s p – Page 84 – Dielli

Roli i gazetës “Arnavud/Shqipëtari” në formimin e vetëdijes kombëtare te shqiptarët përballë politikave turqizuese të xhonturqve

January 12, 2026 by s p

Dr. Nikollë Loka/

Pas shpalljes së Kushtetutës së Dytë Osmane u bënë ndryshime të rëndësishme në fushat e organizimit dhe formimit të shoqatave. Kjo periudhë shënoi një rritje të aktivitetit shoqëror dhe kulturor, sidomos për shqiptarët. U hapën klube kulturore shqipe në qytete të ndryshme, si: Stamboll, Shkup, Manastir, Selanik, Janinë, Gjirokastër, Shkodër, Durrës, Elbasan etj. Në këto klube u botuan gazeta dhe revista të ndryshme në gjuhën shqipe, që patën një ndikim të madh në forcimin e identitetit kombëtar shqiptar dhe në nxitjen e lëvizjes kulturore, duke mundësuar përhapjen e ideve për autonominë dhe ruajtjen e gjuhës dhe kulturës shqiptare.

Në këtë periudhë lindën dilema të rëndësishme lidhur me përdorimin e gjuhës shqipe. Një prej çështjeve kryesore ishte zgjedhja mes përdorimit të alfabetit latin ose arab për të shkruar gjuhën shqipe. Ky debat shkaktoi mjaft polemika ndër intelektualët shqiptarë të Stambollit, të cilët diskutonin mbi rëndësinë e ruajtjes së identitetit kombëtar përmes përdorimit të alfabetit të duhur. Gazetat që botoheshin nga shqiptarët u bënë një hapësirë e rëndësishme për këtë diskutim. Ato shërbyen si forume ku intelektualët shkëmbenin mendime dhe argumenta mbi këtë temë, duke luajtur një rol të rëndësishëm në zhvillimin e gjuhës shqipe. Disa gazeta ishin shkruar me alfabetin arab, disa me alfabetin latin dhe disa të tjera me turqishten osmane.

Një nga gazetat më të rëndësishme të kësaj periudhe ishte “Arnavud/Shqipëtari”, e cila filloi të botohej në Stamboll, në lagjen Beyoğlu, nga Dervish Hima (Ibrahim Mehmet Naçi). Kjo gazetë ishte një nga shprehjet më të rëndësishme të lëvizjes së shtypit shqiptar në periudhën e dytë kushtetuese dhe, për të kuptuar më mirë ndikimin e saj dhe të ideologjisë së kohës, është e nevojshme të shqyrtojmë më në detaje figurën e Dervish Himës.

Dervishi lindi në Strugë në vitin 1873. Ai ndoqi shkollën e mesme në Manastir dhe Selanik, para se të transferohej në Stamboll për të vazhduar studimet në Mekteb-i Tıbbiyye-i Şahane (Shkolla e Mjekësisë). Gjatë kohës që ishte në Stamboll, ai u angazhua në lëvizjen patriotike shqiptare, si dhe u bë pjesë e shoqërisë “Bashkim e Përparim” që angazhohej për decentralizimin dhe dhënien e më shumë të drejtave për popujt e shtypur. Gjithashtu, ai filloi të mendonte dhe të shkruante për të ardhmen e kombit shqiptar.

Megjithatë, Hima nuk e përfundoi shkollën e mjekësisë, dhe në vitin 1895 ai u largua nga Stambolli dhe filloi të luante një rol kyç në organizimin e mbledhjeve të rëndësishme për çështjen shqiptare. Ai gjithashtu kontribuoi në botimin e broshurave dhe gazetave që trajtonin çështje të lidhura me Shqipërinë dhe shqiptarët (Olgun, 2017: 27-42). Në vitin 1897, ai udhëtoi për në Bukuresht, ku vazhdoi të merrej me çështjet kulturore dhe politike të shqiptarëve, duke ndihmuar në forcimin e lidhjeve me intelektualët dhe politikanët shqiptarë të asaj kohe, përfshirë me Ibrahim Temon, një tjetër figurë kyçe e lëvizjes patriotike shqiptare(Dërmaku, 1983: 162). Ky angazhim i vazhdueshëm për të zgjidhur problemet e shqiptarëve dhe mbështetja e tij për çështjet kombëtare janë pasqyruar edhe në gazetën “Arnavud/Shqipëtari”, që ai e drejtoi.

Gazeta “Arnavud/Shqipëtari” ishte një medium shumë i rëndësishëm për afirmimin e identitetit shqiptar në periudhën e Dytë të Kushtetutës, që dha një kontribut të rëndësishëm në zhvillimin e shtypit shqiptar. Ajo përfaqësoi një mjet të fuqishëm për të pasqyruar shqetësimet e shqiptarëve dhe për të promovuar ideologjinë e lëvizjes kombëtare, duke u bërë një ndër gazetat më të rëndësishme të asaj periudhe.

Gazeta filloi të dilte më 13 janar 1910 dhe vazhdoi deri më 25 tetor 1912, duke e përfunduar ciklin e saj me 74 numra. Ajo ishte një gazetë javore që luajti një rol të rëndësishëm në periudhën e zhvillimit të identitetit dhe kulturës shqiptare, duke kontribuar në përpjekjet për të ruajtur dhe zhvilluar gjuhën shqipe në një kohë kur kjo ishte një çështje mjaft e diskutuar. Gazeta u botua për gati tre vjet dhe trajtoi çështje të rëndësishme lidhur me shqiptarët.

Në faqen e gazetës, Dervish Hima shprehu mendimin e tij se “prania e Turqisë në Rumeli është e lidhur me ekzistencën e shqiptarëve, dhe ekzistenca e shqiptarëve është e lidhur me ekzistencën e Turqisë. Kështu, ne shqiptarët dëshirojmë të menaxhojmë Shqipërinë si një njësi të bashkuar, por gjithashtu duam ta qeverisim nën mbrojtjen dhe administratën e Perandorisë Osmane” (Gawrych, 2006: 144). Ky qëndrim tregon se Hima dhe shumë intelektualë shqiptarë të kohës ishin të ndarë mes dëshirës për autonomi dhe identitet kombëtar dhe nevojës për të ruajtur një marrëdhënie me Perandorinë Osmane për t’u mbrojtur nga rreziqet e jashtme. Ai gjithashtu argumentoi se pjesa e gazetës e shkruar në gjuhën shqipe duhet të përdorte shkronjat latine që nga numri i parë.

Dervish Hima mbrojti këtë tezë, ndërkohë që midis deputetëve shqiptarë po zhvilloheshin diskutime të rëndësishme mbi alfabetin që duhet përdorur për gjuhën shqipe (Kaleshi, 1969: 92-94). Pas Kongreseve të Manastirit, Dibrës dhe Elbasanit, botimi i kësaj gazete në Stamboll dhe mbështetja për alfabetin latin kishte një rëndësi të madhe për zhvillimin e gjuhës shqipe. Hima kishte këmbëngulur se për shqiptarët prioritet ishte ruajtja e identitetit dhe e gjuhës së tyre, duke mbështetur përdorimin e alfabetit latin për gjuhën shqipe. Ai shpjegon se ndërkohë që disa shqiptarë kërkonin fetva për përdorimin e alfabetit arab, mbështetësit e alfabetit latin refuzuan të ndryshonin qëndrimin e tyre, duke krijuar tension me Komitetin “Bashkim e Përparim”.

