s p – Page 831 – Dielli

Provokimi i Greqisë dhe sfida ndaj Drejtësisë

November 1, 2024 by s p

Alket Veliu/

Vizita e “eurodeputetit” grek Fredi Beleri në Tiranë ka shkaktuar një valë reagimesh në Shqipëri, duke u interpretuar si një provokim i hapur nga ana e Greqisë. Duke qenë se Beleri është i dënuar nga drejtësia shqiptare për krime të rënda, kjo vizitë ngre pikëpyetje të forta mbi respektimin e ligjit dhe marrëdhëniet diplomatike mes dy vendeve. Gjykatat shqiptare e dënuan Fredi Belerin me dy vite burg për blerjen e votave gjatë zgjedhjeve lokale të vitit 2023. Ky dënim nuk është një rast i izoluar i gjykatave në mbrojtje të procesit zgjedhor për të siguruar që çdo akt i paligjshëm të ketë pasoja. Dënimi i tij tregon se autoritetet shqiptare janë të gatshme të veprojnë ndaj shkeljeve, pavarësisht nga presionet politike ose diplomatike. Ndërsa Parlamenti Evropian, brenda kuadrit dhe mjeteve të veta statuore, si një far që ndriçon rrugët e Evropës, duhet ta ketë të qartë se dallga e nacionalizmave mund të shmanget vetëm me një politikë konstruktive dhe të përbashkët, në kuadrin e së cilës personat e inkriminuar nuk duhet të përfitojnë nga “atavizmi Kristian”, që nuk ka asnjë lidhje me frymëzimin progresiv të Ungjillit, që pranon detyrimin e të gjithëve për t’iu nënshtruar dinjitetit dhe ligjit. Të mos harrojmë që BE dhe ShBA janë investitorët kryesorë të institucioneve të reja të drejtësisë në vend.

Në këtë kontekst, përfshirja e Belerit në delegacion e PE duket si një tentativë për të sfiduar autoritetin shqiptar dhe për të minuar sistemin ligjor në Shqipëri. Për këtë rast duhet të reagonte dhe pala shqiptare, për të mos pranuar Belerin e dënuar nga drejtësia jonë të ishte pjesë e delegacionit të PE në Tiranë. Neurozat dhe veprimtaria e antishqiptare e këtij shqiptari gjakprishur, kanë ndjekur njëra-tjetrën. Të mos harrojmë se Beleri është dënuar nga gjykata shqiptare edhe për përdhosjen e simboleve tona kombëtare. Për vite me rradhë ai ka qënë në krye të sillogjeve irredentiste greke, duke pretenduar autonominë e Himarës.

Ndërsa sulmet e mbrapshta që erdhën nga Athina zyrtare, pas “incidentit me vezë e kos” në Tiranë, nuk befasojnë askënd. Politika greke ka mbi një shekull që vuan nga komplekse patologjike të mbledhura përgjatë kohëve, me një ekskluzivitet të hapur luftënxitës dhe pushtues, pavarësisht se

ky shtet anëtar i BE-së cënon dhe provokon interesat e paqes dhe të sigurisë.

Vizita e Belerit vjen pas një periudhe tensioni mes Shqipërisë dhe Greqisë dhe vet Beleri ishte një deus ex machina për përndezjen e pasioneve nacionaliste. Tensionet mes dy vendeve kanë njohur ulje dhe ngritje, por kurrë nuk janë shuar, pasi asnjeherë palët nuk janë ulur të diskutojnë origjinën e konflikteve dhe të punojnë për t’i zgjidhur ato. Me arrogancën e të fortit pala greke ka diktuar axhendën e vet dhe ka bërë presion për të nënshtruar shqiptarët, deri në cënim të mëvetësisë së tyre.

