s p – Page 84 – Dielli

“Shqipëria në’ Luftën e Madhe’, 1914-1918”

July 22, 2026 by s p

botim i Akademia e Shkencave e Shqipërisë, dorëzuar për shtyp me 1 dhjetor 2024.

“Shqipëria në “Luftën e Madhe” 1914-1918” është më së pari një studim i përqëndruar në Historinë e Rrëzimit të Shtetit të Parë të Shqipërisë, (3 shtator 1914-28 shkurt 1916), ose në atë njihet ndryshe si Koha e Mbrapshtë e Shqipërisë. Së dyti, është një histori e marrëdhënieve ndërkombëtare mbi Shqipërinë për të gjithë përiudhën e Luftës së Parë Botërore, raporteve të veçanta në mes Italisë dhe Austro-Hungarisë, e qëllimeve të tyre pozitive dhe negative në fushën e politikës së jashtme, me fokus Shqipërinë. Një vëmendje të veçantë i është kushtuar analizës së pushtimeve të hapura të Greqisë, Italisë, Serbisë dhe Malit të Zi dhe tërheqjeve rrënimtare të Serbisë dhe Malit të Zi përmes Shqipërisë, në fund të vitit 1915 dhe fillim të vitit 1916. Në dy kapitujt e fundit, në mënyrë trajtohet administrimi austro-hungarez i dy të tretave të Shqipërisë dhe i një pjese të Kosovës, Malësisë, etj., dhe administrimi italian dhe francez në zonat respektive të pushtimeve të tyre në Jug të kufirit zyrtar, 1916-1918

Eshtë një studim i bazuar mbi kërkimin arkivor të pabotuar më parë, mbi dokumentacion arkivor të botuar dhe mbi arritjet e historiografisë mbi temën tonë dhe të ndërlidhurat me ate.

Studimi është i kornizuar teorikisht përmes dy lenteve vlerësuese: analizës së dështimit të shtetit dhe studimit të nacionalizmit, ndërkohë që e vendos rastin shqiptar brenda korpusit më të gjerë të literaturës mbi formimin e shteteve post-imperiale në Ballkan dhe mbi rivalitetet imperialiste në prag të Luftës së Parë Botërore, veçanërisht marrëdhënien e tensionuar midis Austro-Hungarisë dhe Italisë mbi Shqipërinë dhe kontrollin e Adriatikut, në rrethanat e 10 muajve të parë të luftës

Kështu, në pikëpamje të historisë diplomatike, një vëmëndje të posaçme i kemi kushtuar zbulimit të qëndrimeve të dy fuqive adriatikase, Italisë, nga vera e vitit 1914 deri në hyrjen e saj në luftë në maj 1915, të Austro-Hungarisë, nga fillimi i Luftës së Madhe deri në ditët e “hallit të madh” të saj me aleatin e pasigurtë, Italinë, në pranverën 1915. E gjitha kjo e lidhur me tratativat mes tyre, mes Italisë dhe vendeve të Antantës, për të pranuar copëtimin e Shqipërisë në funksion të mbajtjes së fuqisë apeninase të lidhur pas njerës ose tjetrës aleancë. Ky mision rezultoi i pamundur për Vjenën dhe relativisht fatlum për Antantën. Në Vjenë mbeti e ruajtur dhe e dokumentuar vetëm kjo “njollë” e kohës së lëkundjes së diplomacisë austro-hungareze në raport me traditën e përkrahjes së interesave kombëtare shqiptare. Përndryshe në Romë, nuk kishte vend për moral të lartë ndaj Shqipërisë. Cënimi i interesave kombëtare shqiptare kishte qenë frekuent, konstant, i alternuar me pozivitet të paqendrueshëm, bamirësi, mikpritje. Kështu, në qoftë se për klasën politike italiane, korigjimi ka ardhur me vonesë, ose ka qenë i pasigurtë, i paqendrueshëm në çdo kohë, për Vjenën zyrtare korigjimi ndodhi pak muaj me vonë, në të mirë të ribërjes administrative dhe kulturore të Shqipërisë mike.

Periudha e marrë në studim përfaqëson, para së gjithash, historinë e një vendi që nuk arriti të krijonte kohezion të qëndrueshëm shtetëror dhe kombëtar, si pasojë e trashëgimisë osmane, ndërhyrjeve të vazhdueshme të fuqive shoviniste ballkanike dhe divergjencës së interesave të Fuqive të Mëdha, të cilat fillimisht kishin qenë garantet e shtetformimit dhe të asnjanësisë së Shqipërisë, por që tashmë ishin përfshirë drejtpërdrejt në konfliktin botëror. Këtij konteksti iu shtua hyrja e Italisë në luftë kundër ish-aleatëve të saj strategjikë dhe politika e saj ndaj Shqipërisë, të cilën e trajtoi si një plaçkë të mirëfilltë, duke cenuar rëndë shtetin dhe popullin shqiptar pikërisht në momentin më delikat të ekzistencës së tyre politike, kur nga ana tjetër e Adriatikut pritej mbështetje e sinqertë dhe reale.

Periudha nga 3 shtatori 1914 deri në pranverën e vitit 1916 është e ndarë në disa faza që lidhen me kontrollin e pushtetit qendror në Durrës dhe pushtimin e territorit të Shqipërisë nga fuqitë e huaja. Gjatë gjithë kësaj periudhe kemi kontrollin vorio-epirotist dhe më pas, të drejtëpërdrejtë grek të Shqipërisë së Jugut, që kapërcen herë mbas herë kufirin minimal të synimeve të qarqeve shoviniste në Greqi; kemi ndërhyrjen italiane në Sazan dhe Vlorë; nga 3 shtatori 1914 deri në qershor 1915 kemi një kontroll gjithnjë në rritje dhe raprezalje në të gjithë Shqipërinë qendrore rurale dhe qytetare, shpesh herë deri në Vlorë, Berat, Elbasan, deri në Milot dhe Adriatik, nga kryengritësit otomanistë-ehlikjamistët, të kontrolluar nga agjentët xhonturqë; nga fundi i muajit qershor 1915 deri në janar 1916 ndodh pushtimi i dytë të Shkodrës nga Mali i Zi, rihyrja e Serbisë në Shqipëri, fillimisht si pushtues, me pas, në mënyrë të pandërprerë, si një hordhi e shpartalluar në të ashtuquajturën Tërheqjen e Madhe Serbe dhe Malazeze, përmes Shqipërisë, për shkak të shkatërrimeve respektive të shteteve dhe ushtrive të vendeve të lartëpërmendura; ndodh më pas pritja e madhe rraskapitëse dhe transportimi i mbetjeve të ushtrive, qeverive dhe mbretërve pa mbretëri të Serbisë dhe Malit të Zi, nga portet e Shëngjinit, Durrësit dhe Vlorës prej flotave të Italisë, Francës dhe Britanisë së Madhe, për në Korfuz dhe Itali; Së bashku me ikjen e tyre, kemi fundin e sundimit 17 mujor të Essad Pashë Toptanit në Durrës, rënien e tij, fundin e një qeverie qëndrore nominalisht shqiptare, përmbajtësisht otomaniste, praktikisht pro serbe, pro greke dhe pro italiane, mbi të gjitha, aspak nacionale, nga pikëpamja e interesave të Shqipërisë së Rilindur. Fundi i kësaj periudhe, rënia dhe largimi i faktorëve që rrënuan Principatën e Shqipërisë, është paradoksalisht, një kohë fatlume për Shqipërinë me invadimin dhe pushtimin miqësor të pjesës më të madhe të vendit prej Ushtrisë Austro-Hungareze, për shkak se, duke filluar nga marsi i vitit 1916, rifillon për këtë vend rivendosja nën fuqinë e veprimit administrativ, për pjesën më të madhe të territorit, të një linje autonome shqiptare të bazuar mbi elitën më te emancipuar dhe më të shkolluar të vendit, me frymëzim europianist, me sistematizim gjermanik, me bazament rilindas. Si kundërpeshë ndaj rolit nxitës të Austro-Hungarisë, edhe Italia dhe Franca, brenda zonave të tyre përkatëse të ndikimit, u detyruan të respektonin aspiratën e elitës shqiptare për një rindërtim shtetëror të europianizuar, të mbështetur mbi konturet e vendimmarrjes ndërkombëtare të periudhës pararendëse të luftës.