Pika kryesore që del nga ky tekst është: për shqiptarët, identiteti kombëtar dhe gjuha ishin çështje primare, dhe për këtë qëllim ata ishin të gatshëm ta kundërshtonin presionin politik ose fetar që vinte nga administrata osmane ose grupet e tjera.

Në numrin e tretë të gazetës, janë përfshirë diskutimet e deputetëve shqiptarë mbi gjuhën shqipe. Në këtë periudhë, lidhur me çështjen e përdorimit të alfabetit arab për gjuhën shqipe, më 19 janar 1910, disa deputetë shqiptarë i dorëzuan një letër Kryeministrit, ku shpreheshin se shkronjat arabe ishin më të përshtatshme për gjuhën shqipe (Yavaş, 2016: 230). Ndër këta deputetë ishin: deputeti i Elbasanit, Haxhi Ali; deputeti i Shkupit, Said; deputetët e Prishtinës, Shaban dhe Emin; deputeti i Prishtinës, Fuad; deputeti i Taslicës, Ali Vasfi; deputeti i Prizrenit, Jahja; deputeti i Prizrenit, Mehmed Emin në emër të Said Yahya; deputetët e Shkodrës, Rıza dhe Myrteza; deputeti i Manastirit, Mehmed Vasıf; deputetët e Pejës, Mahmud Bedri dhe Ahmed Hamdi; deputeti i Dibrës, Hasan Basri; deputeti i Senicës, Hasan Muhidin.

Në anën tjetër, një deklaratë e rëndësishme e deputetëve shqiptarë që mbështesnin alfabetin latin u publikua në gazetën “Arnavud/Shqipëtari”. Kjo deklaratë ishte një përgjigje e fortë ndaj letrës së deputetëve që mbështesnin alfabetin arab dhe përfaqësonte qëndrimin e tyre për përdorimin e alfabetit latin (Kaleshi, 1969: 94-95). Mes emrave të deputetëve që nënshkruan deklaratën ishin: Aziz Vrioni nga Berati, Esad[Pasha} nga Tirana, Ismail Qemali nga Vlora, Ali Hajdari nga Gjakova, Ganiu nga Frashëri, Myfid [Libohova] nga Gjirokastra dhe Hamdiu nga Margëlliçi.

Me përpjekjet e mëdha të Dervish Himës, gazeta “Arnavud/Shqipëtari” mbajti një qëndrim pro përdorimit të alfabetit latin dhe vazhdoi të publikonte qëndrime të ngjashme deri në numrin e fundit.

Përveç kësaj, gazeta trajtoi edhe çështje të tjera. Për shembull, gjatë vizitës së Ministrit të Jashtëm të Serbisë Milanovic, në Stamboll, gazeta publikoi artikuj për tre javë radhazi. Nga këto artikuj mund të merrej informacion mbi qëndrimin e shqiptarëve ndaj politikave të Perandorisë Osmane, Serbisë dhe Italisë në atë periudhë, si dhe mbi projektin e planifikuar të hekurudhës Danub-Adriatik.

Një tjetër aspekt i rëndësishëm lidhur me Dervish Himën është se ai mbështeti idenë e decentralizimit administrativ, të quajtur Adem-i Merkeziyetçilik (centralizëm i pavarur), një ide që Princi Sabahattin e mbante si një mundësi për të ndihmuar zhvillimin e pavarësisë lokale. Kështu, Dervish Hima, i cili ishte pjesë e grupit të Unionistëve, zhvilloi një opozitë të fortë ndaj politikës së Sulltan Abdül Hamidit II.

Për shkak të qëndrimeve të tij të forta kombëtare dhe kritikës ndaj politikës asimiluese të Perandorisë Osmane, gazeta “Arnavud/Shqipëtari” u përball me censurë dhe mbyllje të përsëritura nga autoritetet osmane. Pas botimit të disa artikujve që kritikuan ashpër qeverinë, gazeta u ndalua dhe pasqyra e saj u transformua disa herë, duke u ribotuar nën emra të ndryshëm. Për shembull, numri 29 u ndalua dhe numrat 33-39 u botuan me emrin “Bashkimi”, ndërsa numrat 53-59 u botuan me emrin “Shkumbi”. Numri 64 u ndalua gjithashtu për artikujt kritikë ndaj qeverisë dhe gazetave pranë saj.

Këto mbyllje ishin pasojë e shqetësimeve të qeverisë osmane për ndikimin që mund të kishte gazeta në përhapjen e ideve kombëtare shqiptare dhe kundërshtimin e politikave asimiluese. Në fund të vitit 1912, pas shpërthimit të Luftës së Parë Ballkanike, gazeta “Arnavud/Shqipëtari” botoi numrin e saj të fundit, numrin 74. Në këtë numër, Dervish Hima shprehu një apel të fuqishëm për unitet midis shqiptarëve dhe administratës osmane, për të mbrojtur territoret shqiptare. Ai shkruante se “shqiptarët duhej të bashkoheshin për të mbrojtur kufijtë e Shqipërisë dhe për të siguruar një të ardhme të qëndrueshme për popullin shqiptar brenda Perandorisë Osmane”. Ky apel për bashkëpunim ndërmjet shqiptarëve dhe osmanlinjve, për të ruajtur integritetin territorial të Shqipërisë, u bë, ndërkohë që Hima vazhdonte të mbështeste të drejtat dhe identitetin e kombit shqiptar.

Gazeta e përfundoi ciklin e saj të botimeve pas këtij numri, por ndikimi i saj mbeti i fortë në shoqërinë shqiptare. Dervish Hima dhe “Arnavud/Shqipëtari” kontribuan në formimin e një gjenerate të re intelektualësh dhe aktivistësh që, pas Luftërave Ballkanike, do të luanin një rol kyç në formimin e shtetit të pavarur shqiptar.

Si investonte Serbia në thellimin e përçarjeve ndërmjet udhëheqësve shqiptarë dhe në shkëputjen e tyre nga ndikimi austro-hungarez

January 12, 2026 by s p

Prof. Dr. Sylë Ukshini/

Duke vëzhguar përplasjet e ashpra bashkëkohore ndërmjet shqiptarëve dhe figurave të ndryshme politike, ku shpesh edhe vetë kuptimi i nocioneve si “patriot” dhe “tradhtar” është relativizuar, një pjesë e përgjigjes mund të gjendet në përvojat historike. Në momente vendimtare për të ardhmen politike të shqiptarëve – siç ishte kryengritja e përgjithshme shqiptare e vitit 1912 – Serbia, e shqetësuar se çështja shqiptare dhe formimi i një shteti shqiptar mund të zgjidheshin në Kosovë, ndërhyri në mënyrë aktive me mjete financiare dhe politike për ta devijuar karakterin e lëvizjes. Qëllimi i kësaj ndërhyrjeje ishte dobësimi i unitetit shqiptar dhe orientimi i krerëve të saj kundër Austro-Hungarisë, e cila në atë kohë përbënte aleatin kryesor dhe pothuajse të vetëm evropian të shqiptarëve.

