Nga Fadil Ferizi/
Historia shqiptare mund të lexohet edhe si histori e marrëdhënies sonë me idetë dhe ideologjitë e kohës. Feja, perandoria, nacionalizmi, republikanizmi, monarkia, komunizmi, demokracia liberale, sovranizmi dhe integrimi evropian kanë ndikuar, në periudha të ndryshme, në mënyrën se si shqiptarët e kanë kuptuar veten, shtetin, lirinë dhe raportin me botën.
Disa ide i kanë ndihmuar shqiptarët të organizohen dhe të emancipohen. Të tjera i kanë ndarë, i kanë nënshtruar ose i kanë larguar nga interesi i tyre. Prandaj, pyetja themelore nuk është nëse shqiptarët kanë pasur ideologji. Pyetja është: kur i kemi përdorur idetë për t’i shërbyer lirisë sonë dhe kur kemi përfunduar duke u shërbyer ideve, madje edhe kundër vetvetes? Historia shqiptare njeh të dyja përvojat.
Skënderbeu dhe politika e interesit
Do të ishte anakronizëm ta quanim Skënderbeun nacionalist, konservator apo evropianist në kuptimin e sotëm. Ai i përkiste një bote politike ku dinastia, feja, territori, aleanca, pushteti dhe mbijetesa ndërthureshin.
Por përvoja e tij na lë një mësim që do të përsëritej në historinë shqiptare: një popull i vogël nuk mund t’i shpërfillë fuqitë e mëdha, por as nuk mund t’ua dorëzojë atyre përcaktimin e qëllimeve të veta.
Skënderbeu kërkoi aleatë sepse kishte nevojë për ta. Napoli, Papati, Venediku dhe fuqitë e tjera ishin pjesë e strategjisë së mbijetesës. Por aleanca ishte mjet, jo qëllim.
Ky dallim ndërmjet aleancës dhe varësisë, ndërmjet mbështetjes së jashtme dhe përcaktimit të brendshëm të interesit, do të mbetej një nga çështjet e përhershme shqiptare.
Rilindja, ideja që i shërbeu kombit
Me Rilindjen Kombëtare ndodhi diçka tjetër. Shqiptarët kishin nevojë për një ide që t’i bashkonte.
Ata ishin të ndarë ndërmjet besimeve, krahinave dhe administrimeve të ndryshme, ndërsa nacionalizmat ballkanikë po organizoheshin gjithnjë e më fuqishëm. Nëse ndarja fetare do të shndërrohej në ndarje kombëtare, vetë ekzistenca politike e shqiptarëve do të vihej në rrezik.
Pashko Vasa, Sami Frashëri, Abdyl Frashëri, Naim Frashëri dhe rilindësit e tjerë ndihmuan në ndërtimin e një vetëdijeje që e vendoste përkatësinë shqiptare mbi ndarjet fetare dhe krahinore.
Rilindja nuk e mohoi fenë. Ajo refuzoi që kufiri fetar të bëhej kufi kombëtar.
Kombi duhej të ishte një shtëpi më e gjerë se përkatësia fetare.
Këtu kemi një shembull të fuqisë emancipuese të një ideje. Ideja kombëtare nuk kërkonte që shqiptari të hiqte dorë nga besimi i tij. Kërkonte që besimi të mos e pengonte ta njihte shqiptarin tjetër si pjesëtar të së njëjtës bashkësi.
Ideja i shërbente kombit, jo kombi idesë.
Shteti dhe tundimi i modeleve
Pas shpalljes së pavarësisë më 1912, shqiptarët u përballën me një problem të ri. Nuk mjaftonte më të krijohej vetëdija kombëtare. Duhej ndërtuar shteti.
Republikë apo monarki? Pushtet parlamentar apo i centralizuar? Shoqëri tradicionale apo modernizim i shpejtë? Cili duhej të ishte raporti ndërmjet shtetit, pronës, fesë, arsimit dhe qytetarit?
Ismail Qemali, Hasan Prishtina, Fan Noli, Ahmet Zogu dhe figura të tjera të kohës nuk mund të futen në një skemë të vetme ideologjike. Ata përfaqësuan vizione, interesa dhe mënyra të ndryshme të ushtrimit të pushtetit.
Por problemi shqiptar ishte më i thellë se zgjedhja ndërmjet modeleve politike.
Idetë dhe modelet politike mund të importohen shumë më shpejt sesa ndërtohen institucionet që duhet t’i shndërrojnë ato në rend, përgjegjësi dhe liri.
Ky problem nuk na ka braktisur as sot.
Komunizmi, kur ideologjia kërkoi njeriun
Me komunizmin marrëdhënia ndërmjet shqiptarit dhe ideologjisë ndryshoi rrënjësisht.