Pra, menjëherë pas këtyre dy vjetëve të kaosit, pikërisht në gjendjen e luftës, nën okupimin/administrimin austro-hungarez, do të fillonte për Shqipërinë nga Shkodra tanimë si kryeqendër, rizgjimi administrativ, arsimor, kulturor, do të rifillonte procesi i përforcimit të kohezionit kombëtar ndër shqiptarë, tashmë në një hapësirë më të gjerë të banuar prej tyre, që përfshinte edhe pjesë nga shqiptarët e Kosovës dhe ata të Malit të Zi, nën dominimin nominal të perandorisë dualiste.

Pjesa e fundit e punimit analizon periudhën e të ashtuquajturit Pushtim Miqësor Austro-Hungarez, pushtimin italian të Shqipërisë jugperëndimore, pushtimin francez të Korçës, si edhe mbylljen përfundimtare të Luftës së Madhe në kontekstin shqiptar

Ngjarjet e trajtuara në libër janë rindërtuar në rend kronologjik nga këndvështrimi faktik, mbi bazën e një korpusi të gjerë burimesh: arkivave shqiptare, austro-hungareze, britanike, italiane dhe amerikane; shtypit të kohës; kujtimeve dhe dëshmive të disa prej aktorëve dhe dëshmitarëve të atyre ditëve vendimtare; si dhe botimeve dokumentare dhe literaturës historiografike, të shfrytëzuar ose të neglizhuar nga studiuesit pararendës.

Në përmbyllje të punimit, monografia mbyllet me një kapitull përfundimtar konkluzionesh, i konceptuar si një studim i zgjeruar më vete, i cili trajton procesin e shpërbërjes së shtetit, evolucionin e nacionalizmit shqiptar në të gjithë epokën e Rilindjes dhe të Pavarësisë, si edhe konfigurimin e marrëdhënieve ndërkombëtare lidhur me Shqipërinë gjatë viteve 1914–1918.

Ky studim avancon tezën se kolapsi i Principatës së Shqipërisë gjatë Luftës së Parë Botërore nuk mund të shpjegohet vetëm nga dobësitë e brendshme ose agresioni i jashtëm, por nga ndërthurja e tre faktorëve vendimtarë: trashëgimitë strukturore të sundimit osman, “agjencisë” centrifugale të forcave kundërrevolucionare të brendshme dhe strategjive konkurruese të fqinjëve dhe Fuqive të Mëdha. Rënia e Shqipërisë në anarki më 1914–15 dhe fragmentimi i saj nën pushtime të shumëfishta mishërojnë njëkohësisht brishtësinë e një shteti të sapokrijuar dhe dilemat më të gjera të ndërtimit të shteteve post-imperiale në Ballkan. Megjithatë, Shqipëria përfaqëson një rast sui generis: pavarësisht shpërbërjes së parakohshme të pavarësisë së parë, elitat nacionaliste, diaspora patriotike dhe qendrat e modernizimit kulturor arritën të riaktivizojnë programin kombëtar në kushte nga më të pafavorshmet, por duke siguruar që ideja e shtetësisë shqiptare të mbijetonte luftën dhe të vendoste themelet për rikonstituimin e saj pas vitit 1918.

Në dy vitet që pasuan pavarësinë dhe njohjen ndërkombëtare shtetërore Shqipëria nuk njohu paqe. Eksperimenti i formësimit të shtetit u udhëhoq nën disa cikle vështirësish shumë të mëdha. Vendi nuk kishte një traditë politike, as edhe një entuziazëm nacional të shtrirë në të gjithë shoqërinë, as edhe qëllime të përbashkëta mes degëve të ndryshme të nacionit, as edhe ideale të tilla të ngulitura dhe të përhapura në çdo pore të shoqërisë. Faktorët shumëvjeçarë që e penguan për një zhvillim të rregulluar dhe progresiv të nacionit dhe vonuan lindjen e shtetit, sërish u ringjallën duke e dobësuar Shqipërinë në Kohën e Lindjes së Parë. Shqiptarët, me përjashtim të një pakice të ndërgjegjshme, nukleve të “Kulturës së Lartë” të përhapur si ishuj ndriçues në të gjithë vendin, si një minorancë progresiste në “detin” e pafundëm të prapambetjes, nuk sakrifikuan për mirëqënien e përgjithshme shtetërore, dinjitetin identitar personal dhe bashkësinë shtetërore të endërruar aq shumë nga rilindasit.

Rilindasve, Shtetformuesve shqiptarë, për t’i vendosur të gjithë segmentet në përputhje me imperativin nacionalist, iu deshën më shumë se disa beteja. Synimi i tyre ishte kornizimi i segmenteve në një bosht identitar dhe mjaft diplomaci me fuqitë e huaja, për ta bërë të njohur përmasën territoriale të popullit shqiptar, të drejtën e tij për shtetësi. Rilindjes Kombëtare Shqiptare, përfaqësuesve të shtetit të porsaformuar, iu desht edhe të përballoheshin me mbrojtjen e popullsisë shqiptarë të dëbuar nga trojet etnike, me shmangien e asimilimeve dhe politikat ndërhyrëse të fuqive ballkanike, posaçërisht të Perandorisë Osmane. Por mbi të gjitha, Rilindasve dhe Shtetformuesve, iu desht të përballeshin më kundërshtinë e dhunshme ndaj shtetit dhe nacionit, kuptuar si Rizgjim Identitar në një kontinent të përfshirë në modernitet dhe industrializim, të segmenteve pro-otomane të shoqërisë dhe klasës së bejlerëve vendas. Ata segmente, në këtë agim ndryshimesh në Europë dhe në Shqipëri, këmbëngulën të ndiqnin modelin oriental të sundimit dhe të mbartnin një identitet të ndryshëm në raport me popullsinë tjetër të Shqipërisë, që përkrahu indipendencën, europianizimin dhe shekullarizimin e shtetit në kufijtë nacionalë.

Fundi i Luftës së Parë Botërore ka qenë një kohë dramatike për Shqipërinë, për shkak të largimit nga skena gjeopolitike europiane të Perandorisë Austro-Hungareze. Për Shqipërinë u krijuan dy vakume të menjëhershme: së pari, ai i brendëshmi, institucional, për pjesën më të madhe të territorit, që për gati tre vite u administrua nga austriakët; së dyti, në bisedimet e paqes, Shqipëria nuk do të kishte më një zë të kualifikuar dhe besnik, pro saj, brenda fuqive të mëdha vendimarrëse. Italia, e rreshtuar përkrah vendeve fituese të Antantës, për një numër arsyesh, nuk mundej dhe nuk do ta luante dot në mënyrë të qëndrueshme, serioze dhe të vërtetë, një rol të tillë pro Shqipërisë, çështjes së saj kombëtare.

Mirëpo, edhe pse vitet pas Luftës së Parë Botërore do të jenë një sfidë e vërtetë në aspektin shtetformues për elitën nacionaliste, në planin e brendshëm dhe atë ndërkombëtar, bashkësia nacionale që do të duhej të drejtohej nga kjo udhëheqësi, pati një ftillim të ndryshëm në aspektin e vetëdijës mbi përkatësinë dhe në pranimin më të madh të parimeve mbi të cilat do të duhej të rithemelohej marrëdhënia ndërshqiptare. Nacionalizmi tanimë, në mënyrë të qartë, po mbështetej gjithnjë e më shumë, mbi parimet e elitës së Kulturës së Lartë: Europianizimi Institucional i Shtetit Indipendent, Rindertimi Identitar Albanianist, Shekullarizimi i Jetës Publike, nje drejtim i balancuar kulturalisht dhe krahinarisht i shtetit dhe mbrojtja e pakompromis e Çështjes Nacionale.

