Dielli | The Sun

Albanian American Newspaper Devoted to the Intellectual and Cultural Advancement of the Albanians in America | Since 1909

Arti dhe kultura në Dardani

by

Prof. Dr. Luan Përzhita/

Gërmimet dhe studimet arkeologjike, në Kosovë në dekadat e fundit po sqarojnë cdo ditë e më shumë historinë antike të ilirëve dardanë që banonin në qendër të Ballkanit. Një drejtim i këtyre zbulimeve kanë treguar se arti dhe kultura tek dardanët ka qenë shumë e zhvilluar dhe herë herë është përfaqësuar dhe ndër popujt e tjerë të botës antike. Por jo vetem arti por edhe qarkullimi monetar, si një fenomen ekonomik i përgjithshëm, ka qenë i shtrirë pothuajse në tërë territorin e Dardanisë. Për herë të parë, shek. IV p.Kr., është qyteti, Damastioni që pret monedhën prej argjendit. Në këtë periudhë (shek.IV-I p.Kr.) te dardanët filluan të qarkullojnë monedha me prejardhje nga treva të ndryeshme; Teba (400-390), Apollonia (Thraki) 350 p.K. Maqedononia, Athina (177-176), Iliria shek. III-I p.Kr., Pelagonia, Paonia etj,. Në shekullin II p.K., shfaqet në qarkullim denari romak, i cili do të jetë më vonë dhe paraja kryesore në Dardani.

Me ardhjen në pushtet të Oktavian Augustit, monedhat kryesore, ishin prerje të perandorëve romakë ose anëtarëve të familjeve të tyre, por përveç Senatit, e drejta e emetimit të parasë iu dha edhe provincave, qyteteve dhe njësive të ngjashme administrative të cilat prodhonin kryesisht monedha bronzi dhe bakri, të destinuara për tregtinë lokale, kjo si një domosdoshmëri që lidhej me likuidimin e pagesave të personelit të administratës romake, si dhe për funksionimin më të mirë të minierave, bujqësisë dhe të gjitha aktiviteteve ekonomike.

Në qarkullim kishte edhe disa prerje të tjera të vogla bronzi (quadrances), të emetuara gjatë mbretërimit të Trajanit dhe Hadrianit. Këto monedha kishin në faqe kokën e perandorit, ndërsa në shpinë një personifikim femëror me mbishkrimin Metalla Ulpiana, siç ishte monedha e emetuar në minierat e zonës së Prishtinës dhe tipi tjetër me mbishkrimin “Dardanici”, që vjen nga minierat e Kopaonikut. Këto të fundit kishin të paraqitur figurën e një hyjneshe, e cila mendohet të jetë Hyjnesha Dardane. Po ashtu, me interes është dhe zbulimi në Lipjan i një prej depove më të mëdha me centenionalet e Konstantinit të Madh dhe anëtarëve të familjes së tij, si dhe medaljoni i rrallë i perandorit Prob. Sasia e monedhave në qarkullim në këto territore u rrit gradualisht deri në mesin e shekullit IV m.Kr., periudhë kur fillojnë të shfaqen në Dardani monedha të perandorëve romakë të Lindjes.

Arti dhe kultura pasqyrojnë një dukuri tjetër të kësaj periudhe në Dardani. Nisur nga materiali plastik zbuluar te dardanët është konstatuar se, krahas prodhimit të importit që është prezent që nga shekulli I m.Kr., prodhimi lokal i skulpturave që lidhet me kultin, shfaqen në shekullin e II m.Kr. Gjatë shekullit të III dhe në fillim të shekullit IV, në qytetin e Naisit ishin ngritur atelie të nivelit të lartë, të specializuara për prodhimin e veprave të plota në skulpturë.

Nga fundi i shekullit II dhe deri në shekullin IV, me vlerë paraqitet dekoracioni plastik i aplikuar në stelat e varreve, që paraqet elemente të artit dardan të përhapur në këtë rajon. Mozaiku polikrom i Orfeut rrethuar me shtazë, mozaikët në Nerodime me shtatë mendimtarë grekë, monumenti i Hyjneshës Dardane me dy labirinthe apo, nekropolet e pasura të Ulpianës, të Municipium DD dhe të Vendenis në të vërtetë, i takojnë fondit të kulturës materiale provinciale romake, por që kanë fituar tashmë veti të reja. Objektet e vlefshme artizanale me vlera artistike nga nekropolet dhe vendbanimet e kësaj periudhe pasqyrojnë nivelin e zhvillimit kulturor. Artistët në punimet e tyre kanë dhënë figura te skalitura njerëzish, me prejardhje nga arti tradicional dardan, ku ndër tiparet e tyre dalluese janë veshjet popullore dhe stolitë.

Në shekullin III- IV ndryshimet bëhen më të larmishme në disa lloj stolish si dhe në veshjet tradicionale të popullsisë dardane, siç është rasti i kapitelit të zbuluar në Çifllak i cili paraqet në dy anët e tij pamjen e një vajze dardane. Stelat e varreve kanë ruajtur mjaft elemente autoktone, si në anën arkitektonike ashtu dhe stilistike të tyre ku veçojmë kombinimet e hardhisë së rrushit me gjethet e lerthit që gjenden në bustin e Hyjneshës Dardane nga Kllokoti, në monumentet e Perëndeshës dardane nga Rumania apo në shtatoren e Hyjneshës nga Theranda. Studiuesit nënvizojnë se në stelat:.. dallohen elemente vendëse, gjuha vulgare latine dhe onomastika, si dhe emrat ilirë siç janë Longarus, Bato, Monunius, Etuta, Andia, Anna, Cinna, Dasius/Dassius, Epicaris, Tata/Tatta etj,.

Në Dardani ndër perënditë dhe kultet më të njohura ishin Jupiteri, Minerva, Furtuna (mbrojtëse e familjes Furija në Ulpianës), Merkuri dhe Diana; perënditë që vinin nga lindja, siç ishin Mitra, Izida, Serapisi dhe Jupiteri Dolihen dhe perënditë helene Nemezisi, Orfeu, Hekata, Asklepi, Higia dhe Telesfonti, të zbuluara në qendrat kryesore si në Nais, Skup, Ulpianë, Muncipium D.D dhe në treva të tjera dardane. Jupiterit i kushtohet një mbishkrim nga Peja: I(upiter) O(ptimo) M(agno)/ P(ublius) Ael(ius) Cel(erinus?)/ sinus/ dec(urio) l(ibens) p(osuit), që është një nga perënditë më të privilegjuara nga dardanët, fenomen ky i ngjashëm edhe me provincat e tjera fqinje, si për shembull në Dalmaci. Epiteti, me të cilin shoqërohet më shumë emri i Jupiterit, është Maximus, por ndonjëherë ndeshet edhe Dolichenus apo Capitolinus.