Reagimi i opinionit publik shqiptar ditën që Beleri u shfaq në Tiranë me rrason e “parlamentarit evropian”, ka qenë i fortë dhe kritik. Shumica e qytetarëve e shohin këtë si një shkelje të sovranitetit shqiptar dhe si një sfidë ndaj autoritetit të institucioneve vendase, ndaj dhe protestat e qytetarëve tregojnë maturitet dhe dinjitet. Protesta nuk ishte kundër delegacionit të delegacionit te PE, por kundër sfidës që një i dënuar nga drejtësia shqiptare (madje dhe nga ajo greke), i bëri institucioneve shqiptare. Është thelbësore që autoritetet shqiptare dhe politika shqiptare të qëndrojnë të forta ndaj këtyre provokimeve dhe të punojnë për ndërtimin e marrëdhënieve më konstruktive me fqinjët e tyre, duke mbështetur gjithashtu integritetin e sistemit ligjor shqiptar si një parakusht për stabilitetin rajonal dhe integrimin në Evropë.

Padyshim politika të tilla me “desantimin” e Belerit në dyert e institucioneve më të larta të shtetit shqiptar janë dritëshkurtëra, aq më shumë që shqiptarët nuk janë më si 30 vjet më parë, por kanë dy shtete në ballkan dhe në një shtet të tretë janë faktor i rëndësishëm. Do të ishte e udhës që shqiptarët dhe grekët t’i zëvëndësonin marrëdhëniet e tyre me një solidaritet interesash të ndërsjellta, të dialogonin mes tyre mbi bazën e parimit të reciprocitetit, pa patur frikë nga e shkuara dhe, me kurajo, të përballeshin me problemet e pazgjidhura mes tyre, ku padyshim çështja çame është problemi më emergjent, që kërkon zgjidhje.