SHTRESAT SEMANTIKE TË POEZISË SË ASDRENIT “KOSOVËS”

July 22, 2026 by s p

Prof. Dr. Begzad Baliu/

Poezinë “Kosovës” shkrimtari postrilindas Aleksandër Stavre Drenova (1872–1947) e shkroi në një nga periudhat më të trazuara të historisë shqiptare, kur çështja e Kosovës ishte rikthyer në qendër të mendimit kombëtar. Asdreni, poet i Rilindjes së vonë dhe i periudhës së Pavarësisë, e krijoi këtë poezi në frymën e idealit të bashkimit kombëtar, duke e parë Kosovën si zemrën historike të qëndresës shqiptare dhe si simbol të lirisë së munguar. E botuar në vëllimin Psallme murgu (Bukuresht, 1930), ajo zë vend ndër krijimet më përfaqësuese të poezisë së tij atdhetare. Në të ndërthuren kujtesa historike, ideali romantik i çlirimit dhe besimi se ringritja e kombit shqiptar nuk mund të përfytyrohej pa lirinë e Kosovës. Përmes një gjuhe të pasur poetike dhe një leksiku të zgjedhur me kujdes, Asdreni e shndërroi Kosovën nga një hapësirë gjeografike në figurën qendrore të vetëdijes kombëtare shqiptare.

Në poezinë Kosovës, Asdreni nuk e ndërton figurën e Kosovës duke rrëfyer ngjarje historike, por duke ndërtuar një botë fjalësh që mbajnë mbi vete gjithë ngarkesën emocionale dhe ideore të vargut. Çdo njësi leksikore është zgjedhur për të zgjuar një përfytyrim të caktuar dhe lidhet me një fushë të veçantë kuptimore: bukurinë, trimërinë, robërinë ose shpresën. Këto nuk qëndrojnë të ndara nga njëra-tjetra; përkundrazi, ato ushqejnë njëra-tjetrën. Bukuria lind dashurinë për vendin; dashuria kërkon mbrojtje; robëria e bën të domosdoshme qëndresën; ndërsa qëndresa ushqen shpresën për liri. Pikërisht në këtë ndërthurje ndërtohet poetika e poezisë. Leksiku nuk shërben vetëm për të emërtuar botën, por bëhet vetë mënyra se si poeti e sheh, e ndien dhe e ndërton figurën e Kosovës.

Shtresa e parë e kësaj poetike është leksiku i bukurisë. Në të hyjnë fjalë dhe togfjalësha që e paraqesin Kosovën si vend të hijeshisë natyrore dhe të madhështisë shpirtërore: vend i famshëm («Kosovë, o vend’ i famshëm i trimnis, / Kosovë, o lule e bukur e Shqipnis!»); lule e bukur («Kosovë, o vend’ i famshëm i trimnis, / Kosovë, o lule e bukur e Shqipnis!»); bjeshkat dhe vjollcat («Ti bjeshkat plot vjollca rreth i ke»); vashë, virgjën dhe nuse («Si vashë e virgjen: nuse sikur je»); malet me borë dhe kunora («Dhe malet me bor / Mi krye i ke kunor!»); atdhe i lavduem dhe mbretnesha e Rumelis («Kosovë, o atdhe i lavduem i burrnis / Ti ke pas kjen mbretnesha e Rumelis!»); lule e rrallë («Kosovë, o trimneshë, lule e rrallë»); zonjë («Difto-u e zonja; koha sot e don»); qielli dhe dielli («Kosovës emnin me ja ngref te qilli / Për çud të botës sa ka me shkëlzy dilli»); lumni («Me rrnue një Shqypni / Si zonjë në lumni.»).

Ky është një leksik i dritës, i pastërtisë dhe i madhështisë. Asdreni nuk e sheh Kosovën si një hapësirë të zakonshme gjeografike; ai e sheh si një qenie të gjallë, që herë bëhet lule, herë vashë, herë nuse, herë mbretëreshë. Edhe natyra merr pjesë në këtë personifikim. Bjeshkët, vjollcat, malet me borë dhe kunora nuk përshkruajnë vetëm peizazhin, por e stolisin Kosovën me shenjat e bukurisë dhe të dinjitetit. Në fund të kësaj ngjitjeje poetike, emri i saj ngrihet «te qilli» dhe ndriçohet nga «dilli», duke e shndërruar bukurinë e Kosovës në një vlerë që i përket jo vetëm tokës shqiptare, por edhe kujtesës së përhershme kombëtare.

Shtresa e dytë e kësaj poetike ndërtohet mbi leksikun e trimërisë dhe të qëndresës. Kjo nuk është një trimëri e rastit dhe as heroizëm individual; ajo shfaqet si virtyt i një populli të tërë dhe ndërtohet përmes një sistemi të pasur fjalësh që krijojnë idealin heroik të Kosovës. Në këtë fushë leksikore hyjnë: trimni («Kosovë, o vend’ i famshëm i trimnis, / Kosovë, o lule e bukur e Shqipnis!»); burrni, atdhe i lavduem dhe mbretnesha e Rumelis («Kosovë, o atdhe i lavduem i burrnis / Ti ke pas kjen mbretnesha e Rumelis!»); mbaje kryet nalt, difto-u e zonja, çohesh përseri dhe luftë t’mbarë për liri («Nalt mbaje kryet t’and si gjithmon / Difto-u e zonja; koha sot e don / Ti t’çohesh përseri / N’luftë t’mbarë për liri!»); burra, selvija, sakola mali, luaj, dragoj dhe forcë («Me burra ti q’i len, t’gjatë si selvija, / Sakola mali, shoq në bot’ që s’kanë / Si luaj e si dragoj plot forcë që janë»); gjak dhe atdhe («Që e derdhin gjakun prrue / Atdheun për m’e shpëtue!»); bij, drojë dhe frikë («Ke bij që s’kanë drojë asnjë pikë / As syni far’ u tutet, s’dinë as frikë»); rrebtsi, breshni dhe duhi («Anmikut kur i sulen me rrebtsi / Si breshni mi te hidhen me duhi»); gra, vasha, zana sy-mëdha dhe trimnesha («Gra e vasha ke, si zana sy-mëdha / Trimnesha qi Shqipnija din m’i ba»); armët, lufta, me gas, me mund dhe me dekun tuj luftue («Qi rrokin armët në luftë me gas tuj shkue / Ja se me mund, ja se me dekun tuj luftue!»); hutë dhe shpatë («Përpara burra, rrokni hut’ e shpatë»); nder («Si ç’trimit mirë i prek / Me nder n’luftë me dek!»).

Që në vargjet e para, Asdreni e lidh fatin e Kosovës me trimninë dhe burrninë, duke e paraqitur vendin si djep të njerëzve që nuk jetojnë për lavdi personale, por për nderin e atdheut. Më tej ai e ngre figurën e luftëtarit në një shkallë pothuajse legjendare: «Me burra ti q’i len, t’gjatë si selvija, / Sakola mali, shoq në bot’ që s’kanë / Si luaj e si dragoj plot forcë që janë.» Krahasimi me selvinë shpreh shtatlartësinë dhe qëndrueshmërinë; sakola mali simbolizon vigjilencën dhe lirinë, ndërsa luani e dragoi e vendosin heroin në kufirin ndërmjet historisë dhe mitit. Edhe flijimi merr përmasa të jashtëzakonshme në vargjet «Që e derdhin gjakun prrue / Atdheun për m’e shpëtue!», ku gjaku nuk rrjedh si sakrificë individuale, por si lumë që ushqen lirinë e vendit. Heroizmi plotësohet me qëndrueshmërinë morale: «Ke bij që s’kanë drojë asnjë pikë / As syni far’ u tutet, s’dinë as frikë». Sulmi i tyre nuk krahasohet me një ushtri të zakonshme, por me forcat e natyrës: «Anmikut kur i sulen me rrebtsi / Si breshni mi te hidhen me duhi.»

