Dielli | The Sun

Albanian American Newspaper Devoted to the Intellectual and Cultural Advancement of the Albanians in America | Since 1909

Shqipëria dhe alergjia ndaj revolucioneve

by

Artan Nati/

Le ta shtrojmë pyetjen troç, pa dorashka. Pse, pas më shumë se pesëdhjetë ditësh protestash të “Revolucionit të Flamingove”, sheshet ende nuk janë mbushur me qindra mijëra njerëz? Pse shumica vazhdon ta shohë revoltën nga celulari, sikur të ishte një serial telenovelash turke dhe jo historia që po shkruhet para syve të tyre. Dhe menjëherë pas kësaj shtrohet pyetja edhe më e bezdisshme. Mos vallë problemi nuk është vetëm politika? Mos vallë problemi jemi edhe ne? Sepse është shumë e lehtë ta shpallësh politikanin fajtor universal. Është shumë më e vështirë të pyesësh veten nëse sistemi ushqehet edhe nga zakonet tona, nga kompromiset tona të vogla dhe nga gatishmëria jonë për ta zëvendësuar ligjin me mikun, meritën me ndërhyrjen dhe të vërtetën me rehatinë. Ne e urrejmë korrupsionin. Vetëm se, në praktikë, besojmë se gjithçka shkon më mirë kur lubrifikohet siç duhet. Kur korrupsioni është i tjetrit, quhet krim. Kur është i yni, quhet hall, nder, mik, mundësi ose: “S’kishte rrugë tjetër”, apo: “Zgjodha të keqen më të vogël.” Korrupsioni është tragjedia jonë morale. Por çdo ditë zgjedhim mes ndryshimit të botës në protestë dhe marrjes së një certifikate mjekësore fallco nga kushëriri ynë. Ndoshta nuk jetojmë vetëm në një shtet të korruptuar. Ndoshta jetojmë në një kulturë që shpesh e toleron korrupsionin derisa ai të prekë xhepin tonë.

Pastaj pyesim: “Pse nuk bashkohen njerëzit me protestën?” Ndoshta sepse revolta kërkon sakrificë, ndërsa ne jemi mësuar me përshtatjen. Protestat kërkojnë qytetarë dhe intelektualë, ndërsa sistemi prodhon klientë besnikë, politikanë dhe analistë. Dhe, të jemi të sinqertë, askush nuk ngre krye kundër qeverisë kur ende shpreson se ajo do t’i hedhë një kockë falas.

Intelektuali që pret të tjerët të bëjnë historinë

Po ndiqja një intervistë në “Arnautistan”, ku Mustafa Nano bisedonte me Kastriot Çipin, një nga drejtuesit e protestës. Në një moment, biseda mori një kthesë që, për mendimin tim, foli më shumë për krizën e elitës sonë intelektuale sesa dhjetëra libra sociologjie apo analizash “intelektuale”.

Mustafa Nano shtroi një pyetje që, në sipërfaqe, tingëllon logjike: “Pse nuk krijoni një parti të re? Kjo është rruga për të ndryshuar sistemin.” Kastriot Çipi iu përgjigj me një pyetje shumë më të pakëndshme:

“Po ti, si intelektual, pse nuk bashkohesh?”

Nano u përgjigj qetësisht: “Nuk kam energji. Por ju kam mbështetur.” E mbylla televizorin, sepse ishte një shaka tragjike që “Eureka!” e madhe e inteligjencës shqiptare ishte thjesht një flamur i bardhë, një dorëzim pa kushte, i mbështjellë me një inkurajim të sjellshëm. Ndoshta kjo është fjalia më e sinqertë që është thënë prej kohësh në televizionet shqiptare. Sepse ajo nuk flet vetëm për një njeri, ajo flet për një mentalitet. Është filozofia e intelektualit spektator.