Maliq Arifaj, njeri i mirë e veprimtar i përkushtuari i çështjes kombëtare

November 1, 2024 by s p

Nga dr. Sadik Elshani/

Me rastin e ndarjes së tij nga kjo botë

Më 24 shtator të këtij viti në Philadelphia u nda nga kjo botë njeriu i mirë, Maliq Arifaj. Familjarët humbën më të dashurin e tyre, shoqata jonë humbi anëtarin e nderuar, bashkësia shqiptaro – amerikane humbi veprimtarin e përkushtuar, ndërsa ne të gjithë humbëm mikun tonë të dashur e të shtrenjtë. Maliqi ka lindur në fshatin Peqan të Suharekës/Therandës më 21 mars 1952. Katër klasët e para të shkollës fillore i ka mbaruar në fshatin e lindjes, ndërsa katër klasët e fundit në Suharekë. Pas mbarimit të arsimit tetëvjaçar ai u regjistrua në Shkollën Normale të Prizrenit, por pas 2 – 3 viteve, në vitin 1969, ai arratiset në Itali, ndërsa në vitin 1970 vendoset në ShBA. Si çdo emigrant tjetër në vitet e para të vendosjes së tij ai mundohet t’i përshtatet kushteve të reja jetësore duke punuar punë të ndryshme. Më vonë ai arrin që të krijojë biznesin e tij në fushën e shërbimeve të ushqimit, krijon familje. Të punosh për ta mbajtur familjen, të përpiqesh për një jetë më të mirë për fëmijët është detyrë themelore, parësore e çdo personi që e ka lënë vendin e tij për një jetë më të mirë në Amerikë, në botën e lirë. Por, Maliqi përveç këtyre detyrimeve të zakonshme ka bërë edhe shumë gjëra të jashtëzakonshme. Prandaj, në këtë shkrim të shkurtër do të përqëndrohem pikërisht në këto veprimtari të jashtëzakonshme. Ai që në fillim ka qenë mjaft i angazhuar në veprimtari të ndryshme atdhetare që organizonte atëherë komuniteti shqiptaro – amerikan për ta promovuar, çështjen e Kosovës, t’ia bënin të njohur botës demokratike vuajtjet e popullsisë shqiptare që jetonte në trojet e tyre në ish-Jugosllavi. Maliqi ka qenë bashkëpunëtor, bashkëveprimtar i ngushtë i Babë Tahirit (Tahir Kërrnaja), profesor Sami Repishtit e shumë të tjerëve. Së bashku me vëllezërit Bitici (Bytyçi) e shumë të tjerë ai ka qenë i angazhuar në organizatën “Rinia Shqiptare Kosovare në Botën e Lirë (RShKBL), ku ai ka qenë Sekretar Ekzekutiv. Vetëm ai e ka patur përgjegjësinë që t’i nënshkruajë të gjitha dokumentet e kësaj organizate, sepse ai ka lindur në Kosovë pas Luftës së Dytë Botërore dhe askush nuk mund ta akuzonte atë si bashkëpunëtor të fashizmit. Veprimtari qendrore e kësaj organizate ka qenë çështja e Kosovës, përpjekjet dhe lufta për lirinë e pavarësinë e saj. Maliqi më ka treguar se në murin e banesës së Tahir Kërrnajës, që njëherësh ka qenë edhe selia e kësaj organizate, ka qenë e shkruar kjo fjali: “Këtu flitet vetëm për Kosovë”. Në fund të viteve të 60-ta të shekullit të kaluar shqiptarët në Kosovë e viset tjera shqiptare në ish-Jugosllavi i kishin shtuar përpjekjet e tyre për t’i gëzuar të drejtat e barabarta me kombet e tjera të Federatës Jugosllave. Kishte filluar një zgjim kombëtar, një rilindje e vërtetë. (Nuk ka nevojë të zgjatem më tepër këtu për atë periudhë se të tjerat i ka thënë historia). Roli, misioni i RShKBLka qenë që klithmat, vuajtjet e shqiptarëve në ish-Jugosllavi të bëhen të njohura në Botën Përendimore – botën e lirë. Të njoftohej bota demokratike për padrejtësitë e shumta që u bëheshin atëherë shqiptarëve, të ndërkombëtarizohet cështja e Kosovës. Ka qenë e vështirë që të thyhet miti për Jugosllavinë që mbizotëronte në botën përendimore si një vend më liberal se vendet e tjera të ish-Lindjes. Jugosllavi atëherë ishte e përkëdhelura, e dashura e Perëndimit, Departamentit Amerikan të Shtetit. Veprimtarët e RShKBL kanë organizuar veprimtari të llojllojshme: demonstrata para Shtëpisë së Bardhë, Kombeve të Bashkuara, takime me persona me influencë në politikën amerikane, senatorë e kongresmenë, personalitete të rëndësishmë të Administratave Amerikane, kanë shkruar e shpërndarë pamflete e memorandume drejtuar Sekretarëve Gjeneralë të Kombeve të Bashkuara, gazetarëve e gazetave të shumta e me ndikim në opinionin amerikan. Për të gjitha këto veprime duhej sakrificë guxim, mençuri. Këto veprimtari nuk ishin edhe pa rrezik për jetën, sepse edhe në botën e lirë shtrihej dora e zgjatur e UDB-së jugosllave, kësaj organizate gjakatare, e cila i ka sjell shumë të zeza polpullit tonë. Për angazhimin e tij atdhetar si kundërshtar i pakompromis i regjimit jugosllav, Maliqi për 33 vite nuk ka mundur të shkojë në Kosovë e të vizitojë familjen e tij. Dhe kur është kthyer pas gjithë atyre viteva, nuk a ka njohur asnjë njeri. Vërtet një sakrificë e madhe personale. Veprimtaria e organizatës RShKBL është pasqyruar në detaje në librin e vëllimshëm, “Kosovo Path to Freedom – The Role of The Albanian Kosovar Youth in the Free Ëorld in the Liberation of Kosovo (Vatra, 2012) të autorit dhe veprimtarit të kësaj organizate, Sergio Bitici. Ndërsa arkivin e kësaj organizate Maliqi ia ka dorëzuar Muzeut të Kosovës.

