s p – Page 398 – Dielli

Mbi romanin “I arratisuri“ të Taip Sulkos

August 6, 2025 by s p

Spiro Kote/

“Ah, ajo qytezë që e doja shumë, me gjithë shpirtin, tani i ngjante një fushe të mbjellë me bimë të helmëta, apo dhe më keq, një ndërmarrje të braktisur që prodhonte veç hije dhe fanitje të frikshme…”.

* Ndërsa unë dhe mendimet i ndaloja. Vetëm zemra rrihte dhe më dukej me shumë zhurmë, si kambanë e frikshme… Sekondat ishin të gjata, të gjata sa një qindvjeçar, pafund. Unë merrja frymë fare pak, më pak se një mi, ndërsa zemra, edhe ajo rrihte më rrallë dhe fort, tink… tak…tak, tink… tank, tik… tak…

Kaq pak mbase mjafton që ju të arrini të kapni fillin e rrëfimit, të psiko-analizës e meditimit të protagonistit, si dhe të stilit të autorit, -në vetëm këto dy pasazhe…

I tillë dhe nën këtë frymë është shkruar i gjithë romani “I arratisuri“, i autorit të njohur, Taip Sulko, autor i disa vëllimeve të spikatur, me vlera e cilësi të rralla poetike – art i vlertë dhe cilësi po aq potente, tek ky autor, ashtu si në poezi, që dëshmohet po aq dukshëm edhe në prozën e tij, të përshfaqur në këtë roman, të pazakontë në alegorinë dhe simbolikën e vet.

Dukuria e arratisjes në letërsi është sa e kahershme, por, po aq edhe bashkëkohore. Që nga kalorësi zulmëmadh i fytyrës së vrerosur (mesjeto- rilindas), Don Kishoti i arratisur për avetura, heronjtë romantikë, Haroldi, i Bajronit, (përfshi vetë poetin), apo të poemave të Pushkinit, Lermontovit e deri tek Kamy, me “Merson” të arratisur prej vetvetes, apo Dedalusin e Xhojsit, heroin e arratisur brenda një dite, ose dhe tek F. Kafka me heroin e vet K… tek “ Kështjella“, nëpër rrugë të pafundta në kërkim të misterit të kështjellës, etj; të gjithë arratisen për motive e qëllime të ndryshme: ca për bëma e fama, ca për të rikthyer të shkuarën, ca të pakënaqur nga shoqëritë e tyre, arratisen në vende e popuj të tjerë ekzotikë. Të tjerë arratisen nga një kohë në një tjetër kohë, por në letërsinë ekzistencialiste të arratisurit ikin prej një absurdi dhe përvuajtshmërisht shkojnë drejt një absurdi tjetër, në qerthullin e tyre të pafund të gjetjes të rrugës së shpëtimit, ose duke kërkuar zgjidhje për dalje prej tij.

Këta të fundit janë më shumë të arratisur nga vetvetja, e trysnuar për t’u dyzuar, ose në përpjekje për t’i shpëtuar absurdit, tjetërsohen (si Zamza). Edhe letërsia jonë ka pasur dhe ka të njëjtën dukuri, por më shumë, si arratisje romantike, ndërsa në jetën e përditshme, më vonë, për arsye të sistemeve apo të ndërrimit të tyre, u shfaqën arratisjet prej sistemit absurd të dhunës shtetërore, mbyllja, me arratisjen nga vetvetja për të mos u tjetërsuar, arrastisja alegorike p. sh. te “Pallati i ëndrrave“, arratisja me braktisje përgjithmonë të vendit tënd, përtej kufijve shtetëtorë, ikja nga persekucioni apo varfëria, nga mungesa e mundësive për të jetuar, papunësia, etj.

Ikja prej së keqes nxit arratisjen deri në braktisjen e pakthim, deri në arratisjen nga gjithçka të vetes. Nën këtë hulli parardhëse, (të hapur prej mjeshtërve parardhës) si një vepër e pazakontë e me një specifikë origjinale në trajtimin e dukurisë së arratisjes nga vetja tek vetvetja, është romani i botuar, në 2024, “I arratisuri“ , i autorit Taip Sulko. Pra, përsa i përket “arratisjes”, nuk bëhet fjalë për të arratisur jashtë shtetit (si në diktaturë), a për ndonjë të arratisur nga burgu, nga vendi i vuajtjes së dënimit, as për të arratisur të ndonjë keqbërësi nga vendi i ngjarjes, as të ndonjë të rrëmbyeri në pengmarrje, madje as për kronika, apo trille policeske. Jo! Bëhet fjalë për një roman ku “keqbërësi“ është vetëm një adoleshent që rrëfen, me zë të brendshëm, (në vetë të parë) pa shumë dialog, me të tjerët, për gjithçka që reflekton në veten e tij, (si shëmbëllim në pasqyrën e vetvetes) nën një pasqyrim, si përthyerje e përmbysur, në thjerzën e lentes, me gjithë peshën e dimensioneve të kohës, të bashkësisë së qytezës së tij, Anadelli, në vetëdije, ose në atë që quhet psikikë. E gjithë çfarë ndijohet, përceptohet dhe gjykohet përmes filtrave analitikë, bota dhe koha që jetohet prej tij, duke u “arratisur” nga e përditshmja dhe e jashtmja, si ajo bashkëkohore, por edhe ajo tejkohore e kaluar, apo historike (Tunxhi, Lalë Rrapi, Mentor Shelgu).

“Ikjet e mia kanë ndodhur për arsye nga më të pamendueshmet. Fillimisht ia kam mbathur, jam arratisur thjesht prej të këqiave dhe frikës, por atje, në arrati, kur ndjehesha si mes teheve të një ere të ftohtë, vëreja se frika ishte më e madhe…

Arratitë ishin gjithnjë mrekulli të trazuara…”.

Romani nuk është kujtime fëminie, apo ëndërritje adoleshence, por përmban një mozaik-pazëll, i një kohe, ose kapërcyell kohe, absurdi i vrasjes së qenve, rrahja nga i Plotfuqishmi, (arratisja e parë,) njohja me kundërshtarë të së keqes, jeta e lirë e ciganëve (si ironi e satirë për “burgun e lirisë së doktrinuar“), përtej çadrave të tyre buzë lumit, me oksigjen lirie, ciganja, Anja -simbol i lirisë dhe dashurisë së vërtetë,

(“Anja- Jam vetëm e jotja! Ti je shpirt i lirë. Je më shumë cigan se sa çdo cigan këtu”)!

(“Lalë Rrapi-O Zot, ç’ishte ajo frikë?! Kurrë se kisha menduar se dhe bukuria të shtie frikë”) përkundër flirtet, dashuritë, apo tradhëtitë, në Anadell, në situata me veshprerje të mëkatarëve, situata komike-groteske (në një shoqëri ku dashuria është krim), pështyrja para nxënësve e birit të familjes së deklasuar) arrestimi i mësues Rezartit, pështyrja e vetë heroit para klasës, për dyshime të veprimtarisë antiklasore, ikja nga lemeria e burgut (Arratisja e dytë ) në rrugë pa rrugë, vetëm larg së keqes, me neveri.