Në këtë kuadër, Beogradi synonte të minimizonte rolin e Hasan Prishtinës, i cili, sipas burimeve diplomatike serbe, shihej si figura që “ëndërronte krijimin e shtetit shqiptar”. Për Serbinë ishte me interes që Hasan Prishtina të ndodhej në marrëdhënie konfliktuale me krerët e tjerë shqiptarë, veçanërisht me ata me të cilët vetë shteti serb kishte krijuar kanale bashkëpunimi. Paralelisht, Serbia investoi në mënyrë të vazhdueshme edhe në acarimin e raporteve ndërmjet Hasan Prishtinës dhe Isa Boletinit, duke ndikuar te ky i fundit me qëllim që të amortizohej roli i krahut autonomist të lëvizjes shqiptare.

Një dokument i Konsullatës Serbe në Shkup nga gushti i vitit 1912 ofron një pasqyrë domethënëse të kësaj strategjie. Në të theksohej se “emri i Isait është prapëseprapë më i fortë se i gjithë të tjerëve dhe ai në të gjitha vendimet duhet të kishte fjalën vendimtare”, por se kjo situatë do të ndryshonte po të mos ishte prania e Hasan Beut, i cilësuar si “udhëheqës intelektual” me pikëpamje të reja dhe ndikim të fuqishëm, veçanërisht mbi Isa Boletinin. Dokumenti e përshkruan Hasan Prishtinën si figurë të vështirë për t’u instrumentalizuar, të pamundur për t’u paraqitur bindshëm si njeri i Austrisë apo i Anglisë, duke e karakterizuar atë si nacionalist shqiptar dhe si një nga të paktët që “e ndjen dhe e predikon shqiptarësinë në kuptimin e mirëfilltë të fjalës”.

Në të njëjtën kohë, raporti serb e paraqet Hasan Prishtinën si figurën më kërcënuese për interesat serbe, duke theksuar frikën e tij nga ekspansioni serb dhe bindjen se në Kosovë “nuk mund të ketë vend për të dy popujt”. Për rrjedhojë, ai konsiderohej “armik i përbetuar” i Serbisë, për të cilin sugjerohej hapur se ose duhej futur në konflikt me Isa Boletinin, ose duhej neutralizuar fizikisht “me mjeshtri”. Shqiptarët, sipas këtij dokumenti, duhej “mbajtur në dorë” dhe në asnjë mënyrë nuk duhej lejuar që të dilnin nga kontrolli.

Në kohën kur kryengritja e përgjithshme shqiptare në Kosovë kishte marrë hov, Peerandoria Osmane filloi negociata me udhëheqësit shqiptarë, Hasan Prishtina i hartoi 14 pika drejtuar qeverisë osmane. Në këtë moment, sipas burimeve diplomatike serbe, Isa Boletini ishte i vetmi ndër krerët e kryengritjes që insistonte vazhdimisht se serbëve duhej t’u njiheshin të njëjtat të drejta që kërkoheshin për shqiptarët, një qëndrim që mbështetej edhe nga Riza Beu. Propozimi i tij për shtimin e një pike të 15-të në programin e kërkesave, që parashikonte shtrirjen e këtyre të drejtave edhe mbi serbët, përkonte në mënyrë domethënëse me strategjinë serbo-ruse të barazimit juridik të komuniteteve, e cila synonte relativizimin e shqiptarëve si shumicë demografike dhe politike në Kosovë. Në këtë kuptim, kërkesa nuk ishte thjesht shprehje e një konceptimi gjithëpërfshirës të të drejtave, por potencialisht edhe një instrument politik i përdorshëm nga Beogradi dhe Petrogradi për të dobësuar karakterin kombëtar të programit shqiptar. Pikërisht për këtë arsye, propozimi i Isa Boletinit u hodh poshtë nga Hasan Prishtina dhe krerë të tjerë shqiptarë, të cilët synonin ta ruanin qartësinë politike dhe kombëtare të platformës së kryengritjes.

Në përmbyllje, raporti konstatonte se shqiptarët duhej mbajtur larg Austro-Hungarisë, e cila perceptohej si kundërshtari më i madh i ekspansionit serb në Ballkan. Për këtë arsye, kërkohej “një plan serioz dhe veprim sistematik”, duke theksuar se konflikti ndërmjet shqiptarëve dhe Perandorisë Osmane duhej mbajtur nën kontroll nga Serbia dhe jo t’u lihej në dorë fuqive të tjera. Kjo dëshmon qartë se përçarja e brendshme shqiptare nuk ishte thjesht produkt i rivaliteteve lokale, por rezultat i një politike të qëllimshme dhe afatgjatë ndërhyrjeje nga Beogradi.

Marrëdhëniet e Gjergj Kastriotit – Skënderbeut me Republikën e Venedikut sipas dokumenteve të Arkivit Apostolik të Vatikanit, Arkivit të Shtetit të Venedikut dhe burimeve historike botërore

January 12, 2026 by s p

Prof. Gjon Frani Ivezaj/

Gjergj Kastrioti -Skënderbeu zë një vend të veçantë në historinë e Evropës së shekullit XV jo vetëm si udhëheqës ushtarak i rezistencës shqiptare kundër Perandorisë Osmane, por edhe si një figurë e dokumentuar gjerësisht në arkivat më të rëndësishme shtetërore dhe kishtare të kontinentit. Marrëdhëniet e tij me Republikën e Venedikut përbëjnë një nga kapitujt më kompleksë të diplomacisë së kohës, të dëshmuara në mënyrë të drejtpërdrejtë nga dokumente autentike të Arkivit Apostolik të Vatikanit dhe Arkivit të Shtetit të Venedikut, si dhe nga burime të njohura historike evropiane dhe botërore.

Dokumentacioni venedikas i shekullit XV tregon se Republika e Venedikut e konsideronte Shqipërinë një hapësirë strategjike të domosdoshme për mbrojtjen e interesave të saj tregtare në Adriatik. Kjo e vendosi shpesh Venedikun përballë ambicieve politike dhe ushtarake të Skënderbeut, i cili synonte forcimin e sovranitetit të Lidhjes së Lezhës dhe mbrojtjen e territoreve shqiptare. Tensionet mes palëve kulmuan gjatë viteve 1447–1448, kur çështja e Dagnumit dhe Drishtit u shndërrua në konflikt të hapur. Vendimet e Senatit venedikas të asaj kohe pasqyrojnë shqetësimin e Republikës për veprimet e Skënderbeut dhe për ndikimin e tyre në stabilitetin bregdetar.
Archivio di Stato di Venezia, Senato, Deliberazioni, Terra, reg. 3, f. 112r–113v, 28 luglio 1447.

Paqja e arritur më 4 tetor 1448 përfaqëson një kompromis tipik të diplomacisë mesjetare. Aktet zyrtare venedikase dëshmojnë se Skënderbeu pranoi të hiqte dorë nga disa pretendime territoriale, ndërsa Republika e Venedikut u angazhua t’i paguante atij një pension vjetor dhe t’i siguronte privilegje tregtare, të cilat ishin jetike për mbështetjen ekonomike të rezistencës shqiptare.
Archivio di Stato di Venezia, Senato, Deliberazioni, Terra, reg. 4, f. 67r–69v, 4 ottobre 1448.

Në këtë marrëdhënie komplekse, Selia e Shenjtë luajti një rol ndërmjetësues dhe strategjik. Arkivi Apostolik i Vatikanit ruan një numër të madh dokumentesh që dëshmojnë vëmendjen e veçantë të papëve ndaj Skënderbeut dhe përpjekjet e tyre për ta ruajtur atë si aleat të botës së krishterë. Në regjistrat zyrtarë papnorë, Skënderbeu përmendet si princ i krishterë dhe mbrojtës i kufijve të Evropës përballë osmanëve.
Archivio Apostolico Vaticano, Registra Vaticana, Reg. Vat. 418, f. 55r–56v, 1451.