Maliqi ishte një person i përzemërt, kishte një shpirt fisnik e të pastër, një ndershmëri të tejskajshme, natyrë të qetë e një komunikim shumë të ngrohtë e njerëzor. Ishte një atdhetar i flaktë, veprimtar i përkushtuar i çështjes kombëtare, sidomos asaj kosovare.E donte Shqipërinë e donte Kosovën, Amerikën – atdheun e tij të dytë, i donte shqiptarët, i donte njerëzit e mirë, përparimtarë e democratë. Maliqi mishëronte, pasqyronte virtytet më të mira të popullit tonë: besnikërinë, mikpritjen, qëndresën, dashurinë e pakufijshme për kombin e atdheun, ndjenjën e sakrificës, respektin për njëri – tjetrin. Rrezatonte mirësinë njerëzore dhe frymën pozitive për bashkim. Dallgët e jetës, përvoja jetësore në kohëra të jashtëzakonshme e kishin kalitur karakterin e tij burrëror, njerëzor e atdhetar.

Maliqi ishte një vëzhgues i kujdesshëm, kronist e arkiv i gjallë i komunitetit shqiptaro – amerikan në këto 50 vitet e fundit, dëshmitar e pjesëmarrës aktiv i shumë ngjarjeve të komunitetit, njeri që i ka njohur nga afër dhe ka pasur bashkëpunim me figurat kryesore shqiptare në Amerikë. Ndër vite ka kultivuar dashurinë për të lexuar. Vazhdimisht lexonte literaturë artistike, publicistike e politike.Me shumë kujdes e vëmendje i përcillte procest, zhvillimet politike në Amerikë e trojet shqiptare, sidomos ato për ndërtimin e shtetit të ri të Kosovës.

Me vendosjen e tij në Philadelphia ai u anëtarësua në shoqatën “Bijtë e shqipes”, duke e vënë në shërbim të shoqatës përvojën e tij shumëvjeçare në organizimin e komunitetit. Kishte një respekt për shoqatën dhe drejtuesit e saj, punën me plot përkushtim, veprimtaritë e shumta e cilësore. Shpesh më thoshte se, shoqata “Bijtë e shqipes” është shoqata më e organizuar nga të gjitha shoqatat shqiptare që ai kishte parë ndonjëherë në Amerkë. Për angazhimin e tij në shoqatë e komunitet dhe veprimtarinë e tij shumëvjeçare atdhetare shoqata “Bijtë e shqipes” e ka nderuar atë me “Certifikatë Mirënjohjeje”.

Largimi i parakohshëm i Maliqit nga kjo botë na ka pikëlluar të gjithëve, por ne gjithmonë do ta kujtojmë me shumë respekt, do t’i mbajmë të gjalla çastet e lumtura të kaluara së bashku.

Ditën e shtunë, 2 nëntor 2024, ora 5 – 8 pm, shoqata “Bijtë e shqipes” do të organizojë një Veprimtari Përkujtimore për të nderuar jetën dhe veprën e Maliq Arfajt. Veprimtaria do të zhvillohet në mjediset e shoqatës, në këtë adresë: 3322 Ëillits Road, Philadelphia, PA 19136. Të gjithë janë të mirëseardhur e të mirëpritur, sidomos bashkëveprimtarët e tij të kahershëm.

P. S.

Ka edhe shumë gjëra të tjera për t’u thënë për Maliqin, por atij nuk i pëlqenin shkrimet dhe fjalimet e gjata.