Pylli i dendur, – simbol surealist, (gjithmonë si një përthyerje e së jashtmes në psikën e heroit) e ku mbijetesa i nënështrohet ligjit të xhungëlës (thyerja e vezëve të Shkurtës me zogjth gati në çelje), njeriu i egër, si një kafshë e egër, apo një kanibal, në ndjekje për të vrarë e zhdukur adoleshentin e arratisur nga e keqja, (alegoria e pyllit – është një kulm i romanit, përshkruar me mjeshtëri të rrallë nga autori , në këtë vepër që pa mëdyshje e lartëson dhe ia shton më tej dinjitetin letërsinë tonë). Arratisja e tretë është arratisja nga varfëria shpirtërore e Anadellit (Makonda e Markez-it në Shqipëri, ose i gjithë vendi e shoqëria shqiptare si Anadelli – në vetmi pafund).

Ikja pas një trupe teatri shëtitës me karrocë, në shek XX si në shek XVI, të kohës së Shekspirit, është një arratisje në kohë, në kërkim të artit të lirë dhe krijuesit të lirë të Engjëllit me trupën e paktë të aktorëve, (përfshi edhe djaloshin) e që pati jetë vetëm fare pak se gjithçka që dilte përtej ideologjisë ishte e nëmur prej saj dhe ndëshkohej me shkatërrim fizik e shpirtëror.

I Plotfuqishmi informonte lart: “Ëngjëlli kish shkruar dhe vënë në skenë një vepër armiqësore “Ç ‘ kryqëzimi i Krishtit” , e cila duhej zhdukur, sepse ngjallte adhurim për Jezu Krishtin”! Ëngjëlli përfundoi në burgim të përjetshëm dhe karrocës së teatrit iu vu flaka.

Romani nuk ka një konflikt qendror etj, siç ndodh në rrëfimin tradicional, por konflikti bazë është i të gjithëve kundër kohës së viteve të mprapshta, frymë që individualizohet me adoleshentin. Ai nuk është si ata (të cilët i përgjithëson), por është një nga ata që ndien, përcepton e përjeton, duke u dhënë zë përjetimeve me gjykimet në laboratorin e vet analitiko – psikologjik. Ai, duke u rritur, futet në ingranazhët e mekanizmit të një sistemi absurd, që bën çmos të krijojë, ose sajojë njërëz të tjetërsuar, pa identitet, pa personalitet e deri pa karakter të vetvetes si pasojë e dhunës e ndëshkimit, frikës dhe ankthit. (I plotfuqishmi i qytezës, pushkatimi i qenve, Sosja, i ati, Ulumati, etj). Në konflkt me këtë liri të mohuar në vetëdijën dhe psikën e adoleshentit lind, po aq sa protesta edhe arratisja mendore dhe emocionale, si refuzim e braktisje e kohës, që shprehet në mënyrë alegorike me arratisjen dhe simbolin e adoleshentit të vetmuar, -Memeci, Mentor Shelgu, etj.

Romani nuk ka karaktere të zhvilluara sipas skemave të prozës tradicionale. Ai më shumë është një simbol përgjithësues, si sy vrojtues e vëzhgues i mbrapshtisë prapambetëse, absurdit dhe pasojat e pafundme të së keqes,…( “Episodi: Në shkollë ishin bllokuar WC- të, nga që kishin kohë pa pastruar gropat septike dhe sasia e madhe e fekaleve ishte shtuar aq shumë sa në të nuk hyhej më. Urdhri nga lart për pastrimin dhe përdorim të tyre (sipas përvojës kineze -e adhuruara e kohës) për plehrim të bimëve. Situata kthehet në groteske, pasi nga rrjedhjet e autobotit gjithë rrugët u mbushën nga derdhjet dhe era e keqe e paduruese, si vetë e keqja e qytezës që tashmë kishte dalë e kish pllakosur sheshit).

…por karaktere, individualizues të së përgjithshmes. Adoleshenti është një karakter i dhënë, sy e vesh -kamerë, por edhe vetëdije gjykuese e vlerësuese.

Rrëfimi nuk është rrëfim i mirëfillltë me kronologji standarde, tradicionale, por një mozaik situatash, ngjarjesh, realiste – surealiste që përceptohen e gjykohen nga optika e adoleshentit të kohës, i individualizuar (Ermiri).

I gjithë romani, trualli i tij, është një alegori e madhe, e shtrirë mbi të cilën ngrihen kolona simbolesh e hiqen paralele intuitive që, nëse nuk i kap që në ajër, do bësh interprrtime jo të sakta për të.

*Alegori – Anadelli (Makondo e Markezit), e gjithë Shqipëria , në vetminë e saj 45 – vjeçare.

*Alegoria e jetës së lirë cigane që, edhe kur u japin strehë, i venë flakën në këmbim të lirisë së çadrës në mes të shiut, apo erës së ftohtë

*Alegoria e vrasjes së qenve (të tërbuar) si mësim se, ashtu do të vriteshin (“me dorën time do t’u vras”, shprehja e zakonshme e të Plotfuqishmit) edhe ata, njerëzit në se u shkrepte një ditë të “të tërbonin”

*Alegori – familja e palumtur e murgeshës dhe e burrit me të cilin ishte martuar, pa dashuri dhe më pas e tradhëtonte (ty të kam burrë, por të dashurin e dua – murgesha- më pas shitëse) dhe burri, i shoqi, që pas tradhëtisë luan mendsh dhe ndalej duke i parë gjithë burrat nga këpucët për të gjetur dashnorin e gruas, që në largim me nxit se mos kapej në flagrancë, iku zbathur duke lënë këpucët…(skenë sa groteske, por po aq tragji- komike)

*Simboli alegorik i “Ndërliqjes” që kaplon herë pas here djaloshin është sëmundje epidemike e kohës së mbrapshtë.

*Simboli alegorik i dhëmbit të floririt, tek Enveri, i parë pas xhamit të makinës , kur ai erdhi në Anadell, qe i vetmi ç’ka i mbeti në mendje adoleshentit, kur u pyet nga gjyshja, (kur propagandohej “luga e floririt e komunizmit”).

*Alegori, danteske- kafkiane – pylli, si pylli i ferrit që përjetoi (në psikën e vet) adoleshenti…

*(Episodet apo tablotë alegorike, gati surealiste më shumë se sa jashtë janë në psikën e adoleshentit, i cili nuk i rrëfen në fakt, por i këndvështron edhe e le lexuesin të bëjë, si dhe ai, analiza psiko – sociale të thjeshta në dukje, por të thella në vetëdijen e arsyetimeve

*Arratisja nuk është tekë adoleshenti, as ëndërritje, apo fanepsje për t’u larguar (si romantik i pakënaqur) por reagim me neveri e protestë, arratisje nga vetvetja e cila s’pranon konformizmin me devotshmërinë kinezërore, ideologjike, s’pranon të bëhet e të pështiroset nga Lejfenët (Sose) nga dhuna, nga fallsiteti, nga zhgënjimi, etj).

Stili i prozës: Prozë poetike, përvoja si poet, autorit i jep përparësi, talent dhe aftësi.