Gjatë pontifikatit të Papa Kalistit III, marrëdhëniet me Skënderbeun marrin një karakter edhe më të theksuar politik dhe fetar. Në një letër të vitit 1457, Papa e cilëson Skënderbeun “athleta Christi” dhe i bën thirrje të vazhdojë rezistencën, duke theksuar rëndësinë e ruajtjes së marrëdhënieve të qëndrueshme me fuqitë italiane, përfshirë Venedikun.
Archivio Apostolico Vaticano, Registra Vaticana, Reg. Vat. 473, f. 198r–199v, 17 septembris 1457.

Burime shumë të njohura akademikisht janë botimet monumentale të historianit Augustin Theiner, i cili publikoi dokumente autentike të Arkivit të Vatikanit në veprën e tij themelore për historinë e Ballkanit. Në këto dokumente, Skënderbeu shfaqet si një figurë qendrore e politikës papnore në rajon dhe si faktor kyç në marrëdhëniet midis Selisë së Shenjtë dhe Republikës së Venedikut.
A. Theiner, Vetera Monumenta Slavorum Meridionalium Historiam Illustrantia, Roma, 1863–1875, vol. I, doc. 312–315.

Papa Piu II, një nga papët më të kulturuar të shekullit XV, i kushtoi vëmendje të veçantë çështjes shqiptare. Në një letër të datës 29 qershor 1460, ai e përshkruan Skënderbeun si një nga udhëheqësit më të aftë të rezistencës antiosmane dhe thekson domosdoshmërinë e bashkëpunimit me shtetet italiane, veçanërisht me Venedikun.
Archivio Apostolico Vaticano, Registra Vaticana, Reg. Vat. 516, f. 72r–73v, 29 iunii 1460.

Mbështetja e Vatikanit nuk ishte vetëm morale. Në fondet financiare të Selisë së Shenjtë ruhen mandate që dëshmojnë ndihma konkrete monetare për Skënderbeun, veçanërisht në vitet e fundit të jetës së tij, kur presioni osman ishte në kulmin e vet.
Archivio Apostolico Vaticano, Camera Apostolica, Mandati Camerali, vol. 12, f. 41r–42v, 1466.

Këto burime arkivore plotësohen nga kronikat dhe veprat humaniste të kohës. Marin Barleti, dëshmitari më i njohur i epokës, përshkruan marrëdhëniet e Skënderbeut me Venedikun si një raport të ndërtuar mbi interesa të ndërsjella, ku aleanca dhe tensioni bashkëjetonin vazhdimisht.
Marinus Barletius, Historia de vita et gestis Scanderbegi, Roma, 1508.

Dokumente nga Mbretëria e Napolit dhe nga kancelaritë italiane e vendosin Skënderbeun në qendër të një rrjeti të gjerë diplomatik mesdhetar, duke treguar se çështja shqiptare ishte pjesë e politikës së madhe evropiane të shekullit XV.
Archivio di Stato di Napoli, Cancelleria Aragonese, reg. 18, f. 94r–96v, 1461.

Në përfundim, dokumentet e Arkivit Apostolik të Vatikanit, aktet zyrtare të Republikës së Venedikut dhe burimet historike botërore dëshmojnë qartë se marrëdhëniet e Gjergj Kastriotit – Skënderbeut me Venedikun ishin të ndërlikuara, por thelbësore për fatin e rezistencës shqiptare dhe për ekuilibrat politikë të Evropës së shekullit XV. Skënderbeu del nga këto burime jo vetëm si hero kombëtar, por si një figurë ndërkombëtare e respektuar, e pranishme në kancelaritë më të larta të kohës. Ky dokumentacion arkivor e vendos historinë shqiptare në zemër të historisë evropiane dhe dëshmon se Shqipëria e shekullit XV ishte një faktor aktiv dhe i rëndësishëm në politikën e kontinentit.

“U SHKEPUT NJE METEOR POR ZJARRI MBETET ZJARR…!”

January 12, 2026 by s p

ZEF PERGEGA/

…shkёputet njё yll nga qielli, qё tё bёjё dritё dheu!

Me rastin e 35- vjetorit tё ndarjes nga jeta e atdhetarit tё flaktё Tomё Kola Gjokaj, nё New-York, mё 10 janar 1991! Ai u shkёput si njё meteor epoke, ku nё epopene e fitores ai kishte gjurmёn e mendimit dhe kontributit tё vet. U ndërpre atëherë, kur më së tepërmi i nevojitej familjes, kauses sё lirisё e tё bashkimit tё gjymtyrёve dhe shqisave tё kombit. Si mund tё ndodhё, qё njё komb i pari me gjuhё e simbole, tё parё me histori, tё shpёrndarё si uji i shenjtё, ardh nё tokё nga pala e qiellit dhe drita e diellit, tё kёtё shqisa tё ndara dhe trup tё gjymtuar?!

Kjo mёnxyrё e therte nё zemёr, idealistin e dritёs Tomё Gjokёn. U ndërpre pa pritur, që të shijonte frytёt e veta, tё rёnjёs sё ngrehinёs sё gjakut dhe genocidit sllav mbi shqiptarё, i njёjtё me diktaturёn nё Shqipёri, tё pёrmallej mё lirinё dhe pavarësimin e Kosovës, për të cilat ëndërronte dhe luftonte.

Ka qenё nata e “Zojёs sё Trieshit” e vitit 2009, kur veprimtari Gjon Gjokaj mё mori nё telefon e mё tha:

“Mos harro me ardh nё festёn e Zojёs se na nuk ftojmё njёri se derёn e shpisё e kemi tё hapur pёr miq ashtu siç e ka malёsori, por pёr ju nga Shqipnia, qё keni vuajt pёr fe, ju çojmё fjalё!”

Shkova me bashkёshorten time. Njё frymё gazi e hereje nё pritje. Njerёz qё rrinin nё kёmbё, gjithё mirёsjellje, sa me dukej se hija e mirё e Zojёs sё Trieshit pushonte nё sytё e tyre tё qeshur. Mё vunё nё krye e vendit, qё kurrё nuk e kisha provuar. Me dukej vetja se diçka mё mungonte, por nё shtёpinё e Gjon Gjokaj, me atё frymё Zoje, qё merrje aty nё atё darkё, mund tё ishte gati tё luftoje prej zjarrit tё madh tё atdhedashurisё. Aty e bera lidhjёn e tij me tё vёllanё Tomёn, pёr tё cilin me kishte mbajtur nё telefon njё leksion tё gjatё Dr. Selahedin Velaj. Ai me kishte treguar se si e kishte njohur Tomёn. Selahedini e nisi bisedёn pёr Koliqin e Camajn, pёr Shejzat. Ai i donte malёsorёt, se me kostumin e tyre shkoi e referoi nё Universitetin e Tokios pёr Kanunin dhe Lahutёn. Kёshtu ai e lidhi miqёsinё familjare edhe me Tome Gjoken, per kete lis te rranjeve te thella, pёr tё cilin ndёr tё tjera u shpreh:

”Eshtë i madh kontributi i material për Kosovën, por edhe për ta ndihmuar shkatërrimin e sistemit totalitar enverian, të komunizmit në Shqipëri. Kështu, ai ndihmoi fushatën zgjedhore të ish-presidentit amerikan Ronald Regan dhe të presidentit George Bush. I tërë aktiviteti i tij nuk kaloi pa rënë në sy të UDB-së jugosllave dhe veglave të tyre enveriane. Edhe përkundër kërcënimeve, ai nuk hoqi dorë për idealin e tij. Toma, tha Selahedini i donte intelektualёt, sidomos Koliqin, Martin Camajn e Arshi Pipen. Me vdekjen e tij shuhet edhe një luftëtar i denjë, përkrahës dhe dashamirë i lirisë, demokracisë dhe bashkimit kombëtar, për të cilën Toma punoi gjatë tërë jetës së vet!”