Ndërkohë që në Ilirinë e Jugut, dedikimet mbi Jupiterin janë më të pakta në krahasim me Dardaninë dhe Dalmacinë. Kemi vetëm një shembull nga Bylisi, ku Jupiteri shoqërohet me epitetin Sabasios dhe një tjetër nga territori i kolonisë së Dyrrachiumit. Jupiterit i dedikohen dy altarë nga Suhareka, por në këtë rast nuk paraqiten emra të tjerë përveç se IOM në atë të gjetur në zonën e Reqanit, dhe IOM /…]RTAI në atë të gjetur në Samodrazhë. Përveç këtij altari, Suhareka na ofron edhe shumë fragmente të tjera arkitektonike. Ndërsa një mbishkrim nga Istogu dokumenton një tjetër perëndi shumë të rëndësishme për dardanët e periudhës romake, Merkurin, i cili gjithashtu, është dokumentuar edhe më parë në zonën e Pejës. Edhe në këtë rast, personazhi që bën dedikimin, i përket një personi që e ka fituar qytetarinë në kohën e Trajanit, pasi edhe ai ka cognomen Ulpius.

Një tjetër informacion me vlerë, përsa i takon jetës religjoze në Dardani gjatë periudhës romake, na pasqyrohet nga mbishkrimi i Zllakuqanit në Klinë. Bëhet fjalë për një altar që i kushtohet perëndeshës egjiptiane Isis: Daeae/Isidis/Eufro/nius/votum, që dëshmon praninë e kulteve orientale në territorin e Dardanisë gjatë shekullit III p.Kr., kjo me sa duket për shkak të ushtarëve me origjinë lindore në ushtrinë romake, stacionuar që nga periudha e Hadrianit në provincat e Ilirikut. Vihet re se në Dardani është respektuar pak a shumë pjesa më e madhe e panteonit romak, duke përfshirë dhe perënditë e tjera me origjinë lindore si Mitra dhe Dielli që i takojnë shekullit III.

Natyrisht, mendojmë se në përhapjen e këtij kulti në Kosovë, rol parësor luajti Via Lissus-Naissus. Isis është e pranishme edhe në Ilirinë e Jugut. Disa mga emrat e përmendur në mbishkrimet latine janë Aurelio, Dassio dhe Claudius Maximu. Nga këta të tërheq vëmendjen emri Dassius, i cili është dokumentuar edhe më parë në territorin e Kosovës, më konkretisht në një stelë kushtuar një ushtari romak, gjetur pranë Prishtinës. Njëkohësisht janë vërejtur perëndi të ndryshme, siç është rasti në fshatin Bajicë ku është zbuluar një altar kushtuar hyjit Sivano Deo, i cili nderohej nga fiset ilire, respektivisht dhe ato dardane.

Prezenca e kultit të perëndeshes dardane“Dea Dardanica” është dëshmuar nga ana epigrafike në qendrat e ndryeshme të pjesës qendrore dardane, si në altarët me dekurim plastik të Gllamnikut të sotëm, dhe në Smirë të Vitisë afër Gjilanit.

Monumenti nga Smira, përkatësisht labirinthet e relievuara në faqet anësore, njëri rrethor dhe tjetri katërkëndësh, i përbërë nga një kompozicion më i gjerë me domethënie të thellë filozofiko-religjioze, paraqet sfondin e krijuar shpirtëror e mendor të dardanëve që përqendrohet te funksione të shumta të Perëndeshës dardane. Edhe busti i njohur i Gruas nga Kllokoti (II-III) duket të jetë po ashtu personifikim i kësaj perëndeshe, pasi ka ngjashmëri me paraqitjet figurative të Deas nga monumentet e Rumanisë. Nga mbishkrimi i gjetur në Banja e Kushumlisësë sotme përmendet se në trevën e Dardanisë është ngritur një tempull Dea Dardanica para fundit të shekullit II.

Gjon Gazulli 1400-1465, letërsia e hershme shqipe, gurthemeli mbi të cilin u ndërtua vetëdija gjuhesore dhe kulturore e shqiptarëve

by

Prof.Dr. Fatbardha Fishta Hoxha/

Nga të parët humanistë që u bë i njohur jashtë trojeve amtare, Gjon Gazulli ka jetuar në gjysmën e parë të shekullit XV, pra në kohën e luftërave të Skënderbeut kundër hordhive osmane. Të parët e Gjon Gazullit qenë larguar nga Shqipëria për shkak të pushtimit osman dhe qenë vendosur në Republikën e Raguzës në Dalmaci. Ata rridhnin, sipas pohimeve të studiuesve, nga Mirdita apo Zadrima, megjithëse ky patronim është mjaft i përhapur në këto krahina. Ndonjë studiues e vendosin prejardhjen e tij në Kukël, Lezhë, ku mendohet edhe të ketë lindur. Familja e Gjon Gazullit e shpërngulur në Raguzë nuk i shkëputi lidhjet me krahinat shqiptare dhe nuk e reshti punën me dobi të Atdheut. Gjon Gazulli mori një edukim të fortë atdhetar në familje si edhe nëpër shkollat humaniste të porsahapura të Raguzës. Shkollat e këtij qyteti nen shembullin i shkollave humaniste të Gadishullit të Apenineve, kishin lënë pas mënyrat e vjetra skolastike dhe kishin bërë hapa përpara në kultivimin e dijeve njerëzore mbi bazën e përvojës së fituar dhe nga trashëgimi i vyer i antikitetit.

Gjon Gazulli nuk u mjaftua me kulturën që fitoi në këto shkolla, por në moshën 25 vjeçare vazhdoi studimet në Universitetin e Padovës. Atje ai u shqua si një ndër studentët më të përgatitur, me këmbëngulës dhe me vullnet e dëshirë të madhe për të fituar dije të reja. Në Padova, afërsisht në moshën 30 vjeçare, përpara nje komisioni të gjerë të përbërë nga personalitete të shquara më 31 janar 1430 ai mori titullin “Doktor në shkencat e lira”. Sipas dokumenteve, rezulton se, para komisionit, Gjoni e ka shprehur me krenari origjinën e tij shqiptare, po me këtë dinjitet, si shqiptar, ai do të shquhet më pas në fushën politike, shkencore e pedagogjike. Shkencat e lira, ose shtatë artet e lira, në mesjetë ishin gramatika, retorika, dialektika, aritmetika, gjeometria, astronomia dhe muzika. Po drejtimet kryesore të studimeve të tij do të jenë matematika dhe astronomia, krahas oratorisë dhe diplomacisë. Është me interes, të theksohet fakti, se krahas gjashtë personaliteteve në komisionin e dhënies së titullit janë edhe dy personalitete me prejardhje nga Durrësi. Dëshmon ky fakt, jo vetëm se shqiptarët e ditur nuk ishin pak në atë kohë, por edhe se ata ishin të pranishëm në qendra universitare dhe jepnin kontributin e tyre të çmuar në lëvizjen e madhe humaniste në Evropë.

