilgameshin i cili dëshiron të arrijë pavdekësinë, mësojmë për të bëmat e Don Kishotit dhe të gjithë mbase kemi qeshur e jemi zënë ngushtë nga ideja se kemi gjetur veten diku në ndonjë histori të tij. Kemi lexuar dhe jemi dritësuar (kush ngrihet mbi egon e tij) me vargjet e Rumiut; Fjalën Besë e kemi njohur kur për herë të parë na është rrëfyer legjenda e Konstandinit dhe Doruntinës. Mësuam traditat e japonezëve dhe ndjeshmërinë e tyre përmes Patriotizm-it të Mishimës, jemi thelluar mbi idenë e Absurdit të Kafkës, Kamysë, e ekzistencializmit të Sartrit. Apo kush e ka lexuar Mjeshtri dhe Margarita të Bulkagovit nis e shikon botën me një sy tjetër.


SI DO TË KRIJOHEJ BOTA DHE RENDI I SAJ PA LETËRSINË?

Duke bërë një pyetje kaq të përgjithshme, është disi e pamundur për ta menduar këtë, mendjet të cilat gjithmonë ngushëllim kanë letërsinë. Letërsia është edhe një lloj ikje nga realiteti drejt një realiteti tjetër, duke përmendur realitetet që krijohen dashur a padashur ne. Kështu, duhet të afrohemi drejt temës dhe qëllimit që është vënë për të analizuar dhe shkruar në këtë studim. Pra, duke ardhur drejt synimit tonë, që është vështrim mbi realitetin që na servon shkrimtari Milan Kundera në veprat e tij. Të krijuarit letërsi për Kunderën ma do mendja është njësoj si për atë që e lexon. Me një thjeshtësi në të shkruar, por me një imagjinatë të pasur e plot ngjyra, Kundera arrin që përmes mendimeve të tij, të aftësojë lexuesin që t’i kapi ndodhitë. Në bazë të terminologjive që kam zgjedhur t’i trajtoj në këtë temë, ndarjet e kapitujve janë bërë në bazë të disa pikave që kam menduar se janë me interes për t’u analizuar në botën e letërsisë dhe që lexuesi të ketë mundësi të njoftohet më hollësisht rreth veprave që ceka pak më lart.


EKZILI SI FORMË FRYMËZIMI PËR SHKRIMTARËT


Ekzili është bërë shtysë e rëndësishme nga i cili frymëzohen shkrimtarë të ndryshëm për të rrëfyer këtë “ikje” të padëshiruar që u shpik nga faktori njeri. Është element bazë i letërsisë moderne. Ekzili përfshihet në grupin e foljeve për shkak se bashkë me fjalën ai bart dhe veprimin. Sot shumë autorë lidhin ngjarjet mbi këtë temë, gjithashtu duke shkruar veprat e tyre në një gjuhë të cilën nuk e kanë gjuhë të lindur, ata bëhen pjesë e një kulture tjetër, së cilës mund të mos i përkasin me identitet, por i përkasin në letërsi (kulturë). Në kuptimin më të gjerë themi se është në ekzil, një person i cili për një periudhë kohore relativisht të gjatë është i zhvendosur nga toka e tij e lindjes për shkak të trazirave, përndjekjeve politike ose shtypjes së vazhdueshme nga shteti i tij. Në ekzil ik njeriu i cili vendi i tij nuk arrin t’i ofrojë asnjë lloj sigurie.