Ai analizon, komenton, kritikon dhe këshillon. Por, kur historia troket në derë, përgjigjja është: “Nuk kam energji.” Intelektuali, por edhe qytetari i virtytshëm, jo vetëm që e di se çfarë është gjëja e mirë për të bërë, por është edhe i lidhur emocionalisht me të. Pikërisht kur arsyeja takohet me emocionin, aty lind mençuria e intelektualit. Atëherë lind pyetja tjetër: Nëse intelektuali nuk ka energji për të marrë pjesë në jetën publike, kush duhet ta ketë? Shitësi i byrekëve apo punëtori i ndërtimit? Studenti apo pensionisti? Nëse ata gjejnë energji për të protestuar pas një dite pune, pse njeriu që jeton nga idetë nuk gjen energji për t’i mbrojtur ato? Në fund të fundit, energjia nuk është naftë. Nuk nxirret nga nëntoka. Ajo vjen nga bindja, nga përgjegjësia dhe nga ndërgjegjja. Historia nuk i ka njohur intelektualët si komentatorë të realitetit, por si njerëz që kanë hyrë në konflikt me realitetin.

Volteri nuk tha: “Nuk kam energji.” As Emile Zola nuk tha: “Nuk kam +energji.” Po ashtu, Aleksandër Solzhenicini nuk tha: “Nuk kam energji.” Ata paguan një çmim të lartë për idetë e tyre. Kjo është arsyeja pse kujtohen. Në Shqipëri, ndërkaq, kemi shpikur një zanat të ri: intelektualin arbitër. Ai nuk hyn kurrë në fushë; fishkëllen, jep kartonë dhe shpall fitues. Analizon skemat taktike, por nuk prek topin. Sepse arbitri nuk djersitet; ai vetëm gjykon. Dhe sa më gjatë zgjat ndeshja, aq më i bindur bëhet se pa fishkëllimën e tij nuk mund të luhet futboll. Kjo është ndoshta sëmundja më e madhe e elitës sonë. Kemi shumë njerëz që dinë të shpjegojnë pse të tjerët nuk po bëjnë mjaftueshëm. Kemi shumë pak njerëz që pyesin: “Po unë, çfarë po bëj?” Pyetja “Pse nuk krijoni një parti?” është legjitime.

Por ajo bëhet shumë më e rëndë kur vjen nga dikush që e përjashton veten nga çdo përgjegjësi aktive. Është si të shohësh një njeri në breg të lumit që i thërret dikujt që po mbytet: “Duhet të notosh më mirë!” Dhe kur e pyesin: “Po ti pse nuk hyn në ujë?” Ai përgjigjet: “Ju mbështes moralisht.” Kjo nuk është domosdoshmërisht mungesë patriotizmi. Është diçka më e rafinuar. Është patriotizëm pa kosto. Patriotizëm që jeton në studio televizive. Patriotizëm që prodhon analiza, por rrallë prodhon angazhim. Patriotizëm që ndihet komod në rolin e gjykatësit, sepse gjykatësi nuk rrezikon të humbasë. Por këtu lind pyetja thelbësore. Kush është intelektuali? A është ai njeriu që ka shumë libra në bibliotekë? Ai që flet bukur në ekran? Ai që citon filozofë? Apo ai që, në çastin kur ndërgjegjja përplaset me komoditetin, zgjedh ndërgjegjen? Sepse detyra e parë e intelektualit nuk është të ketë gjithmonë të drejtë.

Detyra e tij është të mos e lërë të vërtetën vetëm. Jo të bëhet zëdhënës i një partie. Jo të bëhet tribun i një turme. Por të jetë i gatshëm të dalë nga rehatia e studios dhe të paguajë çmimin e ideve që mbron. Nëse intelektuali kërkon vazhdimisht që të tjerët të veprojnë, ndërsa vetë rezervon për vete rolin e komentatorit, ai mund të jetë një analist i shkëlqyer. Por historia rrallë i mban mend komentatorët, as ata që i bashkohen protestës pesë minuta para fundit vetëm për t’u shpallur heronj. Ajo mban mend ata që, kur erdhi momenti, zbritën nga auditorët dhe hynë në fushë. Ata janë heronjtë e vërtetë.

Ndoshta problemi ynë më i madh nuk është mungesa e heronjve. Është dashuria jonë për legjendat. Ne shpesh preferojmë një histori të bukur sesa një histori të vërtetë. Një biografi të zbukuruar me tone heroizmi sesa një të vërtetë që na tregon edhe frikën, edhe kompromiset, edhe heshtjet. E vërteta nuk të lejon të ndihesh gjithmonë krenar. Por vetëm mbi të vërtetën mund të ndërtohet një shoqëri që nuk ka më nevojë të shpikë revolucione çdo tridhjetë vjet. Pyetja nuk është nëse Shqipëria ka intelektualë të vërtetë apo jo. Pyetja është shumë më thelbësore: A jemi gati të heqim dorë nga përfitimet e vogla që na lidhin me sistemin, për të fituar një shoqëri më të drejtë? Sepse çdo revolucion fillon duke rrëzuar një pushtet. Por fiton vetëm kur arrin të ndryshojë karakterin qytetar të shoqërisë dhe raportin e saj me të vërtetën.