Veçanërisht domethënëse është prania e grave në këtë univers heroik. Në vend që t’i vendosë jashtë betejës, poeti i ngre në të njëjtën shkallë me burrat: «Gra e vasha ke, si zana sy-mëdha / Trimnesha qi Shqipnija din m’i ba». Ato «rrokin armët në luftë me gas tuj shkue / Ja se me mund, ja se me dekun tuj luftue!», duke dëshmuar se trimëria nuk është privilegj i një gjinie, por virtyt i mbarë kombit. Prandaj, në fund të kësaj shtrese poetike, arma, nderi, flijimi dhe liria bashkohen në një ideal të vetëm. Në poezinë e Asdrenit heroizmi nuk mbetet cilësi e individit; ai bëhet vetë identiteti historik dhe moral i Kosovës.

Shtresa e tretë e kësaj poetike ndërtohet mbi leksikun e robërisë, të dhunës dhe të mohimit. Në këtë fushë leksikore përfshihen fjalë e togfjalësha që shënojnë pushtimin, nënshtrimin dhe përpjekjen për ta zhdukur identitetin e Kosovës: trimneshë dhe lule e rrallë («Kosovë, o trimneshë, lule e rrallë / Detyrën tin’ e ke me dal sot n’ballë»); anmiqt e motçëm («Anmiqt e motçëm jashtë me i dëbue»); robnue dhe zjarm («Se mjaft e kanë robnue / Dhe n’ zjarm e kanë prue!»); zgjedhë («A mund m’e durue pa pra kët zgjedhë»); të huejt dhe ledhe («Që të huejt para syve të t’venë ledhe»); rrëzue, shkel dhe ba gjithë copë («Për me t’rrzue nër kamb’ e për me t’shkel / Për me t’ba gjithë copë, mirë si ju del»); shojnë («Dhe duersh mos të lëshojn’ / Prej faqes s’dheut të t’shojn!»); Serbi e vjetër («Disa “Serbi e vjetër” duen me i thanë»); Maqedhoni («”Maqedhoni” do t’jerë emnin ja lanë!»); komb Shqiptar («Mendojnë pa turp kurrfarë / Se s’ka nji komb Shqiptarë!»); Kosovën e ngratë («Prej zis pështonëje Kosovën e ngratë»); nanën t’lidhun kamb’ e dur («At’ nanën t’uej t’lidhun kamb’ e dur»); vorrue me dhe e me gur («Q’ anmiqt e kan vorrue me dhe e me gur»); lot, qan dhe ankon («Me lott qi qan e ankon / E asnji nuk i ndihmon!»); fill e vetum dhe gru e ve («Qi ka mbet fill e vetum si gru e ve / Prej bijet e harrume mi ket dhe!»); turp dhe çnderu («Se ansht turp i math për ju / Të huejt me i u çnderu!»).

Në këtë pjesë të poezisë Asdreni e ndryshon krejt regjistrin e ligjërimit. Fjalët e dritës, të luleve dhe të bjeshkëve ia lënë vendin një gjuhe të rëndë, ku mbizotërojnë robëria, dhuna dhe poshtërimi. Kosova, që në fillim ishte «lule e bukur e Shqipnis» dhe «mbretnesha e Rumelis», tani është vendi që «e kanë robnue» dhe «n’ zjarm e kanë prue». Një nga fjalët më të rënda të kësaj poezie është zgjedha. Në vargun «A mund m’e durue pa pra kët zgjedhë» ajo nuk shpreh vetëm nënshtrim politik; mbi të rëndon gjithë barra historike e robërisë. Pas saj vijnë foljet rrëzue, shkel dhe ba gjithë copë, të cilat e paraqesin pushtimin si një përpjekje të vetëdijshme për ta shkatërruar vendin dhe dinjitetin e tij. Po aq domethënës është edhe leksiku i mohimit. Emërtimet «Serbi e vjetër» dhe «Maqedhoni» nuk përdoren si përcaktime gjeografike, por si mjete për t’ia mohuar Kosovës emrin dhe përkatësinë e saj shqiptare.

Kjo dhunë merr përmasën e mohimit historik në vargjet «Mendojnë pa turp kurrfarë / Se s’ka nji komb Shqiptarë!», ku fjala turp nuk bie mbi viktimën, por mbi ata që përpiqen të mohojnë qenien e një kombi. Figura më tronditëse mbetet ajo e nënës: «At’ nanën t’uej t’lidhun kamb’ e dur / Q’ anmiqt e kan vorrue me dhe e me gur.» Këtu Kosova nuk është më vetëm një tokë e pushtuar; ajo bëhet nënë e gjallë, e lidhur, e varrosur dhe e braktisur. Vargjet «Me lott qi qan e ankon / E asnji nuk i ndihmon!» dhe «Qi ka mbet fill e vetum si gru e ve / Prej bijet e harrume mi ket dhe!» e zhvendosin robërinë nga historia në dramën njerëzore. Kështu, leksiku i kësaj shtrese nuk ndërton vetëm tablonë e një pushtimi, por dramën morale të një populli që rrezikon të humbasë tokën, emrin, nënën dhe dinjitetin e vet.

Shtresa e fundit e poezisë ndërtohet mbi leksikun e shpresës, të zgjimit dhe të bashkimit kombëtar. Në këtë regjistër përfshihen: shpresë («Se teje të madhe shpresë ushqen Shqipnija»); mbaje kryet nalt («Nalt mbaje kryet t’and si gjithmon»); difto-u e zonja («Difto-u e zonja; koha sot e don»); çohesh përseri dhe luftë t’mbarë për liri («Ti t’çohesh përseri / N’luftë t’mbarë për liri!»); tokën për m’e mprue dhe anmiqt e motçëm jashtë me i dëbue («Se mbrrini koha, tokën për m’e mprue / Anmiqt e motçëm jashtë me i dëbue»); Përpara burra («Përpara burra, rrokni hut’ e shpatë / Prej zis pështonëje Kosovën e ngratë»); nanën («Shqyptarë mos kujtoni bes’ e fe / Po nanën ju kujtoni qi u ka le»); ora mbrrini dhe dita e bekueme («Sot ora mbrrini, dita e bekueme / Shqipnin m’e ba në bot’ një vent t’lirueme!»); vent t’lirueme («Shqipnin m’e ba në bot’ një vent t’lirueme!»); emni në qiell dhe dilli («Kosovës emnin me ja ngref te qilli / Për çud të botës sa ka me shkëlzy dilli»); Shqypni, zonjë dhe lumni («Me rrnue një Shqypni / Si zonjë në lumni»); çoni-u, vllazën, Geg’ e Toskë dhe flamurin («Shqyptarë, çoni-u, vllazën ora mbrrini / Si Geg’ e Toskë nalt flamurin e ngrini!»); Manastir, Shkup, Shkodër dhe Janinë («Një Manastir, Shkup, Shkodër e Janinë / Një trup bani-e an’ e mb’anë Shqypninë»); një trup («Një trup bani-e an’ e mb’anë Shqypninë»); nder («Si ç’trimit mirë i prek / Me nder n’luftë me dek!»).