Gjatë shek. XV dhe më parë, marrëdhëniet e principatave shqiptare me Republikën e Raguzës qenë të mira. Ashtu si shumë qytete shqiptare të Mesjetës si Durrësi, Shkodra, Vlora, Berati etj., edhe Raguza ishte e zhvilluar, por ndërsa qytetet tona u rrënuan dhe trashëgimia kulturore pësoi shkatërrimin, humbjen, Raguza i shpëtoi vlerat e saj kulturore e artistike si dhe arkivat e dokumenteve që përmbajnë të dhëna me shumë interes edhe për historinë e Shqipërisë. Në vitin 1432, Gjon Gazullin e gjejmë në Raguzë ku bën emër si personalitet me rëndësi në jetën politike e kulturore të qytetit. Edhe më parë ai nuk është shkëputur nga ky qytet. Qëndrimet si dhe lëvizjet e tij sa në Raguzë dhe në Padova i kanë shërbyer për të ngritur një bibliotekë të pasur për kohën, funksionale për të cilen shkriu, sic del nga deshmite, që na kane arritur, cdo pasuri qe pati. Në këtë kohë kur trojet shqiptare ishin nen pushtimin osman, Raguza luftonte te shmangte varesine e ndikimin qe kishin ne jeten e saj politike por dhe ekonomike mbreteriae Hungarise dhe e Napolit si dhe Republika e Laguneve, Venediku.

Duke cmuar aftesite, pergatitjet dhe personalitetin e rralle te humanistit shqiptar, Gjon Gazulli, Senati i Raguzës e ngarkoi me mision diplomatik pranë mbretit të Hungarisë. Ai duhej të ndërhynte për të siguruar mundësitë që anijet tregtare të Raguzës të lundronin dhe të tregtonin lirisht në vendet e Lindjes. Sipas të dhënave që dalin nga dokumentet del se Gjon Gazulli shperblimin personal qe arriti te perfitonte nga ky mision diplomatik e vuri per te blere arme për Shqipërinë. Ky mision e bëri atë të njohur në Raguzë por edhe në vendet evropiane të kohës. Në dokumentet e botuara lidhur me marrëdhëniet politike e diplomatike të Republikës së Raguzës me Mbretërinë e Hungarisë, emri i Gjon Gazullit përmendet shpesh duke u cilësuar si diplomati i zoti dhe shkencëtari i shkëlqyer. Më 1433 Gazullin e gjejmë në Universitetin e Padovës, por kësaj radhe me detyrën e pedagogut. Veprimtaria e tij pedagogjike shkencore në këtë Universitet të vjetër dhe në këtë qendër të rëndësishme të Rilindjes Evropiane është e madhe.

Në qarqet shkencore më të përparuara të kohës ai fitoi njohuritë e reja shkencore, shfrytëzoi veprat origjinale të autorëve të vjetër dhe i përktheu ato. Në katedren e matematikës dhe të astronomisë, ku shume shpejt ai merrfunksionin drejtues, ai shquhet si një nga pedagogët më të përgatitur. Edhe pse Republika e Raguzës e çmon, i ofronte edhe të qëndronte aty, ai nuk i ndërpret lidhjet me Universitetin e Padovës. Ai ndërmerr një varg udhëtimesh diplomatike në Hungari, në Italinë e Jugut si përfaqësues i Republikës së Raguzës. Si politikan, diplomat dhe shkencëtar, Gjon Gazulli kishte autoritet të madh në Raguzë. Me interes është fakti se ai ndërthuri veprimtarinë në mbrojtje të interesave të Republikës së Raguzës me interesat dhe synimet e lëvizjes çlirimtare shqiptare për kthimin e Skënderbeut për të cilat vepron dhe ndërhyn në mënyrë energjike në Vatikan, në Mbretërinë e Hungarisë e gjetiu. Si pedagog universiteti bën emër në shkencat matematikë dhe astronomike. Njihte mirë gjuhët klasike, latinishten dhe greqishten dhe qe i pari që iu vu punës për përkthimet e dorëshkrimeve të gjeografit e astronomit grek Ptolemeut.

Në kohën e zbulimeve të reja gjeografike, të udhëtimeve të largëta detare, shkencat matematikë e astronomike merrnin një rëndësi të dorës së parë. Veprimtaria e Gazullit si pedagog e shkencëtar ka qenë e shquar, ai ka qenë një autoritet shkencor, fama e të cilit pat kapërcyer kufijtë e Dalmacisë dhe të Italisë. Ai u kërkua si i tillë në Oborrin Mbretëror të Hungarisë më 1458. Edhe vëllezërit e Gjon Gazullit, Pal e Andrea Gazulli qenë të ditur dhe me formim humanist. Përveçse pedagog, Pal Gazulli ishte për dy vjet edhe rektor i shkollave humaniste në Raguzë. Me kthimin e Skënderbeut në Krujë më 1443, Pali dhe Andrea Gazulli kaluan në shërbim të Skënderbeut. Senati i Raguzës zgjedh si ambasador të vetin në Hungari Gjon Gazullin jo vetëm si njeri i ditur dhe orator i aftë, por edhe si shqiptar, funksion të cilin shkencëtari do ta shfrytëzonte edhe në të mirë të çështjes shqiptare. Ftesës për të bashkëpunuar me astronomë të shquar në oborrin mbretëror hungarez, Gjon Gazulli nuk iu përgjigj për shkak të moshës dhe gjendjes shëndetësore. Por me sa duket ai nuk donte të shkonte në një vend nga do ta kishte tepër të vështirë të ndiqte zhvillimin e ngjarjeve në Shqipëri.