Tri “arratisjet, janë “Poema të bukura “që ndrijnë nga fjala e pasur, gjuha e pasur, e zhdërvjelltë, figurative, frazeologjitë, imazhi, koloriti i trevës dhe jo vetëm.

Mbi tri parime sublime të mesazheve ku ngrihet romani:

A. E lirisë – jetës së lirë, fizike e shpirtërore (arixhinjtë, Anja, -si te Makar Çudra i Gorkit me kurbatët, Llojko Zobarin dhe Radën, Memeci – i lirë në botën e tij të memectë.

B. E lirisë sociale, familjare, psikologjike, mentale, norma morale të ruajtura brez pas brezi.

C. Liri shpirtërore, art i lirë, shpirtkrijues, art pa kufizime ideologjike.

Përtej alegorisë romani të çon në këto protesta sociale, individuale, mentale, morale, kulturore, njerëzore -humane:

A. Neveri për lirinë tuaj (shoqërisë së përçudnuar të kohës) që si hyn në punë askujt dhe denatyrimin që i bëni njeriut deri në tjetërsim e marrosje.

B. Neveri për mirëqenirn tuaj të varfër që ofroni dhe propaganda boshe që bëni për sistemin e barazisë pa barazi (dhembi i artë i Enverit).

C. Neveri për artin dhe shpirtin e varfër e të zvetënuar, për njeriun e ndrydhur e papersonalitet që krijoni.

(Engjëlli dhe fati i tyre)

1.Pasuria aritistike stilistike është një galeri më vete me vlera për t’u njohur dhe analizuar. Autori- poet është mjeshtër përveç alegorive, simboleve, ironi – sarkazmës, por edhe i metaforave të goditura artistikisht, njohës e përdorues efektiv i gjuhës sonë të pasur, asaj dialektore, krahinore (Myzeqeja – vendlindja e autorit) frazeologjisë së pasur, humorit popullor dhe koloritit fshataresk.

Së fundi: me ftesën për të lexuar një vepër që për asnjë arsye nuk duhet shmangur: Në kohën që po jetojmë, ku shtrembërsisht në jo pak raste dukja flet më shumë se brendia, forma më shumë se përmbajtja, vitrina më shumë se ç’ka banaku, reklama të josh më shumë se sa produkti e malli që të ofrohet, shtirja më shumë se thjeshtësia (kur disa vepra vijnë dhe përcillen me një heshtje që vret), në kohën kur nga manipulimet që bëhen për të shitur “sapunin për djathë,” disa vepra të rëndomta promovohen me performanca e ceremoni zhurmëmadhe… pikërisht në këtë kohë, ato, hirushet e bukura, në këndet e thjeshtësisë, të paveshura me klasin e duhur oborrtar, lihen në një qoshe harrese vetmitare. Jo si një zbulim, por me një befasi të mrekullueshme hirësie, troket ora dhe këto vepra, që vetë koha “i harron”, është po ajo që i risjell në vemëndje, sepse vlerat e vërteta një ditë, kur dielli ndrin me shumë, dalin në dritën që s’fsheh, por që nxjerr zbuluar të vërtetën. I tillë është romani: “I arratisuri”, modest, i pabujshëm, si autori i tij, por që është e do të mbetet në kohë i pazakontë dhe dinjitoz.

(Roman i Taip Sulko, gazetar dhe diplomat, para dhe pas viteve 90’ me vendlindje Myzeqenë).

URAN KALAKULLA, NJË JETË VUAJTJE DHE DINJITET NJERËZOR

August 5, 2025 by s p

SHPENDI TOPOLLAJ/

Uran Kalakulla, vdiq gati pa pritur në një ditë pranvere. Në jetë kishte vuajtur shumë, por kurrë nuk qe thyer. Pas përmbysjes së diktaturës, me shkrimet dhe librat e botuara, u bë një figurë mjaft e njohur. Personalisht jam i lumtur që këtë luftëtar të lirive dhe të të drejtave të njeriut, e kisha mik. Për cilësite e tij të jashtëzakonshme, karakterin, kulturën, qartësinë e ideve, dashurinë për atdhe; pra për këtë demokrat të kulluar, po të më qe dhënë mundësia, në varrimin e tij do të kujtoja fjalët e paharruara që Hygoi tha për vdekjen e Volterit: “…Me qënë se nga fronet vjen nata, le të vijë drita nga varret.” Dhe jam plotesisht i bindur se duke thënë kështu, nuk do të gaboja aspak. Edhe te grekët e lashtë Urani personifikonte Perëndinë e Qiellit, prej nga toka merrte dritën. Por në jetë, ashtu siç ndodhte shpesh në mitologji, ata që synonin të shpërndanin dritën për të tjerët, vetë ndëshkoheshin me errësirë.

Librin e tij “21 vjet burg komunist” që më dërgoi e lexova duke kujtuar se ai njëherë më pat thënë që “shumë krime u bënë te ne. Por ajo që ngjau qe edhe një provë e madhe e atyre që vuajtën. Burgu tregoi karakterin e secilit. Pati nga ata që hynë me dinjitet dhe dolën prej tij akoma më dinjitozë. Lum ai që arriti të shpëtoje shpirtin”. Uran Kalakulla, siç del gjatë gjithë librit, mbeti aq i paprekur në nderin e tij, sa ai vlerëson pa drojë të tjerët, qofshin të dënuar, qofshin ruajtësit e tyre. Ai shkruan: “Kur ndodhet para rrezikut njeriu, dhe ai me pak trimi, po të ketë disi dinjitet në veten e tij, shtrëngon dhëmbet dhe mundohet ta shohë në sy rrezikun, duke u munduar t`i bëjë ballë, apo të paktën ta durojë a sa të jetë e mundur më mirë. Ajo trimëria klasike apo romantike e kalorësve të lashtësisë apo të mesjetës, më duket se ka perënduar prej kohësh dhe nëse ka qënë ndonjëherë e vërtetë. Kështu kam pasur prej kohësh dhe vazhdoj të kem mendimin se trimëria e vërtetë nuk është aspak te shpata e muskujt e bëshëm të trupit, por te zemra e shpirti i tij. Kam parë gjatë kohës së burgut jo burra, por meshkuj, që kishin alamet fiziku dhe para një kapteri xhuxh dhisnin gjak! Ashtu siç kam parë djem, që fizikisht jo vetëm që ishin mesatarë e nganjëherë të dobët, aq sa një erë e fortë mund t`i merrte me vete, por kur vinte puna para rrezikut e mundimit shtrëngonin dhëmbët dhe qëndronin si burra të vërtetë”.