Pas fjalëve të robërisë, poezia ndryshon sërish frymëmarrje. Tani nuk mbizotërojnë më emrat e dhunës, por foljet e zgjimit dhe të veprimit. Gjithçka nis me bindjen se «Se teje të madhe shpresë ushqen Shqipnija». Fjala shpresë nuk është një dëshirë e paqartë; ajo është besimi se Kosova mbetet forca mbi të cilën do të ndërtohet e ardhmja e kombit. Për këtë arsye poeti e thërret: «Nalt mbaje kryet t’and si gjithmon», «Difto-u e zonja» dhe «Ti t’çohesh përseri / N’luftë t’mbarë për liri!». Në këto vargje nuk ka vend për dorëzim; çdo folje kërkon lëvizje, ngritje dhe veprim. Edhe thirrja «Përpara burra, rrokni hut’ e shpatë / Prej zis pështonëje Kosovën e ngratë» nuk synon lavdinë e luftës, por rikthimin e dinjitetit të humbur. Më tej, poeti e shtrin këtë shpresë mbi gjithë kombin shqiptar: «Shqyptarë mos kujtoni bes’ e fe / Po nanën ju kujtoni qi u ka le.» Figura e nënës, që pak më parë ishte e lidhur dhe e varrosur, tani bëhet arsyeja e bashkimit. Pas saj vjen çasti i rilindjes: «Sot ora mbrrini, dita e bekueme / Shqipnin m’e ba në bot’ një vent t’lirueme!». Emri i Kosovës ngrihet «te qilli» dhe ndriçohet nga «dilli», duke u bërë simbol i ringjalljes kombëtare. Kulmi i kësaj poetike arrihet në thirrjen: «Shqyptarë, çoni-u, vllazën ora mbrrini / Si Geg’ e Toskë nalt flamurin e ngrini!».

Toponimet Manastir, Shkup, Shkodër dhe Janinë nuk qëndrojnë më si pika të ndara në hartë; ato bashkohen në vizionin e një atdheu të vetëm: «Një Manastir, Shkup, Shkodër e Janinë / Një trup bani-e an’ e mb’anë Shqypninë.» Kështu përmbyllet edhe lëvizja e brendshme e poezisë: nga bukuria te trimëria, nga robëria te shpresa. Në fund të leximit mbetet bindja se Kosova e Asdrenit nuk është ndërtuar mbi ngjarjet, por mbi fjalët. Janë pikërisht këto fjalë – lule, trimni, gjak, robni, nanë, liri dhe flamur – që e kanë ngritur Kosovën në një nga figurat më të fuqishme të poezisë atdhetare shqiptare.

Në kryeqytetin e Landit Baden-Württemberg jehoi vallja e bukur shqiptare nga Shoqata “Pavarësia”

July 22, 2026 by s p

Beqir Sopa/

Në kuadër të Festivalit Ndërkombëtar Veror “Sommer Festival”, të mbajtur në Stuttgart, ku morën pjesë përfaqësues nga rreth 100 shtete të botës, Shoqata “Pavarësia” prezantoi me dinjitet kulturën dhe traditat shqiptare.

Përmes interpretimit të valleve tradicionale shqiptare, grupi artistik i shoqatës përcolli para publikut pasurinë e folklorit, identitetin kulturor dhe vlerat shpirtërore të kombit shqiptar. Performanca u mirëprit dhe u duartrokit nga pjesëmarrësit, duke dëshmuar edhe një herë bukurinë dhe autenticitetin e kulturës sonë.

Pjesëmarrja e Shoqatës “Pavarësia” në këtë festival prestigjioz ndërkombëtar përbën një kontribut të rëndësishëm në promovimin e kulturës shqiptare, forcimin e dialogut ndërkulturor dhe përfaqësimin dinjitoz të komunitetit shqiptar në Gjermani.

Urime të gjithë valltarëve, koreografëve dhe drejtuesve të Shoqatës “Pavarësia”, të cilët me përkushtim dhe profesionalizëm e ngritën lart emrin e kulturës shqiptare në zemër të Baden-Württembergut.

Standardi dhe demagogjia rreth protestës kombëtare

July 22, 2026 by s p

Shoqëritë e lira demokratike të Perëndimit, ku shqiptarët kanë dëshirë të shkojnë dhe të integrohen, kanë ndërtuar standarde politike dhe ekonomike. Besoj se këtë askush nuk e vë në dyshim.

Realisht, shqiptarët e kanë shfaqur dëshirën dhe vullnetin e tyre që në ditët e para të viteve ’90 për t’iu bashkuar Perëndimit, por janë pikërisht këto standarde politike dhe ekonomike që u janë përplasur në fytyrë shqiptarëve dhe që, fatkeqësisht, vazhdojnë t’u përplasen edhe sot e kësaj dite.

Natyrisht, është e drejtë e këtij grupimi politik dhe ekonomik, që quhet Bashkimi Evropian, t’u imponojë vendeve kandidate standarde të caktuara, ashtu siç është detyrim i klasës politike të vendeve kandidate t’i përmbushë ato.

Paradoksi i gjithë historisë tragjikomike të integrimit të shqiptarëve në Bashkimin Evropian është se BE-ja kërkon standarde reale dhe të prekshme, të cilat, të përkthyera në shqip, do të thotë standarde dhe cilësi jetese për shqiptarët. Ndërsa klasa politike shqiptare vazhdon prej 36 vitesh vetëm t’i mashtrojë shqiptarët se po punon për realizimin dhe përmbushjen e këtyre duke u shndērruar realisht nē pengesēn kryesore te integrimit, pasi Bashkimin Evropian nuk kanē mundur ta mashtrojë.

Mirëpo, çdo gjë ka një fund, duke përfshirë edhe durimin.

Nuk dua të ndalem te arsyet e humbjes së durimit nga ana e shqiptarëve, pasi jo vetëm që është e tepërt, por shqiptarët kanë mbi 80 vjet që mbajnë mbi supe komunizmin e pasojat e tijē e tē trashëgimtarëve të tij gjenetikë e ideologjikë. Fakt është se këtij durimi i erdhi fundi dhe shqiptarët mbushën rrugët dhe sheshet e Shqipërisë, si edhe të vendeve të Perëndimit ku jetojnë, në një protestë madhështore kombëtare dhe paqësore, duke i treguar vetes dhe gjithë botës se populli shqiptar nuk pajtohet më me sundimtarët e tij mashtrues dhe hajdutë.

Protesta kombëtare e shqiptarëve, në atdhe dhe në diasporë, është jo vetëm një fakt, por edhe një zhvillim qytetar, politik dhe shoqëror i një niveli shumë të lartë, krahasuar me standardet më të mira të shoqërive perëndimore, edhe sikur protesta të përfundonte nesër.

Jo vetëm kaq, por shqiptarët i treguan botës se në shpirtin e tyre ekziston një energji e madhe lirie dhe se nuk mund të pajtohen mẽ as me grabitësit e pasurisë së tyre dhe as me shtypësit apo mohuesit e lirive të tyre, duke e shpalosur këtë mospajtim brenda standardeve më të larta demokratike të shoqërive perëndimore, të cilave kanë shfaqur dëshirën dhe vullnetin për t’iu bashkuar qẽ nē 90tēn .

Pra, shqiptarët dhe Shqipëria ndodhen në një paradoks që tashmë ka dalë në pah si drita e diellit, jo vetëm në sytë e çdo shqiptari, por edhe në sytë e botës demokratike, falë edhe mediave perendimore profesionale që raportuan për këto zhvillime nga sheshet e kryeqytetit shqiptar.

Ky paradoks qëndron ndërmjet një populli shqiptar tashmë të ndërgjegjësuar për fuqinë dhe mundësinë që ka shpirti i tij i lirë, me kokën lart, dhe një klase politike fosile, e cila, të paktën në mentalitet, ka mbetur ende në vitet ’90.

Mirëpo, e gjithë kjo histori përplasjeje ndërmjet popullit shqiptar dhe sundimtarëve të deritanishëm ka edhe anën e saj ironike: sundimtarët u tregojnë protestuesve mandatet e fituara, për të cilat shqiptaret tashmē janē ndergjegjesuar se janë marrë në mënyrë të pandershme, në njē pērpjekje tē dēshperuar për të dëshmuar një legjitimitet që e dinē se nuk e kanē e nuk e kanē pasur kurrē si establishment politik nese i referohemi standarteve te perendimit qē nuk i kanē permbushur asnjehere.