Në shenjë mirënjohjeje për konsideratën e lartë për të dhe nga dëshira për një bashkëpunim shkencor, ai u dërgoi atyre veprën e tij të përfunduar, një traktat mbi astronominë, në dorëshkrim. Humanisti kroat, Jan Panoni (1434–1472) i entuziazmuar nga kjo vepër e dijetarit shqiptar, i shkroi atij këto radhë: “Shpresën që kemi patur prej kohësh për të njohur kërkimet e juaja, tashti ne mundemi ta provojmë me të vërtetë… Na kënaq për së tepërmi ai libri juaj, të cilin tashti vonë na e keni dërguar. Vepra është e mbushur me kaq dije e gojëtari, sa libri është i këndshëm për lexim dhe i dobishëm për studim. Duhet të themi të vërtetën, se disa mendime te ngatërruara të astronomëve të moçëm, të cilat ka kohë që dëshironim t’i kuptonim qartë, tek vepra juaj i gjetëm si në dritën e diellit. Prandaj ju porosisim me gjithë zemër që të mos përtoni dhe të shkruani për t’i dhënë fund veprës suaj sepse kjo është në dobi të studiuesve, për famën tuaj dhe dëshirën tonë…”

Në bibliotekën e astronomit austriak bashkëkohës me Gjon Gazullin, Johan Myller, i njohur me pseudonimin Regio-montanus i cili nuk pajtohej plotësisht me teorinë e Gazullit, megjithëse e vlerësonte shumë, është gjetur edhe vepra Libri i Gazullit mbi astronominë. Astronomët bashkëkohës dhe ata më pas kanë çmuar tek Gazulli arritjet e tij në astronomi si: tabelat e koordinuara astronomike, gjeometrinë e sferave qiellore, vrojtimet konkrete astronomike. Vepra e Gjon Gazullit ka shërbyer si pikë referimi në mendimin e mëtejshëm astronomik. Gazullin e përmend edhe astronomi me famë botërore, Kepleri.

Në veprimtarinë dhe personalitetin e shumanshëm politik, diplomatik, astronom dhe matematicien hedhin dritë shumë dokumente, ndër to edhe fjalimi që mbajti para Papës Nikolla V, në Romë në vitin 1451. Aty shfaqet krahas veprimtarisë, mendimi i thellë dhe gojëtaria e tij e veçantë, ndërsa testamenti i hartuar dhe i firmosur “me mendje të shëndoshë e ndërgjegjie të plotë” prej tij, dy ditë para vdekjes sjell informacion të pasur personal. Nga ky testament kuptojmë se Gjon Gazulli nuk ka tjetër pasuri veç librave dhe shtëpisë që janë gjithë fryti i jetës së tij. Ai lë porosi që librat t’i dhurohen një kishe në Raguzë dhe të shfrytëzohen aty pa dalë jashtë. Ai ndër të tjera porosit që libri origjinal i Ptolemeut, gjeografit të lashtë, t’i kalojë në pronësi një miku të tij. Sa u tha del qartë kujdesi dhe kulti që kishte ky dijetar i shquar shqiptar për librin.

Gjon Gazulli vdiq në Raguzë më 19 shkurt 1465. Ai la pas një emër dhe një vepër të shquar në lëmin e politikës, diplomacisë, të atdhetarizmit si dhe në fushën e shkencave matematikë e astronomike. Ai përpunoi teorinë e ndarjes së gjithësisë në shtëpi qiellore apo në sistemin e “yjësive qiellore” duke i shoqëruar me tabelat llogaritëse të tij që janë përdorur në Evropë nga shkencëtarë e astronomë. Me interes për objektin tonë është se si në fjalimet ashtu edhe në librin e tij për astronominë, ai, siç vërejnë studiuesit, i është përmbajtur parimit, sipas të cilit, shkenca e dija pajtohen me letërsinë dhe artin, ashtu siç ndodh në veprat e gjithë autorëve humanistë.
Foto: wikipedia.org

“Albanian BookFest”, festivali i librit shqiptar në diasporë si dëshmi e kapitalit kulturor, shpirtëror dhe intelektual

by

Artan Nati/

Festivali i librit është çasti solemn ku fjala e shkruar ngrihet në lartësinë e një atdheu të përkohshëm. Ky festival librit i organizuar ne New York nga Varta’ nuk u zhvillua për pushtet, por për vetëdije, jo për zhurmë, por për mendim, jo për lavdi të rreme, por për dinjitet kulturor. Arsyeja është e thjeshtë: diaspora nuk jeton vetëm nga ekonomia, por nga kultura dhe nuk vlerësohet vetëm nga remitancat, por nga idetë. Idetë ushqejnë shpirtin, shpirti formon mendimin, mendimi ngre kombin – kjo ishte arsyeja kryesore e festivalit të organizuar nga Vatra. Në këtë ngjarje, diaspora dëshmon se nuk është vetëm burim remitancash ekonomike, por një burim i fuqishëm kapitali kulturor, shpirtëror dhe intelektual.

Festivali i librit në diasporë “Albanian BookFest” është prova më e qartë se identiteti kombëtar nuk mbahet gjallë vetëm me kujtime dhe mall, por me ide, me mendim kritik dhe me krijimtari. Aty ku libri kthehet në ngjarje, diaspora pushon së qeni thjesht një largësi gjeografike dhe shndërrohet në hapësirë ideore, ku Shqipëria dhe shqiptaria rimendojnë veten përtej kufijve. Në thelb, ky festival nuk është thjesht një panair botimesh, por një tribunë e hapur kombëtare. Është vendtakimi i autorëve të diasporës me ata të vendit amë, një urë jetike mes përvojës së ikjes dhe realitetit të qëndrimit. Këtu, përvoja e emigrimit rishkruhet në gjuhën e letërsisë, të filozofisë dhe të reflektimit politik, duke i dhënë zë një Shqipërie që mendon nga larg, por ndjen nga afër.

Njëkohësisht, festivali i librit në diasporë shërben si pasqyrë kritike e shoqërisë së origjinës. Shpesh është diaspora ajo që flet më lirshëm për atdheun, sepse distanca i jep guximin e së vërtetës dhe qartësinë e mendimit. Prandaj, ky festival nuk është vetëm festë e librit, por akt patriotik i vetëdijes kombëtare, ku fjala e lirë dhe kultura bëhen forma më e lartë e atdhedashurisë.

Pyetja se kush duhet ta organizojë Festivalin e Librit në diasporë nuk është thjesht çështje organizative, por çështje vizioni kombëtar. Pse “Vatra” dhe jo një shoqatë e ngushtë shkrimtarësh shqiptaro-amerikanë? Sepse Festivali i Librit nuk është aktivitet korporativ i një rrethi profesional, por ngjarje publike e gjithë diasporës. Vatra, si institucioni më i vjetër dhe më simbolik i diasporës shqiptare në SHBA, përfaqëson jo vetëm shkrimtarët, por kombin në mërgim. Ajo lindi si vatër mendimi, shtypi, gjuhe dhe atdhedashurie, si hapësirë ku libri, politika dhe çështja kombëtare ecën krah për krah. Pikërisht për këtë arsye, një festival libri nën ombrellën e Vatrës nuk do të ishte pronë e askujt dhe do të ishte pronë e të gjithëve.