Drejtësi dhe Barazi për Shqiptarët e Luginës së Preshevës

November 1, 2024 by s p

Shaip Kamberi/

Raporti për progresin e Serbisë për 2024 është Thirrje për Drejtësi dhe Barazi për Shqiptarët e Luginës së Preshevës. Raporti i fundit i Komisionit Evropian për Serbinë në vitin 2024 sjell një pasqyrë të rëndësishme të situatës së pakicave, me fokus të veçantë mbi sfidat dhe problemet që përballen shqiptarët e Luginës së Preshevës.
Ky raport konfirmon atë që kemi ngritur vazhdimisht:
Mungesën e zbatimit të vërtetë të të drejtave tona, pavarësisht ekzistencës së kornizës ligjore.
Pasivizimi i adresave dhe kontrollet policore – Shqiptarët në Luginë përballen me kontrolle të rregullta mbi statusin e rezidencës që çojnë në “pasivizimin” e adresave, një veprim që rrezikon të na izolojë nga të drejtat bazë dhe qasja në shërbime shtetërore. Ky proces mbetet i paqartë dhe i paqartësuar për publikun, duke ngritur pyetje për transparencën e tij.
Përfaqësimin e pamjaftueshëm të shqiptarëve në institucionet publike dhe polici – Raporti thekson nevojën urgjente për përmirësimin e përfaqësimit të shqiptarëve në administratën publike dhe policinë. Ky përfaqësim është thelbësor për të siguruar që zëri i komunitetit tonë të dëgjohet dhe që të kemi qasje të barabartë në vendimmarrje.
Arsim dhe kulturë në gjuhën amtare – Tekstet shkollore në gjuhën shqipe mbeten të pamjaftueshme, ndërsa mësimi i gjuhës serbe për shqiptarët mbetet i papërshtatshëm dhe sfidues për studentët. Gjithashtu, qasja në ushtrimin e fesë dhe kulturës në gjuhën amtare është një e drejtë që ende nuk është përmbushur në nivel të mjaftueshëm.
Media dhe publikimi në gjuhët edhe në gjuhën shqipe – mungesa e shërbimeve publike të mjaftueshme në gjuhët e minoriteteve është një problem madhor. Kjo kufizon aksesin e komuniteteve në informacionin e domosdoshëm dhe lë nevojat e tyre të pazëshëme në sferën publike.
Gjuha e urrejtjes dhe diskriminimi në media dhe nga deputetë – Fatkeqësisht, ka raste të gjuhës së urrejtjes kundër minoriteteve, duke përfshirë komunitetin shqiptar, në media dhe madje edhe nga disa deputetë. Ky fenomen rrezikon të përkeqësojë më tej marrëdhëniet dhe të inkurajojë ndjenjat ksenofobike.
Ky raport nuk mund të kuptohet ndryshe përveç si thirrje që Serbia të përmbushë detyrimet ndaj shqiptarëve në Luginën e Preshevës, të drejtave e pakicave, të veprojë në mënyrë transparente dhe të respektojë të drejtat e shqiptarëve si qytetarë të barabartë.
Ne nuk do të heshtim! Të drejtat tona duhet të mbrohen, dhe zëri ynë do të dëgjohet.

“ANTOLOGJIA E POEZIVE MË TË BUKURA TË BOTËS”

November 1, 2024 by s p

Rudolf Marku/

Qëllimi i kësaj përmbledhjeje është sjellja në një libër të vetëm i disa prej poezive që më kanë pëlqyer më tepër, gjatë leximit të poezisë botërore, përgjatë shumë viteve. Struktura e këtij libri nuk është as tematike, dhe as gjeografike. Është një përmbledhje e poezive që i kanë shfaqur rezistencë dhe qëndrueshmëri kohës, falë kanoneve të veta estetike me të cilat këto poezi janë shkruar, prej emrave më të njohur të Poezisë, që prej 3000 vitesh më parë e deri më sot.

Qëllimi im është t’iu ofroj lexuesve kënaqësinë e leximit poetik, në kuptimin e thjeshtë, dhe, njëherësh kompleks, të konceptit kënaqësi leximi.

Libri është një katalog poetik që përfshin krijimet që nga fillimet e shkrimit, Mesopotami dhe Rigvedat e Tibetit, deri në kohërat tona. Poezia e shekullit të XX zë një vend të rëndësishëm në këtë vëllim.