Megjithëse sundimtarët, në fundin e tyre politik, mund të humbasin sensin e logjikës dhe të besojnë se demagogjia vazhdon të funksionojë, një gjë është e sigurt: sa më shumë të rezistojnë ndaj hapjes së rrugës për zgjidhje politike, aq më i madh rrezikon të jetë shpërthimi i pakënaqësisë popullore.

Sistemet demokratike e shkarkojnë këtë pakënaqësi përmes dorëheqjeve dhe zgjedhjeve të reja. Nëse vazhdohet të injorohet ky mekanizëm i rëndësishëm i demokracisë, atëherë rreziku është që strukturat e vjetra politike të përfundojnë në koshin e plehrave të historisë.

Uroj dhe shpresoj që sundimtarët të mos i provokojnë shqiptarët pafundësisht, sepse fundin e një përplasjeje të tillë nuk e di askush. Populli është ndërgjegjësuar dhe është ngritur në këmbë për të mbrojtur të drejtat e tij. Histori na mëson se fundi i diktaturave e regjimeve të korruptuara vjen atëherë kur populli zgjohet e ndërgjegjësohet për fuqinë e lirisë së tij.

Ajet Delaj

New York

Nga Naçertania te deklarata e Paunoviqit, vazhdimësia e doktrinës shtetërore serbe dhe sfida e ballafaqimit me të kaluarën

July 22, 2026 by s p

Hisen Berisha/

Ka momente në histori kur një deklaratë politike vlen më shumë se një mijë raporte diplomatike, më shumë se dhjetëra rezoluta dhe më shumë se vite të tëra propagande shtetërore.

Deklarata e ministres serbe Paunoviq është pikërisht një moment i tillë.

Ajo bëri atë që për vite me radhë nuk arriti ta bëjë as diplomacia e Kosovës dhe as raportet e organizatave ndërkombëtare. Me pak fjalë, ajo hoqi maskën e Beogradit dhe zbuloi fytyrën e vërtetë të politikës shtetërore serbe ndaj shqiptarëve.

Është paradoksale që këtë ta bëjë një ministre, e cila mban përgjegjësi të drejtpërdrejtë për peshën e fjalës së saj si përfaqësuese e një qeverie. Në opinionin publik të Pejës ajo ka qenë prej kohësh figurë e njohur dhe e përfolur edhe për të kaluarën e saj personale, një e kaluar që nuk është kursyer të komentohet as nga vetë shqiptarët. Megjithatë, më e rëndësishme se ajo e kaluar është arsyeja pse ajo shfaqi një urrejtje kaq patologjike ndaj shqiptarëve. Pikërisht kjo urrejtje duket se e çliroi nga çdo maskë diplomatike dhe e detyroi të artikulojë publikisht atë që politika zyrtare e Serbisë zakonisht përpiqet ta fshehë pas gjuhës së bashkëpunimit rajonal, paqes dhe integrimeve evropiane.

Për vite me radhë, Bashkimi Evropian dhe emisarë të ndryshëm u përpoqën të ndërtonin narrativën se Serbia kishte ndryshuar, se ishte shkëputur nga politika e Millosheviqit dhe se ishte shndërruar në faktor stabiliteti rajonal. Na u fol pa pushim për fqinjësi të mirë, dialog konstruktiv, kompromise historike dhe vlera evropiane në emër të stabilitetit në trajtën e statusquos apo të menxhimit të krizave jo zgjidhjes së tyre. Ndërmjetës si Josep Borrell dhe Miroslav Lajçak investuan kapital të konsiderueshëm politik për ta paraqitur Beogradin si partner të paqes.

Por deklarata e ministres serbe e hodhi në erë këtë investim politik e propagandistik.

Ajo tregoi se Serbia nuk ka ndryshuar asgjë në thelb nga filozofia shtetërore që prodhoi luftërat e fundit në ish-Jugosllavi. Nuk ka ndryshuar mënyrën se si e sheh shqiptarin, nuk ka ndryshuar kulturën politike mbi të cilën u ndërtuan krimet në Kroaci, Bosnje e Hercegovinë dhe Kosovë, as mendësinë që vazhdon të prodhojë gjuhë urrejtjeje ndaj popujve joserbë.

Deklarata e saj nuk ishte një gafë politike.

Ishte një rrëshqitje e së vërtetës.

Kur një ministre shpreh keqardhje që shqiptarët nuk u zhdukën gjatë luftës, ajo nuk flet vetëm si individ. Ajo artikulon një mendësi që është kultivuar për dekada në doktrinën politike, akademike dhe propagandistike të shtetit serb.

Pikërisht për këtë arsye, deklarata e saj nuk mund të lexohet si një reagim emocional apo si retorikë e rastit. Ajo duhet parë në dritën e një vazhdimësie historike të dokumentuar. Hulumtimet më të fundit arkivore, të mbështetura edhe në dokumentacionin diplomatik italian të vitit 1941, dëshmojnë se projektet kundër shqiptarëve nuk janë ndërtuar vetëm mbi përdorimin e forcës ushtarake, por edhe mbi një strategji afatgjatë të manipulimit të identitetit kombëtar.

Raportet e Konsullit Mbretëror Italian në Shkup dokumentojnë se administrata bullgare regjistronte sistematikisht shqiptarët myslimanë si turq, ndonëse vetë diplomacia italiane theksonte se shumica dërrmuese e tyre ishin shqiptarë. Qëllimi ishte i qartë, shqiptari duhej të zhdukej fillimisht si kategori juridike dhe kombëtare, përpara se të largohej fizikisht nga trojet e veta.

Ky dokument arkivor rrëzon një nga mitet më të mëdha të historiografisë zyrtare ballkanike.

Ai provon se spastrimi etnik nuk fillonte domosdoshmërisht me armë por, ai fillonte shumë më herët, në regjistrat civilë, në administratë, në manipulimin e statistikave, në kontrollin e institucioneve fetare dhe në mohimin gradual të identitetit kombëtar. Dhuna fizike vinte vetëm pasi ishte përgatitur terreni juridik dhe administrativ për ta bërë largimin e shqiptarëve të dukej si proces “ligjor” ose “administrativ”.

Prandaj kjo deklaratë nuk duhet parë si një incident diplomatik, por si prova më autentike se projekti i “Serbisë së re” ka qenë një iluzion politik i ndërtuar në kancelaritë evropiane.

Historia e shtetit serb është e mbushur me projekte shtetërore të dëbimit, spastrimit etnik dhe shfarosjes së popujve joserbë.

Nga “Naçertania” e Ilija Garashaninit, te memorandumet e Akademisë Serbe të Shkencave dhe Arteve, elaborati famëkeq i Vasa Çubrilloviqit për dëbimin e shqiptarëve dhe politika e zbatuar nga regjimi i Slobodan Millosheviqit, vijimësia ideologjike deri te Aleksandar Vuçiq, është e pandërprerë.

Por kjo vijimësi nuk është ndërtuar vetëm mbi përdorimin e forcës ushtarake. Ajo është mbështetur edhe mbi administratën shtetërore, regjistrat civilë, pronën, arsimin dhe institucionet fetare.

Dokumentet diplomatike italiane të vitit 1941 tregojnë qartë se politika e shkombëtarizimit nuk kishte për objekt komunitetin turk, por shqiptarët myslimanë, të cilëve fillimisht u ndryshohej identiteti administrativ dhe më pas u krijoheshin kushtet për shpërngulje.

Kjo dëshmon se inxhinieria e identitetit ishte pjesë përbërëse e projektit të spastrimit etnik.

Kjo nuk është vetëm çështje historie.

Është një filozofi politike që ka ndryshuar format dhe instrumentet, por jo objektivin strategjik.

Prandaj deklarata e ministres Paunoviq nuk është devijim nga politika serbe.

Ajo është vazhdimësi e saj.