Shoqatat e shkrimtarëve, sado të respektueshme, kanë natyrë më të kufizuar: ato përfaqësojnë autorë, jo lexuesin e gjerë, krijuesit, jo komunitetin në tërësi. Një festival libri kërkon më shumë se letërsi: kërkon publik, kërkon debat qytetar, kërkon histori, gjuhë, identitet dhe vizion kombëtar. Këto janë fusha ku një organizatë ombrellë si Vatra ka legjitimitet historik dhe autoritet moral.

Organizata më e përshtatshme për të organizuar një festival libri në diasporë është ajo që ka përfaqësim të gjerë komunitar, kredibilitet historik, neutralitet ndaj klaneve kulturore, dhe aftësinë për të bashkuar autorë, botues, studiues, studentë dhe publikun e zakonshëm.

Në këtë prizëm, Vatra plotëson më mirë se kushdo tjetër kriterin e një organizatori kombëtar, ndërsa shoqatat e shkrimtarëve mund dhe duhet të jenë partnere aktive, jo pronare të ngjarjes.

Përvoja e diasporave të tjera në Amerikë e dëshmon qartë këtë model. Diaspora hebraike, italiane, irlandeze apo armene i kanë festivalet e librit dhe kulturës të organizuara nga institucione komunitare të mëdha, qendra kulturore ose fondacione historike, jo nga shoqata të ngushta profesionale. Shkrimtarët janë zemra e këtyre ngjarjeve, por organizimi mbetet në duart e institucioneve që përfaqësojnë gjithë komunitetin dhe jo vetëm elitën krijuese.

Sepse libri, në diasporë, nuk është çështje grupi, por çështje kombi. Dhe kur fjala e shkruar ngrihet në nivel festivali, ajo ka nevojë për një shtëpi të madhe, me dyer të hapura për të gjithë. Për diasporën shqiptare në Amerikë, kjo shtëpi quhet Vatra.

Suksesi i Festivalit të Librit në New York, i organizuar nën ombrellën e Vatrës, mban firmën e qartë të përkushtimit dhe vizionit të dy figurave të spikatura të kulturës shqiptare: botuesit Bujar Hudhri, themelues dhe drejtues i shtëpisë botuese Onufri, si dhe publicistit dhe patriotit Frano Kulli. Ky festival libri nuk do të kishte arritur nivelin, dinjitetin dhe jehonën që pati pa kontributin e tyre të drejtpërdrejtë dhe vendimtar. Bujar Hudhri solli në New York jo vetëm librin si objekt, por librin si institucion kulturor. Me përvojën e gjatë botuese, me standardin profesional dhe me autoritetin që gëzon në botën letrare shqiptare, ai i dha festivalit peshë, seriozitet dhe përfaqësim të denjë të letërsisë shqipe. Prania e Onufrit ishte një garanci cilësie dhe një dëshmi se kultura shqiptare di të përfaqësohet me dinjitet edhe në metropolet më të mëdha të botës.

Nga ana tjetër, Frano Kulli i dha festivalit frymën qytetare dhe atdhetare që i takon një ngjarjeje të tillë. Me fjalën e tij publike, me angazhimin intelektual dhe me ndjeshmërinë ndaj misionit kombëtar të diasporës, ai e ktheu festivalin nga një aktivitet kulturor në një akt vetëdijeje kombëtare. Kontributi i tij dëshmoi se publicistika dhe patriotizmi, kur bashkohen, mund të ndërtojnë ura të forta mes librit dhe komunitetit.

Vatra, si institucioni historik i diasporës shqiptare në Amerikë, u bë skena ku këto përpjekje u bashkuan dhe u kurorëzuan me sukses. Prandaj, mirënjohja për Bujar Hudhrin dhe Fran Kullin nuk është vetëm institucionale, por mbarëkombëtare. Është mirënjohje nga Vatra dhe nga i gjithë komuniteti shqiptar në diasporë, që pa në këtë festival jo vetëm një ngjarje libri, por një dëshmi se kultura shqiptare jeton, punon dhe nderohet edhe larg atdheut.

Në Festivalin e Librit të organizuar nga Vatra në New York mungoi Shoqata e Shkrimtarëve Shqiptaro-Amerikanë. Një mungesë që, për habinë e askujt, nuk ndikoi aspak në suksesin e festivalit. Përkundrazi, aktiviteti ecën i qetë, librat u lexuan, debatet u zhvilluan dhe publiku u ndje si në shtëpi — një dëshmi se letërsia shqipe di të marrë frymë edhe pa protokolle të lodhura.

Shoqata në fjalë duket se ka mbetur peng i një kohe tjetër: i dosjeve të vjetra, i smirave personale dhe i inateve provinciale të eksportuara në kontinentin e gabuar. Në vend që të shfrytëzojë energjinë e hapësirës amerikane për të ndërtuar diçka të re, ajo sillet sikur New Yorku të ishte një zgjatim i kafenesë së lagjes, ku ftesat maten me qoka dhe vlerat me miqësi.

Librat e dobët që promovohen me zell ceremonial dhe përkëdheljet e ndërsjella që zëvendësojnë kritikën serioze nuk janë thjesht problem shijeje, por ato kthehen në fyerje për letërsinë shqiptare. Sepse letërsia nuk rritet me duartrokitje automatike, por me standard, konkurrencë dhe guxim intelektual.

Ndërkohë, Festivali i Vatrës tregoi se komuniteti shqiptar në Amerikë është gati për një mentalitet të ri, më të hapur, më meritokratik, më amerikan në formë dhe më shqiptar në thelb. Një mentalitet ku libri nuk shërben për të ushqyer egon e autorit, por për të zgjuar mendjen e lexuesit.

Ndoshta është koha që edhe Shoqata e Shkrimtarëve Shqiptaro-Amerikanë të zgjohet nga gjumi i vetëkënaqësisë, të dalë nga hija e së shkuarës dhe t’i hapë rrugë një fryme të re. Sepse në Amerikë nuk mjafton të quhesh shkrimtar: duhet të shkruash mirë, të mendosh lirë dhe të përballesh me publikun. Dhe publiku, siç u pa në këtë festival, tashmë ka filluar të zgjedhë vetë.

Mbyllja e Festivalit të Librit të organizuar nga Vatra shënoi më shumë se përfundimin e një aktiviteti kulturor: ajo përfaqësoi një hap cilësor dhe historik, që e vendos diasporën shqiptare në një nivel të ri vetëdijeje dhe përfaqësimi kulturor. Ky festival dëshmoi se diaspora nuk është më thjesht një zgjatim emocional i atdheut, por një faktor aktiv në ndërtimin e kulturës kombëtare.