Ideologjia nuk kërkonte më vetëm të orientonte politikën. Ajo pretendonte të shpjegonte historinë, shoqërinë, ekonominë, kulturën, fenë dhe vetë njeriun.
Në Shqipëri, partia u bë shtet dhe shteti u bë instrument i ideologjisë. Pluralizmi politik u zhduk. Kundërshtarët u burgosën, u internuan ose u eliminuan. Prona private u godit rëndë. Institucionet fetare u shkatërruan dhe ushtrimi i fesë u ndalua. Mendimi i lirë u trajtua si rrezik politik.
Komunizmi shpallte internacionalizmin, por Shqipërinë e çoi, pas prishjeve të njëpasnjëshme me Jugosllavinë, Bashkimin Sovjetik dhe Kinën, drejt një izolimi pothuajse të plotë.
Por për shqiptarët komunizmi kishte edhe një kundërthënie tjetër, veçanërisht të rëndë: ideologjia pretendonte se solidariteti klasor dhe revolucionar duhej të ishte më i fuqishëm se përkatësia kombëtare.
Kjo kundërthënie u shfaq në mënyrë dramatike në Kosovë.
Tivari si paralajmërim
Në pranverën e vitit 1945, mijëra burra, kryesisht shqiptarë të Kosovës, u mobilizuan dhe u nisën nga Prizreni për t’u dërguar drejt njësive të Armatës së Katërt jugosllave. Kolonat kaluan nëpër territorin e Shqipërisë komuniste, drejt Shkodrës dhe më pas Tivarit.
Më 31 mars 1945, një pjesë e rekrutëve u vra në Tivar. Numri i saktë i viktimave vazhdon të diskutohet në historiografi, por për temën tonë rëndësi ka një kundërthënie tjetër.
Shqiptarët e Kosovës kalonin nëpër territorin e Shqipërisë në një kohë kur komunistët shqiptarë dhe ata jugosllavë e konsideronin veten pjesë të së njëjtës lëvizje revolucionare. Ndërkohë, kundërshtimi i shumë shqiptarëve të Kosovës ndaj pushtetit të ri jugosllav mund të trajtohej si reaksion, nacionalizëm armiqësor ose kundërrevolucion.
Këtu ideologjia krijonte një përmbysje të jashtëzakonshme të marrëdhënieve politike.
Komunisti shqiptar mund ta shihte komunistin jugosllav si aleat ideologjik, ndërsa shqiptarin që kundërshtonte rikthimin e pushtetit të Beogradit në Kosovë si kundërshtar të rendit të ri.
Kjo është arsyeja pse Tivari ka vend në një shkrim për shqiptarët dhe ideologjitë.
Jo për ta shndërruar këtë artikull në hetim të Masakrës së Tivarit. Tivari këtu është një provë historike e një problemi më të madh: çfarë mund të ndodhë kur ideologjia ndryshon hierarkinë e besnikërive të njeriut.
Rilindja kishte kërkuar që shqiptari të mos ndahej nga shqiptari për shkak të fesë. Komunizmi, në rrethana të tjera historike, kërkonte që përkatësia klasore dhe revolucionare të qëndronte mbi përkatësinë kombëtare.
Në këtë kuptim, Tivari bëhet simbol i një pyetjeje shumë më të madhe se vetë ngjarja: çfarë ndodh me një komb kur ideologjia bëhet më e rëndësishme se përgjegjësia ndaj vetvetes?
Ndryshoi regjimi, por çfarë ndryshoi për shqiptarët?
Për shqiptarët e Kosovës, problemi me shtetin serb dhe jugosllav nuk kishte filluar me komunizmin.
Përvoja historike përfshinte represion, dëbime, kolonizim, kufizim të të drejtave kombëtare dhe përpjekje për ndryshimin e realitetit demografik e politik të Kosovës.
Prandaj ardhja e komunistëve në pushtet nuk mund ta fshinte automatikisht këtë histori.
Fashizmi dhe komunizmi janë ideologji të ndryshme dhe nuk duhet të barazohen. Por ndryshimi i ideologjisë së pushtetit nuk nënkupton domosdoshmërisht ndërprerjen e praktikave represive të shtetit ndaj një populli.
Për shqiptarët, pikërisht këtu qëndron pyetja:
A ndryshoi vetëm ideologjia e Beogradit, apo ndryshoi edhe raporti i pushtetit ndaj shqiptarëve?
Kosova u vendos nën administrim ushtarak në vitin 1945. Qëndresa ndaj pushtetit të ri u shtyp. Kundërshtimi shqiptar mund të përkthehej në gjuhën ideologjike të revolucionit dhe kundërrevolucionit.