Koincidoi që librin e Uranit “21 vjet burg komunist” e lexova fill pas librit të bujshem te F. M. Dostojevskit “Shënime nga shtëpia e të vdekurve”. Cilido lexues që ka një farë formimi letrar, do të shohë se kam shumë të drejtë që them se vuajtjet në burgjet e periudhës komuniste në Shqipëri, janë shumë më të rënda se ato të burgjeve të kohës së Carit në Rusi, dhe se Uran Kalakulla ynë, s`bie aspak më poshtë në të përshkruarit artistik të tyre, se vetë gjeniu rus. Ai është një mjeshtër i jashtëzakonshëm i penës. Analizat dhe përshkrimet e tij, janë të paqortueshme, aq sa vetiu të lind pyetja: Përse i duhej bërë një dëm kaq i madh kulturës tonë, duke mbyllur në qelitë e ftohta, talente kaq të fuqishme. Duke parë se “Shqipëria e viteve 60 – të ishte e gjitha një dëshpërim, Urani, që komunizmin e quante një fatalitet historik, së bashku me shokë të tjerë si Pjetër Arbnori, Agim Musta, Tanush Kaso etj. në ilegalitet të plotë dhe me një guxim të pabesueshëm, po të kemi parasysh kohën, formuan një grup opozitar, kryetar i të cilit u zgjodh Urani. Ky grup kishte një program, i cili synonte atë ideologji që do t`i çonte në një pozicion mes të majtës ekstreme dhe të djathtës ekstreme. I kishin hyrë një pune edhe pse përsërisnin herë pas here një thënie të Çernishevskit, se në regjimet popullore politika nuk ështe një shetitje më biseda të kendshme në bulevardin “Nevskij”, por është në burg, tortura, plumba dhe litar! Dhe ashtu doli vërtetë. Më 27 Maj 1961, ata, në rrethana ende të paqarta, u arrestuan. Dënimi dihej: Ai dhe Pjetër Arbnori me vdekje, të tjerët me afate të gjata burgimi.

Të flasësh për llahtaren e burgjeve shqiptare të kohës së diktaturës, nuk thua ndonjë gjë të re.

Janë me dhjetra e qindra dëshmitarë që kanë treguar e përshkruar fytyrën e vërtetë e çnjerëzore të tyre. Urani ka marrë përsipër diçka më shumë. Ai zbërthen karakteret njerëzore pasi “Laryshia e botës njerëzore bie fort në sy, më mirë se kudo tjetër në burg. Dhe, për pasojë, askush nuk është hero kur bie në burg, por mund të bëhet atje, ose mund të shkojë drejt skajit tjetër, pra nga njeri në vemje, në një krimb qe tërhiqet rrëshqanë, vetëm e vetëm, që të mund të shpëtojë ekzistencën e tij njerëzore. Kështu, për pasojë burgu ka dy fakultete atë të nderit dhe të burrërisë dhe atë të turpit dhe poshtërsisë”. Të kalosh plot 21 vjet mes kapterrëve dhe minjve të gjirizeve, nuk i thonë shaka. Siç nuk është shaka dhe qëndrimi i lidhur me pranga “gjermanesha”. Por më shumë se sa dhimbjet fizike, Urani përshkruan gjendjen psikologjike. Në këtë fatkeqësi që e ka gjetur, në një moshë fare të re, ai çuditërisht kupton se nuk ndien aspak frikë. Brënda vetes së tij ai ndihet stoik. Ai ndiehet krenar që ideja për t`a pritur të pashmangeshmen me qetësi, gjakftohtësi, kurajo e dinjitet, e shoqëron edhe brënda dhomës së vdekjes. “Dëshpërimi, leqendisja, lotët, të qarat e të thirrurat si prej gruaje, më janë dukur (në raste të tilla), jo vetëm shenja të një paaftësie absolute të vetes për t`u përmbajtur, por të një dobësie të tillë që i ka rrënjët sa në një dashuri të pafund ndaj vetes (e, për pasojë, edhe një dhëmbshurie e tejskajshme), aq dhe nga mungesa absolute e seriozitetit dhe respektit për vetveten.” Vetë ai e pret vdekjen si në legjenda. Nga që e di se ditën nuk vinë për ta marrë e për ta ekzekutuar, bën si bën mes sfilitjeve, e pushon pak. Kurse natën qëndron në këmbë, me fytyrën e kthyer nga dera, që kur ta hapnin, ta gjenin përballë, të gatshëm e jo ta hiqnin zvarrë. Ai e priste vdekjen ashtu si Mersoi i Kamysë, i cili veçse uronte që ditën e ekzekutimit të tij të kishte sa më shumë njerëz, paçka se ai po dënohej i akuzuar për vrasje, por në të vërtetë s`kish bërë asnjë krim, vetëm se nuk kish qarë në varrimin e së ëmës. “Pastaj, – shkruan ai – kisha vendosur të hidhja disa parulla që të dëgjonin të gjithë të dënuarit. Sa të më hante gryka, ashtu si dhe para skuadrës së pushkatimit”.

Në jetën e përditshme njeriu e ka shumë më të lehtë të ruajë dinjitetin e vet. Ka shumë gjëra që për t`i bërë, a për t`iu shmangur, e ka ai në dorë. Kurse në burg, puna ndryshon. Je i mbikqyrur në çdo hap, i izoluar nga bota, i detyruar të zbatosh urdhrat e të tjerëve, shpesh edhe të injorantëve, s`u bën dot bisht provokimeve e ngacmimeve. Pa dashjen tënde, mund të bëhesh pre e sherreve, e zënkave pafund. Të fyejnë e të poshtërojnë, të fusin për hiçmosgjë për një muaj në birucë. Por dhe kur ti numëroje edhe orët që të kishin mbetur për t`i kaluar në ate ferr, mund të të ridënonin pa të keq me pesë, me gjashtë, me shtatë, me tetë, me nëntë e me dhjetë vjet burg të tjera. Bile, mund edhe të të vrisnin fare e të të linin pa varr, qe të të mos të gjendej as nami e as nishani. E në këto kushte, i shkreti njeri, është në hall. Të ulë kurrizin? Të serviloset? Të provokojë e spiunojë të tjerët? Pra, të humbë nga vetja diçka shumë të vyer: nderin, që më pas nuk ke se ku ta gjesh? Tani zgjidh e merr. Dhe Urani diti të zgjedhë, ndaj nuk kurseu askënd, si ata që ulën kurrizin, e u bënë dëm shokëve, si xhelatët që quheshin prokurorë, hetues, gjyqtarë, komandantë burgu, operativë e deri gardianë. Të tërë s`ka pse t`i ruajë. I përmend me emër e mbiemër, në të kundërtën përgjegjësia e krimit do shpërndahej ose vetë ai do të mbetej anonim. Në këto raste pena e Uranit është e hidhur.

Dhe sa e këndshme bëhet kjo penë kur flet për një superintelektual, që i bën nder gjenit shqiptar, si Mustafa Bajraktari, të cilin e kishin përplasur si shumë të tjerë, në burg.