Ky moment nuk është një kulm i rastësishëm, por fillimi i një rruge të re. Një rrugë ku libri, gjuha dhe mendimi kritik bëhen boshti rreth të cilit forcohet identiteti shqiptar në mërgim. Festivali i Vatrës tregoi se diaspora ka kapacitetin të prodhojë, të organizojë dhe të imponojë standarde kulturore, duke i dhënë komunitetit shqiptar në Amerikë dinjitetin që i takon.

Në këtë kuptim, festivali nuk mbylli një cikël, por hapi një epokë. Ai do të shërbejë si katalizator për rritjen e vetëdijes kombëtare dhe të ndjenjës estetike, duke edukuar brezat e rinj me dashurinë për librin dhe respektin për kulturën. Nëpërmjet fjalës së shkruar, diaspora rigjen rrënjët dhe ndërton të ardhmen.

Sepse kur diaspora investon në libër, ajo investon në shpirtin e kombit. Dhe kur Vatra ndez këtë dritë kulturore, ajo nuk ndriçon vetëm një sallë festivali, por një horizont të tërë shqiptarësh, sot dhe nesër.

VEPRIMTARI PËRKUJTIMORE SHKENCORE “PETER PRIFTI NË 100 – VJETORIN E LINDJES”

by

Prof. Dr. Hamit Kaba

Akademia e Shkencave e Shqipërisë

Tiranë, 17 dhjetor 2025

Politika shqiptare e pasluftës në studimet e Peter Priftit

Të nderuar kolegë, sot jemi mbledhur të përkujtojmë 100-vjetorin e lindjes së Peter Priftit, një ndër studiuesit më të shquar shqiptaro-amerikanë të shekullit të kaluar, me veprimtari shkencore komplekse në fushën e historisë, gjuhësisë, publicistikës, kulturës, besimeve, përkthimeve etj. Botimet e tij janë të shumta, por duhet thënë se ato janë pak të njohura në Shqipëri, për shkak se pjesa më e madhe e tyre janë shkruar në gjuhën angleze, ndërsa një pjesë e tyre vazhdon të jetë ende e pabotuar. Autori, një “arkivist” i mirë, i ka sistemuar e ruajtur me shumë kujdes studimet e tij, ndërsa disa janë ende të pabotuara. Nga një vështrim i shkurtër që u hodha disa prej dorëshkrimeve të ruajtura nga mbesa e P. Priftit dhe shoqja ime e studimeve universitare, Julika, them se e meritojnë të botohen. P. Prifti duket se e ka shtruar vetë rrugën për botimin e tyre, madje do të thosha edhe të një libri biografik kushtuar atij vetë.

Nga njohja ime them pa droje, se librat dhe artikujt shkencorë të Peter Priftit qëndrojnë përkrah botimeve të studiuesve të tjerë të shquar shqiptaro-amerikanë, si Nicholas Costa, Elez Biberaj, Arshi Pipa, Stavro Skëndi etj. Nëse do të bënim një klasifikim të botimeve të P. Priftit do t’i radhisnim ato sipas këtij rendi: libra të shkruara prej tij, libra me bashkautorë, kapituj librash, artikujt shkencorë, artikujt publicistikë, shkrime për Fan Nolin, për fenë dhe besimet fetare në Shqipëri, shkrime për minoritetin grek në Shqipëri, recensione për botimet e autorëve të ndryshëm dhe anasjelltas të autorëve të tjerë për veprat e tij, shkrime për figurat kombëtare shqiptare, shkrime për Kosovën, përkthime, ese, poezi etj.

Në vitin 1961 P. Prifti filloi punën si studiues në Qendrën e Studimeve Ndërkombëtare, pranë Institutit të Teknologjisë në Cambridge/Massachusetts, të cilën e vazhdoi deri në vitin 1976. Piteri u pranua në këtë qendër studimore falë kualifikimit të tij shkencor, dhe sidomos nevojës që kishte Projekti për Shqipërinë, i drejtuar nga studiuesi amerikan,William Griffith, për një njohës të mirë të gjuhës shqipe dhe angleze. P. Prifti i lindur në Rehovë të Kolonjës më 24 nëntor 1924 kishte emigruar në Amerikë në vitin 1940. U diplomua në Kolegjin shtetëror Penn, në College Park/ Pennsylvania, ku mori diplomën për Arte dhe Letërsi. Në vitin 1947 u bë qytetar amerikan. Në vitin 1955 u diplomua për “Master në Art dhe Filozofi” në Universitetin e Pensivalnisë. Në vitin 1958 P. Prifti shërbeu si bashkëredaktor i gazetës “Dielli” dhe sekretar i “Federatës PanShqiptare “Vatra” me qendër në Boston, kur president nderi i saj ishte Fan S. Noli. Eksperienca dy vjeçare pranë “Vatrës” dhe komunitetit të shqiptarëve të Amerikës ishte e vyer, por jetëshkurtër. Rrugët u ndanë shpejt, për arsye të ndryshme, ku nuk përjashtohen edhe ato politike. Trysnia politike nga të dyja anët e oqeanit dhe adoptimet që pësoi statuti i “Vatrës” për t’i hapur rrugë pranimit në të emigrantëve politikë të mbërritur në SHBA pas LDB, nuk u pritën mirë nga emigrantët e vjetër ekonomikë në SHBA, ndonëse dera u hap përgjysmë.

Nuk duhet harruar se në këto vite, Shqipëria sapo ishte ndarë nga BS dhe nga vendet e tjera të Bllokut Komunist, ndërsa interesi për të ishte rritur. Ajo ishte bërë objekt shqyrtimi e madje vendimmarrjeje politike edhe nga instancat e larta të shtetit amerikan, siç ishte Këshilli Kombëtar i Sigurisë në vitet 1961-1963. Sidoqoftë, për politikën amerikane dhe atë perëndimore rasti i Shqipërisë nuk ishte si ai i Jugosllavisë së vitit 1948. Për shkak të politikës së saj staliniste dhe të pareformuar, ajo u konsiderua thjesht si faktor përçarës brenda botës komuniste.

Puna në qendrën studimore të lartpërmendur, për një periudhë 15-vjeçare, ndikoi në formimin shkencor dhe rrugëtimin e ardhshëm të studiuesit shqiptaro-amerikan. Të punoje në një institut kërkimor si ai i lartpërmenduri duhej të konsiderohej fat në ato vite, pasi mësimdhënia në universitet kërkonte angazhim të madh, sepse një pedagogu i duhej të përgatiste e të jepte disa lëndë mësimore. Profesori i njohur shqiptaro-amerikan, Nicholas Pano, shprehej se gjatë punës së tij si mësimdhënës në universitet, kishte dhënë 17 lëndë, ndërsa pedagogët e sotëm të rinj, thoshte ai, kishin më shumë kohë në dispozicion për kërkim shkencor.