Lajmi hidhur pёr vdekjёn e Tomё Gjokajt tronditi, jo vetёm bashkёshortёn Tereza, djemt Palin e Markun, vajzat Lena, Viktoria dhe Naterina, nanёn e pёrvujtё Maruta, vёllёzёrit Zef e Gjon, motrat e dhimbsura e far e fisin, por mbarё

komunitetin shqiptar nё Amerikё. Mё 10 janar 1991, policia gjeti tё vrarё nё makinё nё Long Island tё New-Yorgut, trupin e pa jetё tё Tomё Gjokajt, ende kjo njё vrasje e pa zbuluar. Atё mbrёmje, ky sokol i malёve shqiptare e kishte lёnё takim tё darkonte me Dr. Selahedin Velajn, njё mik shtёpie. Toma i mёsoi zakonet e bukura shqiptare, sidomos kodin e “Besёs” dhe luftoi pёr tё drejtat e shqiptarёve. Kjo flakё patriotizmi, si dritё opimpike mbeti ndezur nё jetёn e tij fizikisht tё shkurtёr. Toma, me njё vullnet tё celiktё brenda njё periudhe arriti tё kёtё nё biznes nё Really State njё pozitё tё favorshme financiare. Selahedini mё ka treguar se si ai e ndihmoi nё njё gjyq sa Toma fitoi me tё drejtё, kredit tё lakmueshme nё finance, nga se miku i tij Velaj ishte doktoruar nё Amerik per financa dhe punonte nё njё kompani tё tille. Ai, pati sukses edhe nё fushёn e marrёdhёnjёve shoqerore me amerikane e shqiptarё nё saj tё fjalёs sё tij tё ambel sa pёr kёrkёnd nuk fliste fjalё tё pamatura. Toma kishte nje shpirt te madh humanitar dhe mikpritёs i dorёs sё parё. Dera e tij ishte gjithmonё njё festё e shenjtё. Zyra e tij ishte nje ode e madhe anti serbe e antikomuniste. Leka Velaj shkruan:

“…Kam qenё prezent nё dhjetorin e vitit 1989, ku Toma mori pjesё nё tё gjitha demostratat e rumunёve nacionalista, kundra xhalatit Nikolla Çaushesku sa edhe ai kontriboi pёr zhdukjen nga skena politike tё Neronit rumun. Me njё fjalё Toma “Was in Demand” ishte bёre njё far “Berberi i Seviljёs” – “Tutti mi voliono, tutti chiamano” Tomi ka qenё i pari, qё organizoi dy pёrvjetore, pёr tё pёrkujtuar kryengritjen e Malёsisё Madhe dhe heroin kombёtar Ded Gjo’ lulin. Nё tё dyja ngjarjёt morёn pjesё njё mori e madhe malёsorёsh dhe shqitarёsh nga tё gjitha anёt!”

Seç mё shfaqet njё parandjenjё, Poeti i madh Gjergj Fishta, kur ia dedikoi vjershёn e tij Gjergj Elez Alisё, ka mundёsi njё hamendёsim, tё kishte parasysh se do tё lindte njё sokolan i tillё malёsor si Tomё Gjokaj. A mos vallё Toma do t’i ngjante Marash Ucit?! Se ky i kishte dal para mbretit me ushtri, me armё nё dorё dhe zjarr nё gji! Po edhe Toma i kishte dal para mbretit tё genocidit dhe ishte pёrla mё te nё demonstrata. Heronjtё gjithmonё kanё tё pёrbashkёta!

E pёr njohjen me Tomёn, Liljana Çela do tё shruante: “…Tomë Gjokën e njoha në fillim të viteve ’80. Për këtë kolos kisha ndëgjuar vite të tëra nga miku im i ndjerë Dr. Selaudin Vela, me të cilin bashkë me Tomen drekuam një ditë pranvere në qytetin Greenwich Connecticut.Tomi ishte një njeri klasik, përplot me kulturë, por ajo çka unё vërejta në karakterin e tij, ishte nacionalizmi i flaktё, çka mё vonё mёsova se kishim tё bëjmë me një aristokrat dhe veprimtar të paluhatur shqiptar. Vërtetё se në skenën e shqiptarëve e kishte sjellё Dioguardin, por edhe të tjera figura madhore të Washingtonit si Robert Dole, Benjamin Gilman, Alfonse Domato etj. Kurse në mbremjen e Inagurimit të Presidentit George Bush dhe zëvëndës Presidentit James Quale pata rastin t’a shifja në një tryezё Tomin me të e vet, duke darkuar me Preidentin e SHBA-ve, Mr. George Bush dhe Zonjën e Parё Barbara Bush. Kjo figurë kombëtare meriton mirënjohje më shume se asnjë shqiptare tjetër që kapërcyer valёt e Atlantikut!”

Më 27 janar 1989, një delegacion veprimtarësh, intelektualë dhe biznismenë të dalluar të komunitetit shqiptar të New York-ut, u pritën në një takim special në Washington DC. nga zv-presidenti amerikan, George Bush, ku ata i shprehën shqetësimin e tyre për situatën dramatike në Kosovë, dhe kërkuan që SHBA-të, të ndërmarrin masa të rrepta kundër agresionit serb të udhëhequr nga diktatori Millosheviq. Delegacioni shqiptar ishte i përbër nga Joseph Dioguardi, Tomë Gjokaj, Ramadan Xhema, Sami Repishti, Agim Leka, Selaudin Vela dhe Riza Koliqi. Gjithashtu analët e historisë do të duhet ta shënojnë edhe aktivitetin tjetër të Tomë Gjokajt, i cili bashkë me afaristin dhe patriotin e njohur shqiptar Xhim Xhemën kishin sjellë në komunitetin shqiptarë presidentin George Herbert Bush dhe Senatorin Robert Dole, që në atë kohë po bënin më shumë se askush tjetër presion ndaj pushtetit serb për ta ndalur politikën diskriminuese ndaj shqiptarëve dhe zgjidhjen e çështjes së Kosovës.

Toma kishte lidhje te forta me Dr. Rugoven sa i dhuron nje ore 5 mije dollareshe, duke e kosideruar ate si prijesi i ores se lirise se Kosoves. Nё telegramin e pёrmotshem tё Presidentit Rugova vlerёsohet veprimtari e Tomё Gjokёs si njё zemёrzjarr dhe vullnet shkamb pёr çёshtjen e shqiptarёve. E kush mё shumё se Malёsoret kanё luftuar nё tё gjitha menyrat me vlera materiale e njerёzore, duke shkuar edhe nё luftё nё front nё Kosovё?! Pse nuk ka qenё inspirim shpirti dhe fryma e Tom Gjokёs pёr ta?! Sigurisht, ku do ta merrnin tjetёr!