Për atë që s`ka qënë ndonjëherë në burg, është e vështirë ta besojë se atje ka një pafundësi tipash e ndodhish, për të mos thënë një univers i tërë. Pikërisht këtë univers na jep Uran Kalakulla. Çdo kapitull do të qe më se i mjaftueshëm për të shkruar skenarin e një filmi mbresëlënës. Libri “21 vjet burg komunist” përbën ndofta më mirë se çdo libër i llojit të tij enciklopedinë e burgut. Parakalojnë para syve të lexuesve, trima e frikacakë, xhelatë e viktima, besnikë e të pabesë, të mirë e të liq. Shohim aty grupin e pleqve të burgut, të rënët nga fiku, njerëzit e zotit, shkrimtarë e “doktrinarë” marksistë, të huaj që besonin te “parajsa” shqiptare, por dhe horrat e burgut. Duke u marrë me këta, si dhe me gjeneralët e zinj e prokurorët e kuq, të cilët sot duhet të turpërohen me ato që kanë bërë, Uran Kalakulla, i bën një shërbim të madh historisë tonë. Ai tregon se si duhet shkruar e vërteta dhe u jep një goditje përfundimtare të gjithë atyre që thonë se u lodhëm me letërsinë e burgut. Urani sikur u thotë atyre: Ju nuk u lodhët njëherë për të na nxirë jetën ne, dhe mërziteni vetëm pse ne shkruajmë përsa kemi parë e hequr në kurrizin tonë? Ata duhet ta dinë thënien e Tit Livit se “E vërteta mund të errësohet për një kohë, por kurrë nuk shuhet”.

“Vetëm SuperFuqia e USA/Trump eviton Luftën e 3-Botërore”!

August 5, 2025 by s p

Gjeneral ® Piro Ahmetaj/

Pyetje trilona dollarë:“A ndodhemi në prag të Luftës së Tretë Botërore”(?) Kush mund të jenë pasojat fatale dhe ç’farë peshe mbart Inteligjenca Artificiale, robotët, dronët dhe fuqia kibernetike (?) “A do të ketë fitues, apo vetëm të humbur në një luftë e tillë (?). “Çfarë duhet/mund të bejnë vendet e vogla si RSh në rast lufte (?). Këto dhe të tjera pyetje mbartin peshë kritike për interesat kombëtare si dhe sencitivitet të lartë për qytetarët shqiptarë, pasi:

Pikë së PARI, përtej natyrës së kërcënimeve, fuqisë vdekjeprurëse dhe peshës përcaktuese që mbartin në fatin e luftës së ardhshme = Inteligjenca Artificiale, raketat, robotët, dronët, armatimet moderne dhe prapaganda bollshevike, më duhet të konfirmoj vlerësimin Tim përmbledhës: “duke konsideruar sulmin shembullor që fuqia shkatërrimtare e ShBA (6 avion B-2 me kosto 2-Bilion $; 37 orë fluturim; 12 bomba GBU-57 (14 tonë sejcila); 10-ra raketa Tomahawk dhe mbi 125 avionë F-35) realizuan operacionin “më të suksesshëm të historisë së njerëzimit” ndaj bazave bërthamore të Ajatallah-ut të Iranit, i cili gjatë 34 viteve kërcënonte:“me shfarosje nga faqja e dheut të Kombeve, kulturave dhe Shteteve sovrane”!

Asnjë shtet tjetër (përfshi Kinën dhe Rusinë) dhe as koalicion nuk ka kapacitete për të realizuar një operacion të ngjashem ose të përafërt! Padyshim ky sulm ishte edhe mesazh i fuqisë vdekjeprurëse të USA ndaj diktatorëve gjakatarë si dhe të shkalluarve nga fuqia e të gjithë-Pushtetit (Putinit, Kim Jong, etj).

Thënë këtë mbetem besimplotë se: “vetëm falë SuperFuqisë ushtarake të pathyeshme, të pakonkurueshme dhe vdekjeprurëse të USA si dhe Leadershipit të fortë të Trump, Bota nuk do të rrokulliset në fatalitetin e Luftës së 3-të Botërore”. Pra, falë fuqisë së SHBA/Trump, jo Lufta por: “Paqja, rendi global i sigurisë, vlerat e qytetërimit dhe demokracia funksionale do të triumfojnë mbi neo-nazistët, neo-stalinistët, neo-Millosheviçët si dhe ndaj shteteve dhe organizatave terroriste”!.

Së DYTI: “Kush nuk e kujton të kaluarën, është i dënuar ta përsërisë atë”, thoshte filozofi Spanjoll, G.Santayana. Vrasja e princit austriak (1914), në Sarajevë ndezi luftën e I-rë. “Zjarri nuk vjen nga shkëndija më e madhe, por nga e vogla mbi barin e thatë”, thonë francezët. Para Luftës së II-rë, Evropa shijonte “La Belle Époque”. Pra lulëzim industrial dhe ekonomik, por, nën këtë fasade, fshiheshin tensione të mëdha: “garë e frikshme armatimesh, interesa koloniale dhe aleanca të ndërlikuara”.

Pse ndodhemi në një situatë të ngjashme ? Rendi ndërkombëtar është bërë edhe më i brishtë pasi “ekstremistët dhe interesat nacionaliste” po ringjallen. Lufta e II-të, mbi 70 milionë të vrarë dhe për herë të parë u përdorën bombat bërthamore në Hiroshimë dhe Nagasaki. Lufta e Ftohtë (1945-90) paqja u imponua nga: “garë armatimesh, tensione të forta si dhe frika nga një katastrofe planetare”. SHBA dhe BRSS u ndanë në kapitalizëm vs. komunizëm, si dhe në aleancat ushtarake, NATO dhe Varshavë!

Fatëkeqësisht edhe Sot, në vend të plumbave po përdoren embargot, në vend të lëvizjes së lirë po ngrihen mure, në vend të tregtisë së lirë po vendosen tarifa. Historia përsëritet: “sanksionet, luftërat tregtare dhe kontrolli mbi burimet e rralla janë kthyer në armë ekonomike”.

Ndërsa tre vjet e gjysëm mbas agresionit neo-nazist të Rusisë – Putiniste ndaj Ukrainës martire; statuquosë gjeopolitike, fuqisë ushtarake dhe interesave euroatlantike (USA/NATO/BE); riciklimit të përballjes së përgjakshme me terroristët në Lindjen e Mesme si dhe Kamoxhia-Tajlandë ne Azi, kanë tronditur rendin global të sigurisë (më shumë se kurrë më parë që pas Luftës II-të Botërore).

Së TRETI: A jemi në prag të Luftës 3-të Botërore ? Veçanërisht mbas ri-Triumfit të Trump në Shtepinë e Bardhë, themelet e demokracive burokratike dhe Deep State po shkunden nga themelet dhe një rendi i Ri i sigurisë po lind. Fatmirësisht nën-leadershipin e Trump, ShBA po bëhet edhe më e fuqishme por edhe Faktorë dhe Aleanca të reja po të ri-lindin.

Me retorikën edhe të forcës, Trump synon Kanadanë, Groenlandën, Kanalin e Panamasë; Putin, Ukrainën, Gjeorgjinë dhe ish-republikat sovjetike; ndërsa Xi Jinping Tajvanin si dhe zgjerimin në Lindjen e Largët. Duket sikur Bota po ndahet sërish në 2 blloqe: “i pari SHBA-të, NATO, BE, Japoni, Australi, Izrael dhe Koreja e Jugut”; i 2-ti Rusi, Kinë, vendet BRICS, Iran, Kore e Veriut. Ndërsa Trump e ka bërë të qartë dhe e demostroi në Iran projektin e SHBA-ve, pyetja mbetet: “A/sa janë Diktatorët, Autokratët dhe demokracitë burokratike, të vendosur për të evituar luftën e 3-botërore” ?