Në planin personal, ky libër është një ndalesë gjatë udhëtimit tim gjysmë shekullor në peizazhet e fushave, vargmaleve, honeve dhe greminave, njëkohësisht të frikshme dhe joshëse, të Poezisë Botërore. Një peizash, pjesë të rëndësishme të së cilit kam konsideruar dhe vazhdoj ta konsideroj edhe poezinë e shkruar në gjuhën Shqipe.

Përmbledhja përfshin tetëdhjtë e dy poetë, dhjetë prej tyre Nobelistë, dhe përmban njëqind e dyzet e pesë poezi.

Kam bindjen se ky libër përfaqëson disa nga arritjet më të mira të poezisë në botë, poezi e cila nuk kërkon të vetëspjegohet para kritikëve skeptikë dhe para lexuesve, përse është e tillë; një poezi që ka kurajon të vetëquhet poezi, ngase kanonet estetike përputhen me gjithë krijimtarinë më të mirë poetike në tërësi; por dhe duke qenë poezi që nderon përparësinë e komunikimit me lexuesin – sa kohë që jemi krijesa të gjuhës – dhe që është pjesë e tërësishme e vlerave të shpirtit Njerëzor! Libri është i treti me përkthime poetike që botoj këtë vit- 2024- krahas librave të Safos dhe Katulit, botuar nga Shtëpia Botuese e respektuar ‘Dukagjini’, Kosovë.

Ndërsa ‘Antologjia’ e Poezive më të bukura të Botës’ është botuar nga Mediaprint, një emër që shquhet për botimet me elegancë dhe sqimë profesionale, nën kujdesin e të palodhshmes dhe te pagabueshmes Elda Vela, redaktorve Katjusha Pogaçe dhe Silvana Farruku, dhe të Graphic Design të Elsi Kondos.

Libri mund të gjëndet në Librarinë Adrion dhe në shumë librari të tjera të Kryeqytetit.

Fortifikimet e Bronzit të Vonë

November 1, 2024 by s p

Dr. Ervin Kujtila/

Sondazhet e realizuara në fortifikimet prehistorike të Orenjës dhe Zdranjshit të luginës së Shkumbinit, mundësuan njohjen më të plotë të zhvillimit kronologjik të jetës së tyre. Kështu në Orenjë u përftuan të dhëna stratigrafiko-kulturore që e mbështesin zhvillimin e jetës në këtë vendbanim, në 3 faza kronologjike të emërtuara Orenjë I-II-III, përkatësisht të lidhura me Bronzin e Hershëm, Bronzin e Vonë dhe periudhën e vonë antike. Ndërsa në fortifikimin e Zdranjshit, u fiksuan dy faza kronologjiko-kulturore zhvillimi, Zdranjsh I dhe II, që i referohen përkatësisht periudhës së Bronzit të Hershëm dhe asaj të Bronzit të Vonë.
Bazuar në materialin arkeologjik, rezulton se jeta në qytezën e Orenjës ka kaluar në tre faza, që dallohen nga intensiteti dhe karakteri. Faza e parë është periudha e Bronzit të Hershëm. Faza e dytë i përket periudhës së Bronzit të Vonë dhe faze e tretë periudhës së Antikitetit të Vonë.
Qeramika e fazës Orenjë I dhe Zdranjsh I, ndryshon në aspektet më kryesore të saj nga qeramika e shtresës pasardhëse të Bronzit të Vonë, pavarësisht se disa nga format dhe dekoret e kësaj të fundit do të ruhen edhe gjatë kësaj faze. Teknikisht enët e fazës Orenjë I dhe Zdranjsh I, nuk shquhen në përgjithësi për ndonjë cilësi të lartë punimi. Shumica e fragmenteve të enëve, qofshin të mëdha ose të vogla i përkasin kategorisë së qeramikës së zakonshme apo trashanike.
Lënda arkeologjike e periudhës së hershme të Bronzit e gjetur përfaqësohet nga një numër relativisht i vogël enësh të fragmentuara. Disa nga format e qeramikës së Bronzit të Hershëm përsëriten ose zhvillojnë më tej forma të tjera në periudhën e Bronzit të Vonë. Format më karakteristike të qeramikës së Orenjë I dhe Zdranjshë I, janë: tasa me buzë të sheshta ose të shtrira nga jashtë, enë me buzë të prerë pjerrtas, të cilat janë gjetur edhe në zona të tjera të Shqipërisë si në Kukum I, Ganjollë I, Maliq, Zagorë, Shkodër etj.
Enët e punuara me brumë të mirë dhe pjekje të plotë. Balta ka ngjyrë të errët, që shkon nga kafe në të kuqe dhe gri në të zi. Enët janë lyer me një shtresë ajke, pa shkëlqim. Fundet janë të sheshta dhe shkrihen harmonishëm me trupin e enës. Vegjët janë shiritore vertikale. Zbukurimet përfaqësohen kryesisht nga shiriti i thjeshtë në reliev me shtypje gishti, thimthat e vegjël plastikë.