Tomë Kola Gjokaj, ishte një nga iniciatorët më të flakët për formimin e një organizate patriotike demokratike të të gjithë shqiptarëve për Perlindje te Re!

Tomë Kola Gjokaj, ishte një nga iniciatorët më të flakët për formimin e një organizate patriotike demokratike të të gjithë shqiptarëve për Rilindjen Arbërore, e ashtuquajtur “ORA” Organizata e Rilindjes Arbënore, iniciativё e cila u mbështet nga veprimtarët e Mёrgatës Shqiptare, si dhe nga forcat demokratike dhe patriotike si në Kosovë ashtu edhe tek shqiptarët në Mal të Zi. Për ç’gjë kishte kontakte të shpeshta me Dr. Ibrahim Rugovën dhe Gjergj Dakun Gjokaj te Malesise, ky i fundit do tё shprehej:

“….Me vdekjen tënde ndoshta u prenë disa gjymtyrë të Shqiptarizmit mbarëbotëror. E them dhe e ndjej këtë sepse është e vështirë të gjesh edhe një kolos sikurse ishe Ti. Tomë i dashur, koha kalon, por na duket ëndërr largimi yt përgjithonë nga mesi ynë, por ne na duhet të pajtohemi me këtë të vërtetë të hidhur. Tomë, në qoftë se plagët ndonjëherë kanë për tu pezmatue ta dish se e ke nga ofshama e nënës, vëllezërve motrave dhe bashkëshortёs, që të thërrasin të kthehesh në shtëpi. Tomë, në qoftë se shpirti ytë do të pёrmallohet ta dish se ata janë fëmijet e tu të cilëve shumë u mungon dhe të thërrasin në gjumë me i ledhatue. Tomë në qoftë se uji ndonjëherë ka me të mbulue, ta dish se ato janë lotët e mё të dashurёve tu. Në pamundësi, për të marrë pjesë personalisht në ceremoninë e varrimit tuaj, shok i dashur, tashmë i ndjerë, në emër të Malësisë dhe në emrin tim, ju falënderojmë për gjithçka që keni bërë për vendlindje dhe kombin tonё!”

Trupi i Tomit pёr nё varrёza u shoqerue nga njё numёr i madh shqiptarёsh. Shёrbimet fetare u kryen nga Dom Rrok Mirdita, nё kishёn “Zoja e kёshillit tё Mirё” Nё varrёza mbajtёn fjalime, Prof. Zef Camaj e Dr. Selahedin Velaj si dhe vёllai i tij Zefi, qё kishte ardhur nga Jugosllavia, i cili mes falenderimeve pёrmendi edhe Ambasadorin amerikan nё Beograd Warren Zimemman, i cili kishte kontribuar, qё pёr kёtё rast pikёllues tё paiseshin shpejt me viza amerikane. Të gjithë ata, përfaqësuesve shqiptarë, të cilët i drejtoheshin tempullit të demokracisë botërore në Washington pёr ndihmё dhe lobim, mё parё trokisnin nё portёn e nunit tё çёshtjes dhe lirisё sё popullit e Tomё Gjokaj i Malёsisё prej fisit tё Lisit tё Zjarrit e Lisit te Tamlit, i priti e i përcolli, si vellau i madh, pёr nga shpirti e ideali, u siguroi takime e pjesëmarrje në tryeza e manifestime të ndryshme politike e publike. Zoti ia kishte dorezuar celёsin e arte tё Shtёpisё sё Bardhё.

Nikollё Camaj shkruan:

“…Ishte viti 1986, kur për herë të parë tokën e premtuar e u shmalla me malёsorё. Si dje kujtoj darkën e parë në restorantin italian “Salerno”, në Richmond Hills, në Queens, ku shkuam së bashku me Zef Camaj. Aty, me një paraqitje prej aristokrati, na priste Toma dhe miku i tij Mark Lulgjuraj, që të tre, në përjetësi. Shumë shpejt kaluam në biseda “të nxehta” lidhur me statusin e shqiptarëve në Ballkan, natyrisht, duke iu referuar edhe përvojës së vet Tomës, i cili kishte braktisur Malësinë në vitin 1972, por edhe atë të Zefit, emigruar dhjetë vjet pas Tomës. Në kujtesën time, deri më sot, mbeti po ai, i njëjti i asaj nate, aristokrat në paraqitje, kurse i dedikuar çështjes kombëtare deri në frymën e fundit… Unë pra, pata rastin dhe fatin të jam dëshmitarë i disa takimeve të tilla, dhe të përjetoj bujarinë, mikpritjen dhe gatishmërinë e Tomës, për t’i kushtuar kohën e vet çdo aktivisti shqiptar. Në shtëpinë e tij qëndruan shumë veprimtarë të çështjes shqiptare, si Ibrahim Rugova, Gjergj Gjokaj, Lekë Lulgjuraj, Tomë Berisha, e të tjerë. Në bisedat e tij, çdo herë temë kryesore ishte liria dhe prosperiteti i kombit të vet, kudo që ndodhej i shpërndarë nëpër shtetёt e Ballkanit, pastaj pavarësia e Kosovës, por edhe lirimi nga tutela staliniste e shtetit amë!

U antarësua në shoqatën pan-shqiptare “Vatra”, veprimtar i të së cilës mbeti deri në vdekje. Miqësi do të lidhte me kongresistin Jozef Dioguardin, i cili do të luaj një rrol vendimtar në aktivitetet pro-shqiptare në Washington DC, e të cilin edhe do ta sjellë në manifestimin kushtuar Kryengritjes së Malësisë, kur malësorët e bënë për herë të parë, në New York, më 1988. DioGuardi haptazi do të shprehet se humbi vëllanë e vet, dhe atë ditë në xhaketë kishte vënë shenjën e mortit. Kurse Zef Camaj, në fjalën e rastit do të shprehë tërë respektin për bashkëveprimtarin e vet me “një trup të vogël për nga përmasat fizike”. Një trup i vogël, por një shpirt i madh, ishte vlerësimi i të gjithëve që e njohën Tomën. “Ky trup, – shprehet Zef Camaj-, deri para katër ditëve zinte një vend të hijshëm, një vend të posaçëm në të gjitha takime shqiptare. Ai nuk mungoi në asnjë tubim, mbledhje, protestë, demonstratë, letër apo memorandum, kundër pushtuesit serbo-malazez, por as kundër diktaturës staliniste në shtetin amë…ishte kontribuuesi më me emër për çdo aktivitet, për kisha e xhamia, për shoqata e revista, për radio-programe e veprimtari të tjera patriotike…iniciatori dhe donatori kryesor për bashkimin e dy famullive në një, dhe themelimin e një qendre të përbashkët shqiptare, “Zoja e Shkodrës”, me qendrën kulturore “Nanë Tereza”. Janë këto vetëm disa fjalë nga i ndieri Zef Camaj, që më së mirë ilustrojnë edhe atë që e thanë të tjerët, se Toma ishte, jo vetëm donator kryesor, por edhe promotor i çdo aktiviteti kombëtar!