EKZILI, MIGRACIONI, DIASPORA…


Edhe pse ka kaluar një kohë mjaft e gjatë që kur është definuar një përkufizim i tillë, ky lloj këndvështrimi përsëri ka mbetur i njëjtë, ashtu siç qëndron përkufizimi njëjtë për migrimin e diasporën. Për largimin e njeriut nga vendi i tij, gjatë periudhave historike janë shpikur shumë emra dhe terminologji që e përcaktojnë formën e ikjes së njeriut dhe largimin e tij larg atdheut: 1.Ekzili- Forma origjinale latine e fjalës, exul / exilum i referohet një personi të dëbuar, ose aktit të dëbimit të një personi. Fjala ekzil është aq e vjetër sa janë të vjetër dhe qytetërimet e para të botës. 2.Migracioni- i referohet largimit nga një vend në një tjetër, me një largësi të madhe. Në vitin 1610 u përdor për njerëzit, dhe në vitin 1640 u përdorur për kafshët. Por origjinën e fjalës e ka nga migrimi i shpendëve nga një vend në një vend tjetër gjatë ndërrimit të stinëve. 3.Diaspora- kjo fjalë rrjedh nga procesi biologjik i shumimit të disa bimëve në mënyrë aseksuale, domethënë vetëm me anë të bartjes së farave të disa luleve me anë të erës. Diasporë do të thotë njerëz të cilët shkojnë atje ku i bart era. Njerëz pa rrënjë. Megjithatë, luftimet e vazhdueshme që ka pasur bota, shkaqet e vështira ekonomike që kanë pasur popujt e ndryshëm, kanë detyruar shumë njerëz të vendosen nëpër vende të huaja për një jetë më të sigurt dhe më të mirë ekonomikisht. Por, kuptohet që përvojat e mërgimit dhe përballja me të panjohurën ndryshojnë nga një person te tjetri. Periudhat kohore kur ndodh largimi i tyre në një vend tjetër, si dhe shkaku përse ndodh, gjithashtu krijojnë rrethana të reja për njeriun. Ekzili si formë dhe veprimtari ka ekzistuar që në kohën e popujve Romakë, kohë e cila ishte e egër për njeriun. Në ato periudha kohore personi që kishte kryer krime- dënohej për ata me varje në mes të sheshit ose dëbohej nga vendi i tij.

Filed Under: Opinion Tagged With: Nurie Emrullai, Sokol Paja

  • « Previous Page
  • 1
  • …
  • 2785
  • 2786
  • 2787
  • 2788
  • 2789
  • …
  • 2932
  • Next Page »

Artikujt e fundit

  • Një Moment Historik për Komunitetin Shqiptar në Chicago
  • Dom Kelmend Spaqi, in memoriam…
  • “Këngë të përshpirtshme të kolonive shqiptare në Sicili”- Giuseppe Schirò
  • “HEDH NJË KAFKË TE KËMBËT TUAJA”!
  • 5th Annual Gjergj Kastrioti Skenderbeu Street Fair
  • E premtja e Gjuhës Shqipe — Një mision përtej oqeanit
  • MËKATET E ZONJËS EMA
  • GAZETA “DIELLI” SYRI I DRITËS SË SHTYPIT SHQIPTAR NE AMERIKË
  • Banda “Vatra” në kontekstin e marrëdhënieve shqiptaro-amerikane dhe ndërtimit të identitetit kombëtar shqiptar
  • Kullat e familjeve të mëdha patriotike si objekte të trashëgimisë historike
  • ALARM SIGURIE DHE NDËRGJEGJËSIMI KOMBËTAR
  • Edith Durham – Shqiptarët dhe serbomalazezët në 1910-1912
  • Public Statement from VATRA
  • “Universi Biblik” si pasuri e Muzeut të Artit Mesjetar
  • Lavdi përjetë martirëve të 2 prillit!

Kategoritë

Arkiv

Tags

albano kolonjari alfons Grishaj Anton Cefa arben llalla asllan Bushati Astrit Lulushi Aurenc Bebja Behlul Jashari Beqir Sina dalip greca Elida Buçpapaj Elmi Berisha Enver Bytyci Ermira Babamusta Eugjen Merlika Fahri Xharra Frank shkreli Fritz radovani Gezim Llojdia Ilir Levonja Interviste Keze Kozeta Zylo Kolec Traboini kosova Kosove Marjana Bulku Murat Gecaj nderroi jete ne Kosove Nene Tereza presidenti Nishani Rafaela Prifti Rafael Floqi Raimonda Moisiu Ramiz Lushaj reshat kripa Sadik Elshani SHBA Shefqet Kercelli shqiperia shqiptaret Sokol Paja Thaci Vatra Visar Zhiti

Log in

This website uses cookies to improve your experience. We'll assume you're ok with this, but you can opt-out if you wish. Cookie settingsACCEPT
Privacy & Cookies Policy

Privacy Overview

This website uses cookies to improve your experience while you navigate through the website. Out of these cookies, the cookies that are categorized as necessary are stored on your browser as they are essential for the working of basic functionalities of the website. We also use third-party cookies that help us analyze and understand how you use this website. These cookies will be stored in your browser only with your consent. You also have the option to opt-out of these cookies. But opting out of some of these cookies may have an effect on your browsing experience.
Necessary
Always Enabled
Necessary cookies are absolutely essential for the website to function properly. This category only includes cookies that ensures basic functionalities and security features of the website. These cookies do not store any personal information.
Non-necessary
Any cookies that may not be particularly necessary for the website to function and is used specifically to collect user personal data via analytics, ads, other embedded contents are termed as non-necessary cookies. It is mandatory to procure user consent prior to running these cookies on your website.
SAVE & ACCEPT