Materiali arkeologjik i grumbulluar dhe analiza tipologjike e tij çojnë në disa përfundime të përgjithshme të karakterit kronologjiko-kulturor të vendbanimit.
Fortifikimi i Orenjës dhe Zdranjshit është banuar në disa periudha të ndryshme historike.

Faza e parë, që do ta pranonim si faza Orenjë dhe Zdranjsh I, i përgjigjet periudhës se Bronzit të Hershëm. Gjetjet në sasi relativisht të pakta mendojmë se dëshmon se vendbanimi është shfrytëzuar në një periudhë të kufizuar kohe. Kultura e zbuluar në Orenjë dhe Zdranjshë I inkuadrohet mjaft mirë brenda territorit gjeografik të Shqipërisë, ku u zhvilluan kultura të kësaj periudhë si Ganjollë I, Kukum I, Gajtan I, Shkodër Ia etj.

Teknika e punimit, format dhe zbukurimet e qeramikës në aspektin e tyre kryesor e afrojnë këtë kulturë dhe me atë të zbuluar në Maliq IIIa-b, Sovjan V, Shkodër Ia-b, Manasdren I. Disa elemente dekorative, pavarësisht nga dallimet krahinore, vendosin lidhje kulturore me krahinat tona në very dhe jug të Shkumbinit. Kultura Orenjë dhe Zdranjshë I duket se u zhvillua në kontakte të afërta dhe me kulturën e Maliqit dhe të veriut të Shqipërisë, me të cilën ajo do të lidhet më shumë në saje të pozitës gjeografike të këtyre vendbanimeve.

Fortifikimet e kësaj periudhe ndodhen zakonisht në pika dominante të zonave baritore, larg rrugëve të komunikimit. Planimetria e këtyre fortifikimeve i përmbahet tipit eliptik. Zakonisht hyrja gjendet në pjesën më të ulët të kreshtës, ku realizohet komunikimi me zonën përreth. Qeramika e zbuluar në Orenjë dhë Zdranjsh, format dhe dekori i saj i datojnë këto fortifikime në periudhën e Bronzit të Vonë.
Fortifikimet prehistorike të periudhës së Bronzit të Vonë në luginën e Shkumbinit lidhen kryesisht me karakterin mbrojtës të tyre, si vendbanim dhe vendstrehim për banorët dhe për pasurinë e tyre. Ato janë të vendosura në zona të brendshme të territorit, larg rrugëve kryesore të komunikimit si në Orenjë dhe Zdranjsh dhe Lleshan. Këto fortifikime janë të vendosura në afërsi me kullotat që lidhen me ekonominë baritore. Shembuj të ngjashëm janë konstatuar në fortifikimet e kësaj periudhe në Shqipëri dhe jashtë saj, sidomos në rrafshnaltën e Glasinacit.