Me mbështetje të fortë të veprimtarëve intelektualë shqiptarë, në krye të cilëve qëndronte Toma Gjokaj, në qershor të vitit 1986, kongresmeni DioGuardi prezantoi në Kongresin Amerikan, Rezolutën numër 358, për mbrojtjen e të drejtave të humane të shqiptarëve nën Jugosllavi. Të nesërmen, miku i ngushtë i Tomës, senatori Bob Dole, prezantoi në Senatin Amerikan Rezolutën numër 150, me po të njëjtën përmbajtje. Me këto të dy rezoluta, çështja e Kosovës dhe shqiptarëve nën Jugosllavi, do të marrë një kahje shpresëdhënëse drejtë një ringjalljes kombëtare. Në vitin 1987, kongresmeni Dioguardi me veprimtarin Tomë Gjokaj, pas një zhvillimi në Kongresin Amerikan, bashkë me kongresistët Tom Lantos e William Broomfield, takojnë në Washington DC, Presidentin e Amerikës, Ronal Regan, ku diskutojnë për dhunën dhe presion serb ndaj popullsisë së pambrojtur shqiptare të Kosovës dhe viseve tjera shqiptare të okupuara nën Jugosllavi George H.W Bush ishte drejtuar ish president serb, Sllobodan Milosheviqit se nëse shkakton konflikt në Kosovë, forcat amerikane do të dalin kundër serbëve. Këto “Vija të Kuqe” nga presidenti Bush ndaj Millosheviqit erdhën në prag të festës së “Krishtlindjeve” andaj në opinion u intepretuan si “Kërcnimi i Krishtlindjeve” Kёtu mund ta lexojmё edhe lobimin e shqiptarёve tё Amerikёs dhe njërit nga prijesit e tyre Tomё Gjoka, i cili ngriti nё kёmbё administraten Ameriake pёr lirimin e malёsorit Pjetёr Ivezaj, mёsues nё Detroit, i cili ne vitin 1986, vizitoi vendlindjen e tij nё Lekaj te Malёsisё nё Tuz dhe denohet nga autoritetёt malazeze me shtat vjet heqje lirie mё pa tё drejte

Emri i mirё i Tomё Gjokёs, sa e si e njihnin për të tillë edhe në vendlindje, dëshmoi edhe tubimin mortor, organizuar nga familja e tij në Malësi. Aty fjalën e rastit e mbajti i ndjeri Gjergj Gjokaj, i cili vdekjen e Tomës e cilësoi si këputje të një damari të veprimtarisë patriotike që lidhte vendlindjen me diasporën.

Plaku i Tropojёs, Bek Alia, nacionalist i dalluar nё radhёn e “Ballit Kombёtar” emёr tё mёrgatёs shqiptare nё SHBA, me duart qё dridhёshin nga dhimja, me zemёr tё palsun, e mbuloi arkёmortjen e tё ndjerit Tomё Gjokajt me flamurin kombёtar, nxori ato fjalё mes buzёve tё njomura nga loti e tha:

“…Po tё mbulojmё Tomё me kёtё flamur, pasi ti ishe i mbrujtur me virtyte kombёtare. Lavdi qoftё emri yt dhe i tё gjithё atyre martirёve, qё dhanё jetёn pёr liri dhe vendosen themelet e pavarёsisё sё Kosovёs. Pusho nё paqe se guri yt e ka njё emёr nё rrugёtimin e kombit!”

U helmuan fёmijet… Njëri nga aktet mё kriminale serbe ishte akti i helmimit të 8 mijë nxënësve shqiptarë në shkolla, kopshte fëmijësh si dhe punëtore në fabrika e uzina në vitin 1990. Me datat 21 e 23 mars të këtij viti ishte helmimi i një shkalle të gjerë në qytet kryesore të Kosovës. Siç do vërtetohet, helmimi i nxënësve shqiptarë u bë nga shërbimi sekrete ushtarak e policore serbe. Murgesha nga Kroacia e cila kishte shërbyer në Binç të Kosovës, shkruan një letër për gazetën kroate “Glas Koncila“, 6 maj, 1990 ku mes tjerash thuhet:

“Njerëzit sillnin djemtë e vajzat e veta në dëshpërim të vërtetë, sepse spitali nuk deshi t’ua pranonte fëmijët. Është e tmerrshme se si vuajnë ata njerëz të rinj. Para dy ditëve një vajzë e kanë varrosur. Duket se helmi ishte i hedhur para shtëpisë, sepse tërë familja ishte helmuar. Veçse helmimi nuk ndikon njësoj te secili. Në TV nuk e kanë treguar këtë. Murgeshat tona japin ampula bedoksin dhe tableta novalgetol, por këto nuk na kanë mbaruar, sepse për shkak të helmimit të madh, janë harxhuar në barnatoret e Ferizajit dhe Gjilanit. Se si do dalë kjo, vetëm zoti e di. Sa lot janë derdhur”.

Po si mund tё qendronte indiferent ish mёsuesi i shkollave tё Klinёs, Tomё Gjokaj?! Si mund tё heshte punёtori i kandilit tё dijёs, qё e ndizte me sytё e tij nё nё shpirtra fёmijёsh?! Menjёherё iu fanitёn nxёnёsit e tij, si Luli i vocёrr i Migjenit…Tregojnё njerёz qё para zyrёs sё tij, kur po pёrjetonte kёtё dhimbje te madhe fluturuan njё tufё pёllumbash e humbёn me pas nё qiellin e gradaçelave…ndёrsa fёmijёt dergjёshin spitaleve qё nuk i pranonin. Po si, fёmijёt e shqipёs nё qiellin e vet nuk janё tё lirё….dhe mori letrёn e i shkroi Presidentit tё Amerikёs:

“Shkëlqёsia Juaj George H.W. Bush …Qeveria serbe pohon se fëmijët shqiptarë janë duke aktruar, po si është e mundur që mijëra fëmijë në Kosovë, që të ndërmarrin një veprim të tillë, kur asnjë fëmijë i vetëm serb nuk është prekur nga helmi?! …Shkëlqesia Juaj, është e patolerueshme të thuhet që fëmijët shqiptarë janë helmuar epidemikisht, dhe më keq, vetëm fëmijët shqiptarë janë prekur nga ky helm…”

Toma u lind në fshatin Muzheçk të Trieshit, nga i ati Kolë Gjon Nika, i cili ishte një nga pishtarët e parë të arsimit në Malësi, shtëpisë dhe oxhakut të Gjon, Tomë e Baca Nikë Gjeloshit, shtëpi e njohur për tradita fisnike, njerëzore dhe patriotike shqiptare, që vetëm kjo derë, Oxhaku i lashtë i Gjokajve dhe vëllazëria e Muzheçkut, vuri vijnë e parë të kufirit me Malin e Zi, që me trimëri munden ta ruanin dhe mbanin atë. Ai kishte marrё nё zemёr njё fjalё pishtari qё nё vogli nga i ati, mёsues i pёrhapjёs sё arsimit ndёr shqiptarё nё trojet e tyre nё Mal tё Zi, Kolё Gjoni Gjokaj, sa i biri vargje malli do tё thurte:

T’a preki heshtjen tënde o Atë

Të shohë thellë sytë e tua

Dashuria e pafund me mall

Lundron përherë me Ty e mua!

…

Shpesh mendoj o Atë

Sikur t’ isha gur varri

Të shoqërojë tek koka jote

Se n’mërgim këtu për së gjalli!