Shpenzimet për luftën po rriten në mënyrë eksponenciale. Sipas prestigjiozes SIPRI, shpenzimet marramendëse për mbrojtjen tregojnë se “bota po shkon drejt luftës”. Konkretisht në 2025 kanë arritur kuotat më të larta që nga Lufta e Ftohtë (2.83 trilionë $), prej të cilave, SHBA 1 trilion $ ose 66% e shpenzimeve të NATO-s; Kina 300 miliardë $, Rusia 130 miliardë € si dhe BE ½ Trilion €.

Këshilli i Sigurimit/OKB është e paralizuara nga vetoja e SHBA-së, Rusisë dhe Kinës. “Më e rrezikshmja nga të gjitha luftrat është ajo që justifikon pushtimet në emër të indetitetit”, thoshte Huntington. Ndërsa projekti Trump: “Ta bëjmë Amerikën përsëri të Madhe, ose të pakonkurueshme”; Putin: “Rusinë Historike”, Xi Jinping: “Rilindjen e Kinës”. Deri ku do të shkojë kjo narrativë ekspansioniste dhe mitologjike, e ngjashme me të Hitlerit për “Lebensraum”, i cili e (sh) përdoroi krizën ekonomike dhe politike për të ndërtuar një shtet militar si dhe legjitimuar pushtimet barbare.

Së KATËRTI: “pasojat e një Luftë e Tretë Botërore”. Ajnshtajni i madh thoshte: “Nuk e di me çfarë armësh do të luftohet në luftën e 3-të, por e Katërta do të bëhet me gurë dhe shkopinj”. Ndërsa “best seller” Y.Harari: “nëse Lufta e I-rë ishte e bajonetave dhe gazit helmues; e II-ta e tankeve, avionëve dhe bombës atomike; Lufta e 3-të do jetë e AI, dronëve, robotëve, raketave, që rrezikojnë edhe shfarosjen e qytetërimit”.

Epoka e frikshme e Inteligjencës Artificiale, do të përdoret në fushëbetejë për zbulim, analiz si dhe vendimmarrje në përcaktimin e objektivave dhe sulmet e robotëve. Kur algoritmet (vetë) vendosin se Kur dhe Kë do të sulmojnë, pra pa kontroll njerëzor, atëherë lind një paradoks: “Kush do të marrë përgjegjësitë për viktimat e shkaktuara?”. Edhe lufta kibernetike mund të çaktivizojë rrjetet e energjisë, sistemet bankare, transportit ajror, kolaps në spitale si dhe të manipulojë ose vendos për fituesin e zgjedhjeve.

E ardhmja dhe fatet e fushëbetejës do jenë edhe raketat hipersonike, me shpejtësi mbi Mach-5 (pesë herë më e shpejtë se zëri) dhe aftësi manovrimi, duke i bërë të pamundur zbulimin dhe asgjësimin nga mbrojtja ajrore tradicionale. Dominon ShBA me Hypersonic Glide Vehicles (HGV); e ndjekur nga Rusia me Kinzhal dhe Avangard dhe Kina me DF-ZF të avancuar. si shëmbull ilustrues: “Në Luftën e 2-të, Gjermania sulmoi Londrën me raketat V-2, nga më të avancuara të kohës. Sot, hipersonikët janë 10 herë më të shpejtë dhe 100 herë më të saktë, si dhe “po kështu do të jenë edhe pasojat…”!

Armatimi orbital dhe satelitor. SHBA, Rusia dhe Kina zoterojnë armatim anti-Satelitor të gjeneratës së fundit. Pra, hapësira nuk do jetë më thjesht “laborator eksperimentesh“, por pjesë integrale e fateve të Luftes. Bioarmët dhe armët kimike. Megjithëse të ndaluara me konventa ndërkombëtare, në situata të dëshpëruara: “virusë të krijuar në laborator dhe agjentë biologjikë mund të përdoren nga terroristet dhe diktatorët për të shkaktuar panik masiv në qytete të mëdha”. Në Luftën e I-rë u përdor gazi helmues, ndërsa në të II-tën, sulmi Pearl Harbor, u shpagua/pasua me bombat atomike në Hiroshima dhe Nagasaki.

Armatimi Elektromagnetik (EMP), mund të shkatërrojë sistemet elektronike, duke i kthyer qytete të tëra në epokën para-digjitale. Nëse një raketë bërthamore shpërthen, valët-EMP mund të çaktivizojnë të gjithë teknologjinë diçitale, duke sjellë kolaps të plotë të sistemeve dhe infrastrukturave me peshë jetike. Edhe dezinformimi digjital rrit konfuzionin në fushëbetejë si dhe në vendimet e kundërshtarit.

Së PESTI, a do të ketë fitues ? “Në një luftë bërthamore, fituesi do të jetë ai që vdes i fundit” – thoshte me sarkazëm nobelisti i paqes Andrei Sakharov. Ende rreth 13,000 armë bërthamore kanë SHBA, Rusia, Kina, UK, Franca, nëse ato shpërthejnë, asnjë shtet nuk do të mbijetojë pa plage të rënda. Gjatë Luftës së Ftohtë, koncepti Deterrence (Shkatërrim i Garantuar) i mbajti palët në paqe të imponuar ose nga frika reciproke. Sot, fuqia dhe precizioni i armëve bërthamore është 10-ra herë më e madhe/lartë.

Në “Përplasja e Qytetërimeve”, Huntington theksonte se: “konfliktet e së ardhmes nuk do jenë vetëm ideologjike apo interesat ekonomike, por edhe nga përkatësia e qytetërimeve”. Konfliktet në Ballkan në vitet 1990; përplasjet aktuale midis SHBA/Perëndimit dhe Kinës/Rusisë; tensionet në Lindjen e Mesme, Azi si dhe përballja me terrorizmin: “ilustrijnë këtë kërcënim, për përplasje qytetërimesh”.

Në SHTESË: “çfarë mund/duhet të bëjnë vendet e vogla si RSh në rast të një Lufte botërore”? Në vijim të “pesë gjetjeve të sipërpërmendura po paraqes edhe 5 rekomandime strategjike:

Historia na tregon se luftërat nisin nga veprimet, mosveprimet dhe oshilacionet e Diktatorëve gjakatarë, Autokratëve të gjithë-Pushtetshem, si dhe shpërfillja e mësimeve nga luftërat e mëparshme. Në ditët e sotme, teknologjia (IA) e bën luftën më të pa-parashikuar, më të pa-mëshirshme dhe më shkatërrimtare, ose mund të jetë “edhe e fundit për njerëzimin”.
Asnjë vend nuk i mbijeton dot i vetëm një lufte botërore, por “sidomos shtetet e vogla nuk e kanë luksin të bëjnë gabime strategjike”, thoshte Kissinger. Kështu, As nuk duhet ta mendojmë rikthimin te marrëzia e “mbrojtjes me forcat e veta” që për 45 vjet e poshtëroi Kombin si dhe i rraskapiti Shqiptarët! Në rast të një përballje fatale, na duhet të forcojmë edhe më tej bashkëpunimin strategjik me ShBA dhe NATO-n. Pra, për mbijetesën, mbrojtjen dhe zhvillimin e interesave kombëtare na duhet: “aleanca të forta, kontribute modeste (por të spikatura) si dhe diplomaci aktive”.
Duke duartokitur “marrëveshjen mes Kroacisë, Kosovës dhe RSh në fushën e mbrojtjes”, do t’i këshilloja vëllazërisht aktorët politik dhe faktorët Shtetërorë në Tiranë dhe Prishtinë: “të përulen në gjunjë para historisë së përgjakshme dhe përgjegjësive shtetërore”, për t’i dhënë jetë Platformës: “2-Shtete Sovrane, 1-Komb i Vetëm”, duke e konfirmuar në Washington, Bruksel etj, që “edhe pse e vonuar” nuk kërcënon asnjë vend (përfshi Serbinë), por do të kontribuojë si një balancë racionale për paqen afatgjatë si dhe integrimin euroatlantik të Ballkanit Perëndimor.
Rritja e shpenzimeve për mbrojtjen nga 2% në 5% deri në 2030 nuk është kurrësesi “për ta marrë me të mirë Presidentin Trump (!)”, por domosdoshmëri kritike për të transormuar Sistemin e Sigurisë dhe Mbrojtjes së RSh, në përputhje me Konceptin e Ri të Mbrojtjes Kolektive, duke përditësuar dhe modernizuar aftësitë operacionale të FARSh-së për përmbushjen e misionit kushtetues: “mbrojtjen e integritetit teritorial (neni 5); zhvillimin e interesave kombëtare, promovimin e vlerave euroatlantike si dhe përmbushjen e detyrimeve në NATO” !
Si garanci në dështimin me sukses të reformave të sigurisë dhe mbrojtjes kombëtare, janë: “pluralizmi fasadë, përdhosja e zgjedhjeve dhe poshtërimi i Kuvendit të Gazëve dhe Zengjineve; dalldisjet bolshevike nga superfitorja e gjithë-Pushtetit si dhe mjerimi i Opozitës nga humbja e (4-ërt) radhas”. Në të kundërt, mbetet kritike rikthimi i demokracisë funksionale, balancave kushtetuese, dashurisë për Atdheun, përkushtimi dhe përgjegjshmëria ndaj interesave kombëtare, si dhe “besimi dhe mirënjohja” ndaj partneritetit strategjik me SHBA, NATO.

* Autori: Gjeneral ® Piro Ahmetaj:

Senior Ekspert për Sigurinë Kombëtare,

Ballkanit si dhe marrëdhëniet me USA/NATO.

Ish zv/ShShPFA dhe Këshilltar i Presidentit të RSh.

“Ndritësit e Kombit”, një dritare akademike mbi kujtesën kombëtare

August 5, 2025 by s p

Prof. Dr. Fejzulla BERISHA
(Ekspert i së drejtës publike)/

Dija si akt rezistence dhe ndërgjegjësimi kombëtar

Në një kontekst kulturor të fragmentuar, ku po vërehet një rënie shqetësuese e përkujdesjes institucionale ndaj kujtesës historike dhe një tendencë për trivializimin e vlerave thelbësore të arsimit kombëtar, botimi i monografisë “Ndritësit e Kombit” nga Prof. Dr. Nijazi Halili paraqet një akt vetëdijeje shkencore dhe qytetarie të përbashkët. Kjo vepër nuk përbën vetëm një monografi në kuptimin klasik, por një arkitekturë konceptuale e kujtesës kolektive, që vendos dijen në shërbim të qëndrueshmërisë identitare dhe emancipimit kombëtar.

Ky botim përbën një ndërhyrje epistemologjike të strukturuar, që sfidon harresën dhe riartikolon rolin transformues të mësuesit shqiptar — jo vetëm si bartës dijeje, por si agjent i formimit të vetëdijes politike, sociale dhe kulturore të kombit.

Vepër me vlera të shumëfishta shkencore, historike dhe didaktike
Monografia mbështetet në një bazë të fortë hulumtimi arkivor, analizë kritike dhe qasje ndërdisiplinare, që e bën veprën një kontribut të veçantë në studimet mbi historinë e arsimit shqiptar. Tri shtyllat kryesore mbi të cilat mbështetet kjo vepër janë:

-Koherenca epistemologjike që lidh historinë, arsimin dhe kulturën në një mozaik të artikuluar të përvojës kombëtare;

-Hulumtimi burimor i thelluar, që zbërthen figurat më pak të njohura të sistemit arsimor si faktorë të qëndrueshmërisë kulturore;

-Arkitektura konceptuale që krijon një platformë reflektuese për lidhjen e së kaluarës me sfidat e së tashmes dhe vizionin e së ardhmes.

Përmes një gjuhe të qartë dhe ngjeshur konceptualisht, autori na fton të rishqyrtojmë marrëdhënien midis mësuesit dhe shtetformimit, duke pozicionuar mësuesin jo si funksionar teknik të dijes, por si shtyllë të subjektivitetit kombëtar në periudha kritike historike.

Dimensioni kolektiv i autorësisë akademike

Vepra është rezultat i një mobilizimi intelektual dhe institucional të jashtëzakonshëm. Në të përfshihen personalitete të shquara nga të gjitha trojet shqiptare, që përfaqësojnë një pluralitet mendimesh akademike duke konverguar në një projekt të përbashkët kujtese kolektive.

-Redaktim shkencor: Prof. Dr. Arsim Bajrami — garantues i cilësisë shkencore dhe integritetit konceptual.

-Recensentë: Prof. Dr. Ismet Salihu, Prof. Dr. Fejzulla Berisha, Prof. Dr. Jusuf Zejneli, Prof. Dr. Zimri Elezi — emra të njohur në akademinë shqiptare.

-Konceptualizim diplomatik dhe ideor: Prof. Dr. Lisen Bashkurti — me eksperiencë të gjatë në diplomacinë kulturore dhe akademike.

-Këshilli redaktues: Akademike Aurela Anastasi, Akademik Frashër Demaj, Prof. Dr. Hajredin Kuçi, Prof. Dr. Sadik Haxhiu, Prof. Dr. Bekim Baliqi, Prof. Dr. Agim Zogaj, Prof. Dr. Zenun Halili, Prof. Dr. Salihe Salihu, Prof. Dr. Besfort Rrecaj.

-Realizimi teknik dhe estetik: Prof. Shefkije Qeriqi-Halili (lektoratë gjuhësore), Mr. Dibran Fylli (dizajn grafik), BA Veli Kajtazi (formatim profesional).

Një testament për brezat e dijes

Monografia nuk kufizohet në retrospektivë, por shtrihet teleologjikisht drejt së ardhmes, duke artikuluar një thirrje urgjente për brezat e rinj shqiptarë që të ndjekin modelin e dijes si akt emancipues dhe të shmangin krizën e identitetit postmodern.

Në thelb, kjo është një manifest për rikthimin e respektit ndaj figurës së mësuesit si bartës i mendimit kritik dhe i vetëdijes kombëtare, si dhe një apel për një model të ri formimi qytetar, i mbështetur në trashëgiminë arsimore si kapital shoqëror i pazëvendësueshëm.