E drejta ndërkombëtare është e qartë. Konventa për Parandalimin dhe Dënimin e Krimit të Gjenocidit e vitit 1948 nuk ndëshkon vetëm aktin e gjenocidit, por edhe nxitjen e drejtpërdrejtë dhe publike për kryerjen e tij. Gjuha që glorifikon ose shpreh keqardhje pse një grup kombëtar nuk është shfarosur nuk mund të relativizohet si retorikë politike apo si “mendim personal”.

Kur ajo artikulohet nga një përfaqësuese e një qeverie, merr peshë institucionale dhe politike, sepse perceptohet si reflektim i kulturës politike që përfaqëson.

Pikërisht për këtë arsye, deklarata e ministres serbe nuk duhet të trajtohet si një incident diplomatik kalimtar. Ajo duhet të shërbejë si objekt reflektimi serioz për institucionet evropiane, të cilat prej vitesh kanë ndërtuar strategjinë e tyre rajonale mbi supozimin se Serbia ka bërë një shkëputje të pakthyeshme nga trashëgimia politike e viteve nëntëdhjetë.

Kur një ministre shpreh publikisht keqardhje pse shqiptarët nuk u zhdukën gjatë luftës, ajo rrëzon me një fjali të vetme narrativën e ndërtuar për një Serbi të reformuar dhe të pajtuar me të kaluarën.

Megjithatë, ndërkohë që Beogradi vazhdon të prodhojë këtë gjuhë, burokratët e Evropës vazhdojnë t’i kërkojnë Kosovës të “shohë drejt së ardhmes”, të bëjë “kompromise të dhimbshme historike” dhe të ndërmarrë lëshime të reja politike në emër të stabilitetit rajonal.

Kompromisi më i madh dhe më i dhimbshëm që bëri Kosova, ishte krijimi i Dhomave të Specializuara, një mekanizëm të paprecedentë në historinë moderne të drejtësisë ndërkombëtare, ku në bankën e të akuzuarve përfunduan drejtuesit e luftës sonë çlirimtare, ndërsa një pjesë e konsiderueshme e materialeve hetimore u mbështet edhe në dokumentacion dhe struktura që burojnë nga aparati shtetëror serb, nga po ai aparat shtetëror që asnjëherë nuk u shkëput plotësisht nga doktrina politike që prodhoi agresionin kundër Kosovës.

Këtu qëndron paradoksi më i madh juridik dhe moral i Evropës moderne.

Paradoksi bëhet edhe më i rëndë kur kujtojmë se vetë arkivat diplomatike evropiane kanë dokumentuar prej dekadash politikat sistematike të shkombëtarizimit dhe të spastrimit etnik ndaj shqiptarëve. Dokumentet italiane, britanike dhe burime të tjera arkivore dëshmojnë se projekti për largimin e shqiptarëve nga trojet e tyre nuk lindi në vitin 1998, por ishte produkt i një politike shumë më të hershme shtetërore. Prandaj, ndërkohë që viktima vihet në bankën e të akuzuarve, përfaqësues të shtetit që trashëgon të njëjtën kulturë politike vazhdojnë të trajtohen si partnerë të privilegjuar në proceset diplomatike evropiane.

Ky paradoks bëhet edhe më i thellë kur analizohen burimet, narrativat dhe mënyra se si janë trajtuar informacionet që kanë ardhur nga struktura të aparatit shtetëror serb gjatë periudhës së pasluftës. Historia e afërt e rajonit ka dëshmuar se shteti serb, veçanërisht gjatë viteve të regjimit të Millosheviqit, nuk përdori vetëm forcën ushtarake dhe represionin, por edhe instrumentet e propagandës, dezinformimit dhe operacioneve të fshehta si pjesë të politikës së tij shtetërore.

Një rast domethënës që e ilustron këtë dimension është edhe ai i Dick Marty-t, ish-raportuesit të Këshillit të Evropës. Vite pas publikimit të raportit të tij, ai deklaroi publikisht se autoritetet zvicerane e kishin vendosur nën mbrojtje të veçantë për shkak të kërcënimeve serioze ndaj jetës së tij. Sipas deklarimeve të tij, ekzistonte dyshimi se qarqe të shërbimeve sekrete serbe mund të organizonin eliminimin e tij fizik dhe më pas ta paraqisnin atë si një veprim të kryer nga shqiptarët e Kosovës. Pavarësisht debatit që ka shoqëruar këtë çështje, vetë ekzistenca e një situate të tillë rrit domosdoshmërinë për një qasje shumë më kritike ndaj çdo informacioni që vjen nga struktura shtetërore të përfshira drejtpërdrejt në konflikt.

Në këtë kontekst, pyetja themelore nuk është nëse çdo material i ardhur nga një burim serb duhet të refuzohet përmes amandamentimit të Ligjit për DHomat Speciale, por nëse ai është vlerësuar me të njëjtin standard rigoroz verifikimi që kërkohet nga drejtësia ndërkombëtare.

Çdo proces i drejtë duhet të analizojë jo vetëm përmbajtjen e një informacioni, por edhe origjinën e tij, interesat e mundshme të burimit dhe kontekstin politik në të cilin është prodhuar.

Kjo është veçanërisht e rëndësishme kur kemi të bëjmë me një aparat shtetëror që ka një histori të dokumentuar të përdorimit të propagandës dhe manipulimit informativ gjatë konflikteve në ish-Jugosllavi.

Pikërisht këtu qëndron një nga shqetësimet më të mëdha morale dhe politike të rastit të Kosovës. Ndërsa drejtuesit e luftës çlirimtare u përballën me një proces gjyqësor ndërkombëtar, një pjesë e rëndësishme e narrativave që ndikuan në perceptimin ndërkombëtar për konfliktin e Kosovës u zhvilluan në një mjedis ku Serbia kishte qenë palë aktive në konflikt dhe ku trashëgimia e aparatit shtetëror të asaj periudhe ende kërkon një ballafaqim të plotë me të kaluarën.

Kjo do të thotë se çdo dokument apo informacion që vjen nga një burim serb duhet ti nënshtrohet një standardi të kontrollit dhe verifikimit maksimalisht i lartë, sepse drejtësia ndërkombëtare nuk mund të mbështetet vetëm mbi ekzistencën formale të një materiali, por duhet të vlerësojë edhe mënyrën se si ai është krijuar, nga kush është prodhuar dhe në çfarë rrethanash politike është përdorur.

Dhe pikërisht këtu shfaqet kontradikta më e madhe. Ndërsa Kosova pranoi një mekanizëm të jashtëzakonshëm drejtësie me bindjen se ai do të garantonte standarde universale dhe trajtim të barabartë, Serbia vazhdon të përballet shumë më pak me peshën e përgjegjësisë historike dhe me nevojën për një ballafaqim të plotë me të kaluarën.

Në njërën anë, përfaqësuesit politikë dhe ushtarakë të luftës çlirimtare të Kosovës mbahen prej vitesh në Hagë, në emër të drejtësisë ndërkombëtare dhe të nevojës për të shmangur pandëshkueshmërinë.

Në anën tjetër, përfaqësues të shtetit që ndërtoi dhe zbatoi politika sistematike të spastrimit etnik vazhdojnë të trajtohen si partnerë legjitimë në proceset e integrimit evropian, ndërsa deklarata që relativizojnë ose justifikojnë krimet përball “komplotit të heshtjes” rrezikojnë të kalojnë pa pasoja politike serioze.

Dokumentet italiane të vitit 1941, por edhe burime të tjera diplomatike britanike e gjermane, dëshmojnë se projektet për dobësimin e elementit shqiptar nuk lindën me luftërat e viteve 1998–1999. Ato përfaqësojnë vazhdimësinë e një politike shumë më të hershme, e cila përdori administratën, regjistrat civilë, pronën dhe manipulimin e identitetit si instrumente për të ndryshuar realitetin demografik në favor të projekteve shtetërore.