Kështu një çështje me rrënjë kombëtare merrte një emër të ri ideologjik.
Shqiptari që kundërshtonte pushtetin mund të quhej reaksionar. Kërkesa kombëtare mund të shpallej nacionalizëm armiqësor. Kundërshtimi politik mund të trajtohej si armiqësi ndaj socializmit.
Ideologjia nuk e kishte zgjidhur domosdoshmërisht problemin shqiptar. Në raste të caktuara, ajo i kishte dhënë pushtetit një gjuhë të re për ta administruar atë.
Kur shqiptarët morën ideologjinë e kohës
Por historia nuk është njëkahëshe.
Edhe një pjesë e lëvizjes ilegale shqiptare në Kosovë përdori marksizëm-leninizmin, terminologjinë revolucionare dhe modele politike të kohës.
Ky fakt nuk duhet as të fshihet, as të zbukurohet.
Por këtu duhet bërë një dallim vendimtar. Ideologjia me të cilën një brez e shpjegon luftën e vet nuk është domosdoshmërisht e njëjtë me shkakun historik që e shtyn të luftojë.
Pas terminologjisë marksiste qëndronin kërkesa shumë më të vjetra: barazia kombëtare, statusi i Kosovës, vetëvendosja dhe, për rryma të caktuara, bashkimi kombëtar.
Demonstratat e vitit 1981 e tregojnë qartë këtë kundërthënie. Kërkesa “Kosova Republikë” nuk mund të shpjegohet vetëm si produkt i radikalizmit të majtë. Ajo ishte kërkesë për ndryshimin e statusit politik të Kosovës brenda federatës jugosllave.
Një brez mund ta marrë fjalorin nga koha e vet, ndërsa plagën ta ketë trashëguar nga historia.
Ky dallim është thelbësor për të kuptuar shqiptarët dhe ideologjitë.
Nga Demaçi e Rugova te UÇK-ja
Adem Demaçi përfaqëson një vazhdimësi të gjatë të kërkesës për liri dhe vetëvendosje, pavarësisht ndryshimeve të mëdha ideologjike të epokës.
Me Ibrahim Rugovën erdhi një strategji tjetër. Kosova duhej të lidhej qartësisht me demokracitë perëndimore. Rezistenca paqësore, institucionet paralele dhe ndërkombëtarizimi i çështjes së Kosovës synonin ta nxirrnin atë nga korniza e një problemi të brendshëm serb apo jugosllav dhe ta vendosnin në agjendën e Perëndimit.
Pastaj erdhi UÇK-ja.
Brenda saj kishte njerëz me prejardhje dhe formime të ndryshme politike e ideologjike. Por lufta e fundit të viteve nëntëdhjetë nuk mund të shpjegohet vetëm përmes ideologjive të organizatave të dekadave të mëparshme. Në qendër ishte çlirimi i Kosovës nga sundimi i Serbisë dhe përcaktimi i së ardhmes së saj politike.
Në vitin 1999, qëndresa e popullit të Kosovës, lufta e UÇK-së dhe ndërhyrja ushtarake e NATO-s i dhanë fund kontrollit të regjimit të Sllobodan Millosheviqit mbi Kosovën. Më 17 shkurt 2008, Kosova shpalli pavarësinë.
Këtu shfaqet një përvojë pothuajse e kundërt me atë të vitit 1945.
Në vend që interesi shqiptar t’i nënshtrohej një solidariteti ideologjik ndërkombëtar, çështja e Kosovës kërkoi përputhjen e interesit të saj me demokracitë perëndimore dhe, në mënyrë të veçantë, me Shtetet e Bashkuara të Amerikës.
Mësimi është i rëndësishëm: aleanca nuk është nënshtrim kur ajo i shërben lirisë dhe interesit tënd.
Problemi fillon kur interesi yt sakrifikohet për t’i shërbyer aleancës ose doktrinës.
Nga dogma komuniste te etiketat demokratike
Rënia e komunizmit solli pluralizmin politik, por pluralizmi i partive nuk prodhoi automatikisht pluralizëm të mendimit.
Sot Shqipëria dhe Kosova kanë parti që quhen të majta, të djathta, liberale, konservatore, socialdemokrate apo nacionaliste. Por shpesh ekziston një hendek ndërmjet etiketës ideologjike dhe praktikës së pushtetit.
Një parti mund të quhet e majtë dhe të zbatojë politika ekonomike të djathta. Mund të quhet e djathtë dhe të ndërtojë klientelizëm shtetëror. Mund të flasë për sovranitet dhe të mos e kuptojë ndërvarësinë e një shteti të vogël. Mund të shpallë evropianizmin dhe të ndërtojë partiokracinë. Mund të flasë për kombin dhe ta përdorë patriotizmin për të mbuluar paaftësinë.