Monument tekstual i arsimit kombëtar shqiptar

Monografia “Ndritësit e Kombit” duhet trajtuar si një monument dokumentar i mendimit pedagogjik dhe identitetit kombëtar shqiptar. Ajo tejkalon funksionin thjesht deskriptiv dhe shndërrohet në një vepër referencë për bibliotekat akademike, institucionet arsimore dhe politikëbërësit në fushën e edukimit.

1. Kontekstualizimi i autorit dhe veprës

Prof. Dr. Nijazi Halili sjell në këtë monografi një vizion të integruar ndërmjet analizës historike, reflektimit filozofik dhe ndërgjegjësimit kombëtar. Përmes portreteve të ndërtuara me rigorozitet akademik, autori restauroi figurat kyçe të historisë së arsimit shqiptar, duke i kthyer ato në pikë referimi për formimin identitar dhe kulturor.

2. Përmbajtja dhe organizimi tematik

Vepra organizohet në kapituj konceptualë, ku përfshihen tema si:

-“Shteti dhe drejtësia”

-“Qeverisja, komuniteti dhe shteti”

-“Përse realiteti ynë vazhdon të pengojë dhe të persekutojë”

Në çdo kapitull, autori ndërthur teorinë klasike dhe moderne me përvojën historike shqiptare, duke ofruar një sintezë që ndihmon lexuesin të kuptojë dinamikën e formimit institucional dhe kulturor të kombit.

3. Qasja teorike dhe epistemologjia

Halili referon me kompetencë autorë si Kant, Weber dhe Mill, duke i përdorur jo thjesht si autoritete distancuese, por si kornizë për artikulimin e përvojës kombëtare shqiptare. Kjo i jep veprës një dimension transversal teorik, duke tejkaluar kufijtë kronologjikë dhe gjeografikë të studimit.

4. Vlerësim kritik shkencor

Përparësitë kryesore:

-Koherencë midis analizës historike dhe kontekstualizimit teorik;

-Qasje reflektive dhe interpretative, jo vetëm përshkruese;

-Strukturë e qartë dhe ndërtim i vetëdijshëm akademik.

5. Relevanca

Monografia përbën një kontribut të rëndësishëm dhe të qëndrueshëm për studimet arsimore dhe identitare shqiptare, duke qenë një shtyllë e arkitekturës së mendimit pedagogjik shqiptar. Rekomandohet për përfshirje në programet akademike të historisë, arsimit dhe shkencave sociopolitike në të gjitha nivelet.

Lideri që Shërben – Nënë Tereza në Zemrën e një Libri të Rrallë Shqiptar- “Lideri nuk lind… bëhet” të Dr. Iris Halilit

August 5, 2025 by s p

Hysen S. Dizdari/

Shkenca e lidershipit është ndër disiplinat më pak të studiuara në Shqipëri. Me librin e saj “Lideri nuk lind… bëhet”, Dr. Iris Halili sjell një kontribut të jashtëzakonshëm, duke hedhur dritë mbi këtë fushë përmes një analize të thelluar dhe origjinale, e para e këtij lloji në letrat shqipe. Ky libër nuk është vetëm një manual mbi lidershipin – është një ftesë për vetëreflektim dhe zhvillim personal, që provon se çdokush mund të bëhet lider i suksesshëm nëse ndërton karakter dhe etikë të lartë morale.

Ajo që e bën librin unik është qasja e tij shkencore dhe e strukturuar, ku autorja trajton thellësisht rolin e karizmës dhe narcisizmit në suksesin apo dështimin e liderëve. Karizma, sipas saj, është një element i rëndësishëm, por jo vendimtar. Me argumente të mbështetura në shkolla të ndryshme të mendimit, ajo ndihmon lexuesin të kuptojë se çfarë e bën një lider të qëndrueshëm dhe të besueshëm.

Kapitujt kushtuar lidershipit toksik dhe liderëve negativë, përfshirë diktatorët dhe drejtuesit e korruptuar, sjellin një pasqyrë tronditëse, por të domosdoshme, për të kuptuar ndikimin e drejtimit të keq në shoqëri. Libri merr edhe më shumë vlerë kur i dedikon një kapitull të veçantë lidershipit femëror, ku ndër të tjera ndalet tek figura më madhështore e shekullit të kaluar: Shenjtorja jonë, Nënë Tereza.

Në faqen 61, autorja shkruan:

“Nënë Terezën si një ndër katër liderët më të mëdhenj të njerëzimit – përkrah Gandit, Martin Luther Kingut dhe Mandelës – e ka njohur literatura e lidershipit perëndimor si lideren që ndërtoi modelin e dashurisë pa kushte dhe transformoi mendimin botëror. Ajo na mësoi se dashuria është arma më e fortë që sjell paqe dhe prosperitet. Modeli i saj nuk ishte thjesht fetar, por njerëzor, universal dhe i lirë.”

Ky vlerësim e pozicionon Nënë Terezën si lideren shërbëtore për t’u imituar, një figurë e cila tejkalon kufijtë fetarë dhe kombëtarë. Dr. Halili thekson se shqiptarët nuk kanë pse të kërkojnë modele jashtë vendit – Nënë Tereza është modeli ynë i madh, i gjallë, për të ndërtuar një lidership me vlera humane.

Në mënyrë të veçantë, libri prish mitin e vjetër se arti dhe lidershipi nuk lidhen. Përkundrazi, autorja provon se artistët mund të jenë liderë të jashtëzakonshëm, pasi kanë aftësinë të jenë fleksibël, krijues, dhe të mos e shohin botën bardh e zi. Kjo ua jep atyre një përparësi të madhe në vendimmarrje.

Një tjetër kapitull goditës është ai për rolin e kulturave në lidership. Nëpërmjet një analize të thellë, autorja argumenton pse kultura shqiptare ka dështuar të prodhojë liderë transformues në epokën moderne. Ajo tregon se katër tiparet kulturore që karakterizojnë lidershipin negativ – dhe që, për fat të keq, janë të pranishme te ne – kanë penguar zhvillimin e drejtimit pozitiv dhe reformues.

Ky libër, i botuar nga shtëpia botuese Dituria në vitin 2020 dhe ribotuar në vitin 2022, u shpall libri më i mirë i mendimit për vitin 2021 nga portali më i madh online i librit shqip, Bukinist. Sot, ai është i rrallë për t’u gjetur në libraritë e Shqipërisë dhe Kosovës, por mbetet një thesar i domosdoshëm për çdo student, studiues, drejtues, apo qytetar që synon të kuptojë dhe të zhvillojë lidershipin.

“Lideri nuk lind… bëhet” është më shumë se një libër – është një udhërrëfyes i domosdoshëm për të gjithë ata që duan të udhëheqin me vlera, të dallojnë liderët e mirë nga ata të këqij, dhe të kuptojnë se lidershipi i vërtetë fillon nga vetja. E si fillim, një hap i zgjuar është të lexoni këtë libër që me vetëm 90 faqe përmbledh me saktësi e maturi thelbin e lidershipit modern.
Një vepër që na bën krenarë për Nënë Terezën, por gjithashtu për autoren që ia ka dhënë shqiptarisë këtë kontribut të jashtëzakonshëm.