Fortifikimet mbrojtëse në të gjitha rastet, janë ndërtuar mbi bazament natyror, direkt mbi tokë të virgjër ose mbi shtresa shkëmbore, domethënë ato janë pa themel. Ndërtimi i këtyre mureve është bërë me gurë të mbledhur në sipërfaqen e terrenit ose nxjerrë nga shtresat shkëmbore sipërfaqësore. Fortifikimi është ndërtuar me gurë të vendosur në muraturë të thatë të papunuar fare. Gurët janë të përmasave të tyre natyrore. Në fasadë fugat janë të pambushura dhe rrallë me ndonjë gur të vogël. Blloqet e gurëve janë të një madhësie mesatare e të mëdhenj, me përmasa (0.40 x0.70 m). Lartësia maksimale e ruajtur e fortifikimit prehistorik arrin në 0.80 – 1.20 m. Gjerësia maksimale e ruajtur është 1.80 – 2.20 m. Në fasadë fugat janë të pambushura dhe rrallë me ndonjë gur të vogël. Fasada anësore zakonisht paraqitet e mbuluar nga dherat.

Fortifikimet prehistorike të luginës së Shkumbinit formojnë një sistem të organizuar mbrojtës të kësaj lugine. Karakteristikë e përbashkët e tyre është vendosja në pozita strategjike dhe dominante, pranë kullotave natyrore dhe kontrolli i rrugëve kryesore të komunikimit. Një karakteristikë tjetër e përbashkët shënohet nga skema e njëjtë apo e ngjashme planimetrike eliptike dhe në ndonjë rast edhe oblike, linja e murit nuk ka kthesa, kënde apo kulla, element që do të shfaqen në fortifikimet e mëvonshme. Muret rrethuese ruhen në një lartësi të vogël, ato janë ndërtuar me gurë mesatarë dhe të vegjël të papunuar.

Karakteristikë për fortifikimet prehistorike të Bronzit të Vonë është planimetria e tyre në trajtë eliptike. Fortifikimi ndjek linjë të përkulur, pa kënde e kthesa (Orenjë, Zdranjsh, Lleshan).

Sipërfaqja e tyre varion nga 2 ha (Zdranjsh) deri në 2.5 ha (Orenjë). Fortifikimi është ndërtuar në anën e cila është më pak e mbrojtur që lidhet me pjesën tjetër të zonës me një qafë. Hyrja e fortifikimit zakonisht gjendet pjesën më të ulët të fortifikimit e cila bën të mundur komunikimin me zonën përreth. Perimetri i fortifikimeve është afërsisht 600 m, ndërsa gjatësia e fortifikimit prehistorik të ruajtur është 236 – 251 m.
Lidhur me raportin hapësinor të vendbanimeve prehistorike dhe tipin planimetrik të fortifikimeve të Bronzit të Vonë në luginën e Shkumbinit mund të themi se:
a.Tipi kryesor planimetrik është vendbanimi brenda fortifikimit; ky tip planimetrik aktualisht ndeshet vetëm në fortifikimet e Orenjës dhe Zdranjshit, të verifikuar nëpërmjet sondazheve arkeologjik. Në këtë tip planimetrik mund të përfshihen edhe fortifikimet e tjera si: Bërzeshta, Qukës Skëndërbe, Lleshani.
b.Tipi planimetrik i vendbanimit jashtë fortifikimit. Ky tip nuk është ndeshur në periudhën e Bronzit të Vonë nga kërkimet tona në këtë luginë. Ai duket se shfaqet në periudhën arkaike, siç dëshmojnë të dhënat nga Qyteza e Selcës së Poshtme në Mokër dhe vendbanimi i Belshit.
Kultura e periudhës së Bronzit të Vonë e zbuluar në këto vendbanime prehistorike, me analogjitë e saj kulturore është e orientuar kryesisht nga Shqipëria e Veriut dhe grupi kulturor Glasinac-Mat.