Kështu kemi kaluar nga një paradoks në tjetrin: dikur kishim një ideologji dhe nuk kishim pluralizëm; sot kemi pluralizëm, por shpesh kemi më shumë etiketa sesa ide.
Prandaj një ide politike nuk duhet gjykuar vetëm nga emri.
A ndërton institucione? A e kufizon pushtetin? A mbron lirinë? A krijon drejtësi? A zhvillon ekonominë? A e forcon shtetin? A i ruan aleancat jetike? A e fuqizon qytetarin përballë qeverisë apo qeverinë përballë qytetarit?
Këtu fillon prova e ideologjisë.
Ideologjia nuk mund të bëhet atdhe
Nga kjo histori nuk duhet nxjerrë përfundimi se shqiptarët duhet të jetojnë pa ide. Politikë serioze pa ide nuk ka.
Liberalizmi, konservatorizmi, socialdemokracia, nacionalizmi demokratik, integrimi evropian dhe tradita të tjera politike kanë prodhuar institucione, të drejta dhe modele shoqërore që meritojnë të debatohen.
Problemi nuk është prejardhja e një ideje.
Idetë nuk kanë pasaportë.
Problemi fillon kur ideja shndërrohet në dogmë dhe kërkon që realiteti t’i nënshtrohet asaj.
Komunizmi e bëri këtë në mënyrën më radikale. Por tundimi nuk përfundoi me komunizmin. Edhe nacionalizmi mund të bëhet strehë e paaftësisë. Edhe sovraniteti mund të kthehet në retorikë izolimi. Edhe evropianizmi mund të bëhet dekor pa standarde evropiane. Edhe demokracia mund të zbrazet në ritual zgjedhor. Edhe interesi kombëtar mund të keqpërdoret, nëse pushteti e shpall si të vërtetë që nuk lejon pyetje.
Prandaj, kombi nuk duhet të jetë kundër mendimit dhe mendimi nuk duhet të jetë kundër kombit.
Një shoqëri e lirë duhet të jetë në gjendje ta mendojë kombin lirisht.
Ideologjitë ndryshojnë, interesi mbetet
Nga Skënderbeu te Rilindja, nga shtetformimi te komunizmi, nga Tivari te Kosova jugosllave, nga Demaçi e Rugova te UÇK-ja dhe shteti i pavarur, një pyetje rikthehet vazhdimisht: si t’i përdorim idetë dhe aleancat pa humbur aftësinë për ta përcaktuar vetë interesin tonë?
Përgjigjja nuk është që shqiptarët të refuzojnë ideologjitë. As që çdo gjë e huaj të shihet si rrezik. Një popull që nuk merr pjesë në qarkullimin e ideve varfërohet intelektualisht dhe politikisht.
Por ekziston një vijë që nuk duhet kaluar: ideologjia nuk duhet të bëhet më e rëndësishme se njeriu, liria dhe interesi jetik i bashkësisë.
Historia jonë na tregon se shqiptarët i kanë përdorur idetë për t’u çliruar, por edhe se kanë paguar çmim të rëndë kur janë bërë shërbëtorë të tyre.
Rilindja e përdori idenë për ta bashkuar shqiptarin me shqiptarin. Komunizmi, në momente tragjike të historisë sonë, e vendosi shqiptarin përballë shqiptarit në emër të një besnikërie më të lartë ideologjike. Demokracia na ka dhënë mundësinë që dallimet tona të mos zgjidhen më me eliminimin e kundërshtarit, por me lirinë e mendimit dhe të votës.
Sot shqiptarët kanë dy shtete, Shqipërinë dhe Kosovën, dhe një shkallë lirie politike që brezat e mëparshëm kryesisht e ëndërruan. Për këtë arsye, përgjegjësia jonë është më e madhe.
Na duhen ide. Na duhen demokracia dhe shteti i së drejtës. Na duhen aleancat strategjike me Shtetet e Bashkuara të Amerikës dhe Evropën. Na duhet edhe vetëdija kombëtare që na kujton se përse i duam të gjitha këto.
Por asnjë ide, besim, parti apo doktrinë nuk duhet të bëhet aq e fuqishme sa të na bëjë të harrojmë se çfarë na bashkon.
Ideologjitë ndryshojnë. Regjimet bien. Partitë vijnë e shkojnë. Idetë mbeten të vlefshme vetëm për aq kohë sa i shërbejnë njeriut dhe lirisë. Dhe historia shqiptare na mëson se ideologjia bëhet e rrezikshme pikërisht atëherë kur shqiptari fillon t’i shërbejë asaj më shumë sesa ajo i shërben shqiptarit.