Fryt i punës kërkimore të Peter Priftit pranë kësaj qendre, në vitet 1961-1976, ishte botimi i librit të tij të parë në vitin 1978, Socialist Albania since 1944:Domestic and Foreign Developments. I shkruar në një mjedis shkencor serioz, siç ishte qendra e lartpërmendur, dhe pranë drejtuesit të projektit dhe studiuesit të njohur amerikan William Griffith, libri u përmbahet standardeve shkencore të kohës. Ai përmban 12 kapituj që trajtojnë shkurtimisht historinë e vendit dhe të popullit shqiptar, ardhjen e partizanëve në pushtet, natyrën e regjimit komunist, shoqërizimin e ekonomisë shqiptare, lëvizjet e ashtuquajtura revolucionare të viteve 60-të, politikën e jashtme të shtetit shqiptar dhe minoritetin shqiptar në Jugosllavi. Autori, siç thotë në parathënien e librit, punoi në bibliotekën e Universitetit Barkley në Kaliforni, në Bibliotekën e Kongresit Amerikan në Washington D.C., si dhe shfrytëzoi dy botimet e paraardhëse të tij, autorëve Griffith, Albania and Sino-Sovie Rift (1963) dhe Nicholas Pano, The People’s Republic of Albania (1968).

Ky libër, si të gjitha botimet e atyre viteve, u përgatit pa patur mundësinë e konsultimit me burimet arkivore amerikane apo ato shqiptare, të cilat ishin të klasifikuara. Por duhet thënë se në vitet 60-të, në SHBA kishte filluar era e shkollës revizioniste, e cila u reflektua në studimet e këtyre viteve, të cilat ishin më të balancuara se ato të viteve 40-50-të, ku “faji” nuk kërkohej dhe gjendej vetëm tek kundërshtari, por edhe tek vetja. Qasja ime, thotë autori, ishte më shumë “dialektike”, sesa “statike”. Autori shikonte një mospërputhje ndërmjet përpjekjeve për modernizimin e shoqërisë së prapambetur shqiptare dhe tensioneve të saja me udhëheqjen komuniste.

Botimi i librit të parë të P. Priftit, u botua nga MIT, ndonëse që autori ishte shkëputur prej tij dhe ishte punësuar në Departamentin e Gjuhësisë të Universitetit të Kalifornisë/ San Diego. Fryt i punës në këtë universitet ishte botimi i tre librave me bashkautor (Leonard Newmark dhe Phil Hubbard, Readings in Albanian (1979), Spoken Albanian (1980) dhe Standard in Albanian (1982).

Ndërkohë, një grup studiuesish me background shqiptar dhe amerikan, ndërmjet të cilëve edhe prof. Nicholas Pano, P. Prifti, Elez Biberaj dhe George N. Nasse, krijuan më 13 tetor 1978 “Shoqatën për Studime Shqiptare”. Qëllimi i krijimit të kësaj shoqate ishte që të ndikonte sadopak në zbutjen e marrëdhënieve të ngrira përmes botimeve dhe aktiviteteve të tjera me Shqipërinë. Krijimi i saj, në një periudhë të vështirë për Shqipërinë, pas ndarjes nga Kina, kishte edhe mbështetjen e shtetit amerikan. Shqipëria kishte mbetur për herë të parë pa mbështetjen e një vendi të madh aleat. Në SHBA e Perëndim ushqenin shpresa se ajo në rastin më të mirë mund të orientohej drejt tyre. Por duke e parë të vështirë realizimin e këtij qëllimi, përpiqeshin që të shmangnin sa të mundeshin ribashkimin e saj me BS dhe Traktatin e Varshavës, gjë që do të ndryshonte balancat ekzistuese dhe do të rrezikonte sigurinë e Jugosllavisë dhe të Greqisë.

Por shpresat e SHBA-së dhe të Perëndimit nuk u realizuan, ndërsa Shqipëria ndoqi politikën e neutralitetit, pa u atashuar me asnjërin bllok, një zgjidhje deri diku e pranueshme për SHBA dhe Perëndimin. Sidoqoftë, kjo frymë zbutjeje ndikoi në trajtimin më të mirë të disa studiuesve shqiptaro-amerikanë, të cilët përfituan viza nga Misioni i Përhershëm i Shqipërisë në New York, pas një odiseje të gjatë refuzimesh. Botimi i librave në gjuhën shqipe nga P. Prifti, mendoj se ka qenë një zgjidhje, që përveç arsyeve shkencore, kishte edhe arsye politike dhe që përkonin pikërisht me frymën e asaj kohe. Madje, orientimi i DSH për të rivendosur marrëdhëniet me Shqipërinë u përçua edhe tek emigracioni politik shqiptar, për të zbutur sadopak luftën politike të tij ndaj Shqipërisë komuniste. Në dokumentacionin që njohim vihet re kjo prirje, por edhe një farë moskuptimi dhe refuzimi nga ana e emigracionit politik të Shqipërisë në Amerikë.

Një nga fushat e studimeve të P. Priftit ka qenë Kosova. Kjo prirje u materializua veçanërisht pas demonstratave të vitit 1981. Autori e ka bërë pjesë të librave të tij Kosovën, por ai ka shkruar mjaft artikuj dhe recensione për të, duke bashkuar shqetësimin e studiuesit, me atë të atdhetarit. Në biografinë e tij të pabotuar për Kosovën zë vend një korrespodencë e gjerë e P. Priftit me ligjvënës, të tilla si letrat që iu drejtuan White House dhe Department of State, Presidentit Ronald Regan, Sekretarit të Shtetit James Baker, Richard Schifter, kontaktet me senatorët: Alan Cranston, Paul Simon, Robert Dole, Lary Pressler, Alfonse D’Amato, Pete Wilson, Larry Pressler, me kongresmenë, si: Jim Bates, Joe Dioguardi, Tom Lantos, letra me zyrtarë jugosllavë, korrespodencë me Arshi Pipën. Sami Repishtin, Sejdi Bitici etj.

Botime të P. Priftit pas vitit 1990

Shumica e botimeve të P. Priftit i përkasin periudhës pas rënies së regjimit komunist. Të tillë janë librat: Remote Albania, the politics of isolation, të botuar në gjuhën angleze në vitin 1999 dhe të ribotuar një vit më vonë në Tiranë; Land of Albanians, a crossroads of Pain and Pride botuar në Tiranë në vitin 2002; Mozaiku Shqiptar: publicistikë-portrete-studime recensione-pjesë teatrale, botuar në vitin 2003, si dhe Unfineshed Portrait of a Country, të botuar nga Columbia University Press, në NewYork në vitin 2005 etj.