Në këtë kuptim, deklarata e ministres serbe nuk zbulon diçka të panjohur për historianët. Ajo vetëm konfirmon publikisht atë që dokumentet arkivore e kanë dëshmuar prej kohësh: se filozofia politike mbi të cilën u ndërtuan projektet e dëbimit dhe të shkombëtarizimit nuk është çrrënjosur plotësisht nga mendësia shtetërore serbe.

Në njërën anë, Aleksandar Vuçiq, ish-ministër i regjimit të Slobodan Millosheviqit dhe pjesë e aparatit politik që mbështeti luftërat shkatërrimtare në ish-Jugosllavi, vazhdon të pritet në Bruksel, Paris dhe Nju Jork si partner për paqe dhe stabilitet.

Në anën tjetër, Kosova vazhdon të përballet me kërkesa të vazhdueshme për lëshime të reja politike, ndërsa viktimës i kërkohet vazhdimisht të dëshmojë pjekuri, kompromis dhe gatishmëri për pajtim.

Kjo nuk është drejtësi.

Kjo është relativizim i përgjegjësisë historike.

Është përpjekje për të krijuar një simetri morale ndërmjet agresorit dhe viktimës, ndërmjet atyre që organizuan politika të dëbimit dhe atyre që mbrojtën të drejtën e tyre për të jetuar të lirë në trojet e veta.

Prandaj, deklarata e ministres serbe duhet të zgjojë ndërgjegjen e çdo diplomati evropian që për vite me radhë na ka mbajtur leksione mbi kompromisin. Ajo duhet të zgjojë edhe ndërgjegjen e atyre që besuan se mjaftonte ndryshimi i elitave politike në Beograd për të ndryshuar edhe filozofinë mbi të cilën është ndërtuar politika shtetërore serbe.

Po aq, ajo duhet të zgjojë reflektim edhe te ata deputetë të Kuvendit të Kosovës që, nën presione të jashtëzakonshme ndërkombëtare, votuan krijimin e një gjykate të jashtëzakonshme me bindjen se drejtësia do të ishte universale, e barabartë dhe e paanshme.

Sot shtrohet pyetja legjitime se, a i ka shërbyer kjo drejtësi vërtet së vërtetës historike, apo në praktikë ka prodhuar një ekuilibër artificial politik ndërmjet viktimës dhe agresorit, ndërkohë që vetë përfaqësues të shtetit agresor vazhdojnë të artikulojnë publikisht gjuhë që rikujton filozofinë mbi të cilën u ndërtuan krimet e së kaluarës?

Ministrja serbe, ndoshta pa e kuptuar, i bëri Kosovës një shërbim të pavullnetshëm.

Ajo rrëzoi në pak minuta një narrativë që diplomacia serbe është përpjekur ta ndërtojë prej më shumë se dy dekadash.

Ajo demaskoi hipokrizinë e atyre që vazhdojnë ta paraqesin Serbinë si një shtet të reformuar, ndërkohë që në diskursin publik të përfaqësuesve të saj vazhdojnë të dalin në sipërfaqe elementë të një kulture politike të ndërtuar mbi mohimin e tjetrit.

Po aq e rëndësishme është se deklarata e saj na kujton një të vërtetë historike që shpesh harrohet se, projektet kundër shqiptarëve nuk kanë qenë vetëm ushtarake.

Ato kanë qenë njëkohësisht politike, diplomatike, administrative dhe demografike.

Dokumentet diplomatike italiane të vitit 1941, të nxjerra në dritë nga hulumtimet arkivore më të fundit, dëshmojnë se shqiptarët fillimisht regjistroheshin si “turq”, u kufizoheshin të drejtat mbi pronën, dobësohej përfaqësimi i tyre institucional dhe vetëm më pas krijoheshin kushtet për shpërngulje. Kjo provon se spastrimi etnik nuk fillon domosdoshmërisht me armë por, ai fillon kur shteti përdor administratën për ta ndryshuar identitetin juridik të një popullsie.

Ky është një mësim që nuk i përket vetëm historisë.

Ai mbetet aktual edhe sot.

Prandaj nuk mund të mos shqetësohemi kur shohim forma të reja të përdorimit të mekanizmave administrativë kundër shqiptarëve në rajon. Pasivizimi i adresave të shqiptarëve në Medvegjë, që sjell humbjen e të drejtave civile e politike, apo debatet që prekin mekanizmat e përfaqësimit të shqiptarëve në Maqedoninë e Veriut, nuk janë çështje që duhen parë të izoluara. Ato rikujtojnë se administrata mund të përdoret jo vetëm për të qeverisur, por edhe për të transformuar gradualisht realitetin demografik dhe politik të një komuniteti.

Nuk është fjala për të barazuar periudha të ndryshme historike, por për të kuptuar se logjika e përdorimit të instrumenteve administrative për të prodhuar pasoja politike nuk është zhdukur nga Ballkani.

Historia na mëson se padrejtësitë më të mëdha shpesh nuk fillojnë me tanket.

Ato fillojnë në zyrat e administratës.

Fillojnë në regjistrat civilë.

Fillojnë në manipulimin e statistikave.

Fillojnë në cenimin e pronës.

Fillojnë në mohimin gradual të identitetit.

Pikërisht për këtë arsye, reagimi ndaj deklaratës së ministres serbe nuk duhet të kufizohet në një protestë diplomatike.

Ai duhet të shndërrohet në një argument të fuqishëm për diplomacinë e Kosovës dhe të Shqipërisë në çdo forum ndërkombëtar.

Bota demokratike duhet të kuptojë se pajtimi nuk ndërtohet mbi harresën, por mbi pranimin e së vërtetës.

Nuk mund të kërkohet normalizim i marrëdhënieve, ndërkohë që në diskursin zyrtar vazhdojnë të shfaqen deklarata që glorifikojnë ose relativizojnë projektet e spastrimit etnik.

Po ashtu, Bashkimi Evropian duhet të reflektojë seriozisht mbi qasjen e tij ndaj Serbisë. Stabiliteti afatshkurtër nuk mund të ndërtohet duke anashkaluar kulturën politike që vazhdon të prodhojë gjuhë urrejtjeje. Historia evropiane ka treguar shumë herë se tolerimi i narrativave të tilla nuk sjell stabilitet, por vetëm shtyn përballjen me problemin.

Evropa mund të vazhdojë të financojë misione ndërmjetësimi, të dërgojë emisarë dhe të prodhojë formula të reja kompromisi.

Por asnjë formulë diplomatike nuk mund ta ndryshojë të vërtetën historike.

Asnjë propagandë nuk mund t’i fshijë dokumentet arkivore që dëshmojnë vazhdimësinë e politikave të shkombëtarizimit dhe të spastrimit etnik ndaj shqiptarëve.

Asnjë proces politik nuk mund ta relativizojë faktin se shqiptarët janë popull autokton në trojet e tyre dhe se lufta e Kosovës ishte luftë për liri kundër një regjimi që ushtroi agresion, krime lufte dhe spastrim etnik.

Deklarata e ministres serbe nuk është thjesht një skandal diplomatik.

Ajo është një dëshmi.

Një dëshmi se mendësia mbi të cilën u ndërtuan projektet e dëbimit dhe të spastrimit etnik nuk është çrrënjosur plotësisht nga politika shtetërore serbe.

Një dëshmi se propaganda shumëvjeçare për “Serbinë e re” mbetet e brishtë përballë një momenti të vetëm të së vërtetës.

Një dëshmi se pa ballafaqim të sinqertë me të kaluarën nuk mund të ketë pajtim të vërtetë.

Sepse krimet nuk harrohen.

Gjenocidi nuk relativizohet.

Agresori nuk mund të barazohet me viktimën.

Dhe pa pranimin e së vërtetës historike, të mbështetur jo vetëm në kujtesën e viktimave, por edhe në dokumentet arkivore, në të drejtën ndërkombëtare dhe në faktet historike, nuk mund të ndërtohet as paqja e qëndrueshme dhe as e ardhmja evropiane e Ballkanit.