Toma detyrohet të largohet nga Kosova, dhe si shumë bashkvendas, emigroi në Itali dhe më pas në SHBA. Në Amerikë ai u përsos shpejt si në gjuhë ashtu edhe në afinitetet tregtare, lëmi në të cilën ai tregoi sukses, veçanërisht gjatë 15 viteve të fundit. Mirëpo përveç punës dhe tregtisë të filluar prej hiçit, ai është aktiv edhe për çështje patriotike, sociale, kulturore e fetare të diasporës shqiptare. I ndjeri Tomë ishte organizatori i parë në bashkimin e Kishave Katolike Shqiptare të New- Yorkut në një kishë dhe qendër fetare-kombëtare të vetme dhe ishte një nga kontribuuesit e parë dhe më të mëdhenj në themelimin e kishës së re katolike “Zoja e Shkodrës”, si dhe qendës kulturo-shoqërore pranë kishës “Nanë Tereza”. Krahas talentit dhe inteligjencës së tij, i ndjeri Tomë Gjokaj shpenzoi dhjetra e qindra mijëra dollarë për të mobilizuar opinionin publik amerikan, shtypin, radion dhe televizionin, qeveritarët, dhe kongresistët, në favor të lëvizjes së gjithë shqiptarëve për liri, demokraci dhe bashkim kombëtar. Tomë, ndihmoi institucionet shqiptare në mërgim, gazetat, revistat, klubet dhe shoqatat e

ndryshme, veçanërisht Kishat e Xhamitë dhe institucionet e tjera të kombit tonë. Me një shumë të madhe dollarësh ai u inkuadrua ne akcionin e ndihmave solidare në Kosovë, por nga zgjuarsia dhe modestia e tij i linte gjerat në heshtje.

Vendlindjen e tij Malësinë e deshti pa masë, ajo ndjehej ne lotin e tij te mallit, ne shpirtin qe i digjej flake dhe ne zemren qe i rrihte fort. Kudo që i epej rasti të bisedonte për këto troje tona, humbej në mendimet dhe kujtimet e tija, që i përkujtoj si fëmijë dhe i ri në vendlindje. Nostalgjia e madhe për Trieshin dhe Malësinë, ku mori njohuritë e para dhe ku mësoi gjuhën e ëmbël të nënës, për njerëzit që çuan peshë në formimin e tij, si njeri aq i madh që ishte, kur binte në bisedë për këto shpesh kalonte në ekstazë. Dashuria e madhe për të ardhmen e popullit të vetë, për çdo gjë arbënore, e detyron Tomën të punojë pa u lodhur, duke e përmbush me ideale që nuk u shuan kurrë.

Janё kёto veprimtari tё Tomёs dhe parardhёsit e tij qё e motivuan Presidentin Berisha ta nderojё Tomё Nikёn Gjokaj, axhen e babes se Tomes, nё vitin 1993 me “Urdhёrin pёr veprimtari patriotike” tё Klasit tё parё dhe i etur pёr liri, mbasi ai bie dёshmor nё kryengritjen atiturke tё Malёsisё Madhe me 1911!

Shqipet ia falen emrin, prej shenjtit Tomё apostull e morёn dhe ia ngjizёn nё shpirt…njё agimin e lirisё ai u bё gur i ringjallur ё ngadhnjimit nё flamur tё pёrlindjes, si guri i kёndit tё shenjtё, ku lartohet Hyu! Por Atdheu i shdёrruar nё ferr, ai u bё dritё pishe, me e nda fatin e dheut te Atit me fatin e vet…me u ba thirrje zanave, mё mjekue plagёt e heronjёve e mos me e lanё frontin pa krima pushkёsh…mos me ia tha zemrёn krenarisё sё malit e trojёve, se s’ka gja mё tё shtrenjtё nё kёtё botё se shqiptari, gjuha, flamuri e feja, me luftue me djajt e

kthyem nё baloza krimi edhe mbi foshnjёn nё djep…se djepat i lirisё me shqiponjёn, shqiptari e mbёshtjellё gurin e pragut me flakёn e zemrёs sё zjarrit, dhe ia lanё fytyrёn nga dangat e gjakakut me lot. Tomё Gjokёs ia fali zoti dhembjёt dhe plagët, t ̔i ndajё sё bashku me këngët e mia, ku frymohen nё çdo medallion kulle trimnie. Ai, luleve tё Malёsisё merr aromё parajse pёrjetёsie, sa poeti Agim Desku, pёr tё thurё vargje:

Nëse një ditë nuk do të këtë liri për sëcilin njeri, të bardhë e të zi

Do të zbres prap nga qielli në tokë, të takoj secilën zanë e shqipe

Njëqind herë do të vdes dhe njëmijë herë lindi prap për Shqipërinë

Gjaku im le të ndritë deri mbi yje, ku dielli përqafohet në lirinë.

Takimet e tij të para në Washington, ai i realizoi në vitin 1989 nëpërmes intelektualëve dhe verptimtarëve elitarë shqiptarë të New York-ut, ku më pas ai do ta takonte edhe presidentin e atëhershëm amerikan Gerorge W. H. Bush!

Përurim i “American Dream” në Vatër

January 12, 2026 by s p

Rafaela Prifti/

Përurimi i parë në Amerikë i “Ëndrrës Amerikane” në Vatër vlerësoi trashëgiminë e suksesit shqiptaro-amerikan. Përshendetja nga editori i Diellit Sokol Paja njohu të pranishmit me Prof. Eris Rusi, një personalitet i shkencave humane, dhe z. Beqir Potka, Vatran dhe sipermarrës nga Nashville, i cili rrëfen kalvarin e vuajtjes në komunizëm dhe suksesin në tokën e lirisë.

Beqir Potka ndjeu frymëzim dhe ngjashmëri te Fan Noli, kur ndiqte shkollen teologjike Holy Cross në Boson, pasi erdhi në Amerikë. Editorja e Anglishtes Rafaela Prifti moderoi përurimin duke u ndalur në momente domethënëse të historisë së rrëfyer në libër. Potka ndjen dorën e Perëndisë në udhëryqe të jetës se tij në Shqipëri, në kampin e Lavrios në Greqi, në Amerikë.

Profesor Rusi, shefi i Katedrës së Gjuhës dhe Letërsisë në Universitetin Fan Noli Korçë theksoi temën kyçe të “nevojës për të ndjerë besimin e Perëndisë në jetën e njeriut. Libri është një biografi e letrarizuar.” Moderuesja Rafaela Prifti u drejtonte pyetje të kombinuara z. Potka dhe Prof. Rusi duke ndërthurur episode nga biografia “Ëndërr Amerikane”.

“Arratisjet politike në komunizëm dhe eksodi shqiptar tani gjen vend në libër,” tha ajo, por “arratisjet atëherë ishin të detyruara nga diktatura, sot nga dëshpërimi.”

Prof. Rusi argumentoi se “pasojat familjare janë emërues i përbashkët i të arratisurve nga diktatura.” Z. Potka tha se “ndajmë vlera të përbashkëta kombëtare shqiptare.” Në mbyllje të përurimit Prof. Rusi lexoi dhe prezantoi poezinë e vepres së Skënder Rusi “Ditët e mia pa ty” në 1 vjetorin e ndarjes, dhe i solli të pranishmve emocione të veçanta.