Remote Albania, the politics of isolation, është një përmbledhje studimesh me artikuj kryesisht të pabotuar, që i kushtohen tërësisht politikës së brendshme dhe politikës së jashtme të Shqipërisë Socialiste, duke filluar nga viti 1944 e deri në rënien e komunizmit, në vitin 1990. Autori duket se ndjehet më i lirë në shkrimet e kësaj kohe. Ai trajton zhvillimet e brendshme të Shqipërisë në vitet 60-70-të, si marrëdhëniet Parti-Ushtri, largimin e Beqir Ballukut nga skena politike, PPSH, spekulimet për pasardhësin e Enver Hoxhës, kushtetuta e vitit 1976 etj. Politika e jashtme e Shqipërisë trajtohet përmes disa artikujve studimorë që i kushtohen konfliktit shqiptaro-sovjetik, rënies së Hrushovit, invazionit të Çekosllovakisë nga trupat e Traktatit të Varshavës dhe daljes prej tij të Shqipërisë, ofertave të DSH për të rivendosur marrëdhëniet diplomatike me Shqipërinë dhe refuzimit të udhëheqjes shqiptare, e deri tek Shqipëria në periudhën pas Enver Hoxhës. Megjithëse autorit i mungojnë dokumentet arkivore, ai ka vënë në funksion njohuritë dhe eksperiencën e tij shumëvjeçare lidhur me dështimin e sistemit komunist në Shqipëri dhe në Evropë. Në këto shkrime vihet re precizoni dhe gjuha jo publicistike, që sundonte në vitet kur u botuan këta libra në Shqipëri. Formimi i autorit dhe eksperienca e tij nuk e kanë lejuar të kapërcejë kufijtë e artikujve studimorë dhe modelimin e tij si studiues i shkollës amerikane.

Libri, Land of Albanians, a crossroads of Pain and Pride, i cili gjendet në Bibliotekën e ASHSH, si dhuratë e vëllait të tij, shkrimtarit të njohur Naum Prifti, siç thotë vetë autori, është i treti në serinë e projekteve të tij, dhe i katërti libër me përmbledhje studimesh. I pari i kësaj serie është libri Remote Albania, ndërsa i dyti, libri Confrontation in Kosova: The Albanian – Serb Struggle, 1969-1999 , i botuar në vitin 1999. Libri i fundit Land of Albanians, a crossroads of Pain and Pride është i një natyre tjetër. Ai përfshin studime mbi historinë e Shqipërisë nga antikiteti deri në periudhën e shkrimit të tij.

Një vend të veçantë zënë edhe shqiptarët e Amerikës. Ky volum përfshin një sërë studimesh të pabotuara që merren me popullsinë shqiptare të Kosovës, të cilën autori e konsideron ende një problem të pazgjidhur. Botimi më i fundit i serisë së P. Priftit titullohet Correspondence, i cili përmban letra për median, si revista, gazeta, emisione televizive etj. Unë dua ta përfundoj prezantimin tim me fjalët e autorit në parathënien e librit të tij Land of Albanians, a crossroads of Pain and Pride: “Por përtej kësaj, shpresoj që lexuesit do ta kuptojnë dhimbjen që kanë përjetuar shqiptarët gjatë shekujve dhe krenarinë që ndiejnë si popull, ndërsa përgatiten të përballen me sfidat e një epoke të re”.

18 dhjetori është Dita Ndërkombëtare e Emigrantëve

by

Bujar Leskaj/

Më 18 dhjetor 1990, Asambleja e Përgjithshme ka adoptuar Konventën Ndërkombëtare për Mbrojtjen e të drejtave të të gjithë punëtorëve emigrantë dhe anëtarëve të familjeve të tyre. Më 4 dhjetor të vitit 2000 Asambleja e Përgjithshme e Kombeve të Bashkuara e mori vendimin për të vlerësuar mundin dhe përpjekjet e të pambrojturve, duke marrë parasysh numrin e madh në rritje të tyre në mbarë botën.

Lëvizjet masive e popullsisë nuk janë një fenomen i ri në histori.

Në Shqipëri emigracioni ka rreth një shekull që është fenomen i njohur, por sot është një feniomen mjaft shqetësues. Prej tre dekadash kjë gjakrrjedhje, i ka kushtuar Shqipërisë një rënie demografike të paimagjinueshme. Rreth 1 milion e 600 mijë banorë, janë jashtë Shqipërisë. Ndërkohë ritmet e shpopullimit të Shqipërisë janë sërish dramatike sepse të gjitha standardet e qeverisjes në vend janë përkeqësuar.

Sot është dita e emigrantëve.

Është dita e historisë së dhimbshme të kombit tonë, sidomos këto tre dekadat e fundit, është historia e çdo familjeje shqiptare; historia e mijëra të rinjve; e qindra, mijëra burrave e grave, e qindra mijëra prindërve të vetëm!

Sot, është edhe dita për të kërkuar falje ndaj tyre, që nuk u dhamë mundësi për të ndërtuar jetën e të ardhmen e tyre e të fëmijëve të tyre këtu, në Shqipëri.

Sot, është dita për të falenderuar të gjithë emigrantët shqiptarë që nuk rreshtën kurrë së dashuri, nderuari, menduari e ndihmuari Shqipërinë, pavarësisht se Shqipëria ka bërë aq pak për ta!

Ndaj sot si politikan ndiej pezmatim teksa shikoj që zëri i pjesës më vitale e historisë së suksesit dhe dhimbjes së popullit tonë, emigrantët shqiptarë nuk dëgjohen, nuk përfaqësohen në politikën e jetën shqiptare.

Unë sot kërkoj falje ndaj tyre!

Dhe akuzoj sidomos cinizmin e kësaj qeverie, e cila asgjë nuk ka bërë për këtë fenomen të shpopullimit të Shqipërisë, por e ka nxitur me politikat e saj duke larguar në këto 12 vite rreth 1 milionë shqiptarë, ndërkohë që fyen me deklaratat rreth dembelizmit të shqiptarëve dhe zëvendësimit të tyre me “bangladeshas” e “sirianë”!

Ndaj sot, apeli im është që politika të reflektojë me shpejtësi, përgjegjshmëri, maturi dhe vizion për të ndalur këtë fatkeqësi kombëtare: SHPOPULLIMIN E SHQIPËRISË!

Sot uroj dhe përshëndes të gjithë emigrantët shqiptarë, të vjetër e të rinj, me dokumente ose pa dokumente, duke i falenderuar për sakrificat, mundimet dhe patriotizmin e tyre!