WEAK REACTIONS TO SERBIAN RACISM ARE DISAPPOINTING

by

Supporting the chauvinist, racist and hegemonic Serbian regime is a great injustice, a great mistake and a great miscalculation.

The statement by Serbian Minister Paunović regarding the ethnic cleansing of Kosova of Albanians is neither new nor surprising. It is a continuation of the centuries-old efforts of Serbia’s chauvinistic, racist, and hegemonic policies aimed at eliminating Albanians.

The projects to eliminate Albanians and seize their lands are numerous. They began with Načertanije in 1844, continued with Vaso Čubrilović’s 1937 memorandum, “The Expulsion of the Albanians,” and the 1986 Memorandum of the Serbian Academy of Sciences and Arts (SANU), and culminated in the “Horseshoe” operation of 1998–1999, carried out by the regime of war criminal Slobodan Milošević.

Čubrilović describes in detail all the forms and methods for implementing Serbia’s inhumane plans. He openly stated that “the existence of the Serbian nation depends on the non-existence of the Albanian nation.” It must be emphasized that all Serbian plans have been the joint product of state regimes, the Serbian Academy of Sciences, and the Serbian Orthodox Church.

Fortunately, thanks to the centuries-long heroic resistance of the Albanian people in various forms, which culminated in the Kosova Liberation Army’s war for freedom and NATO’s bombing of Serbia in 1999, Serbian genocide against Albanians ultimately and shamefully failed. But Serbia’s futile dreams, manifested once again in the latest statement by Serbian Minister Paunović, continue.

It is clear that a large part of the Serbian population, even after the bombing and the defeat in four brutal wars, has still not been liberated from the myths and deceptions of a sick political class that rules by feeding the population hatred toward Albanians and other peoples of the Balkans.

A major mistake by Western countries, following Serbia’s military defeat in 1999, was the failure to “denazify” Serbian society and to free it from hatred toward other nations and from the dead myths of the Middle Ages.

The European Community, together with America, continues its misguided and failed policy of appeasing the Serbian regime, led by Milošević’s associate Aleksandar Vučić, in pursuit of illusory geostrategic interests aimed at pulling Serbia away from Russia’s grip. The Serbian regime is exploiting this situation ruthlessly and without limits.

This is also demonstrated by the weak response of European Commission spokesperson Anitta Hipper, as well as by the reactions—or lack thereof—of many representatives of Western countries, with the exception of an occasional member of parliament or thinker guided by strong human principles. Concrete punitive actions against the inhumane statement of Serbian Minister Paunović are completely absent.

They have failed to hold Serbia accauntable for the terrorist acts in Banjska and and the Iber-Lepenc water canal, for its refusal to sign the Brussels Agreement, and for the destabilization of Kosova and the Balkans. At the same time, they exert unjust pressure on Kosova to make additional and unilateral concessions to Serbia. They put totally unjustified sanctions against Kosova for enforcing the law and democratic order in the north which were removed years later.

Their double standard is shocking. Supporting the chauvinist, racist and hegemonic Serbian regime is a great injustice, a great mistake and a great miscalculation. The good people of the Balkans, including the good Serbs, can only hope that one day, sooner rather than later, EU and US politicians will get tired of Serbian myths, lies and manipulations.

At the same time that a high-ranking official of the Serbian criminal regime is seeking the destruction of an entire people, Europe is opening new chapters for entry into Europe, while our beloved America is opening chapters of strategic dialogue with it. What undiplomatic behavior! This only encourages Serbia to continue with its Nazi ideology and aggression in Southeast Europe. The Albanian-American community and millions of Albanians around the world are deeply disappointed.

The statement by Paunović, is insulting, offensive, criminal and very dangerous. Its purpose is to deceive Serbian voters in the upcoming elections and divert international attention from the destructive actions of the Vučić regime, which has taken no action against her, yet now presents itself as a “constructive leader committed to peace and stability.” Serbia is seeking and preparing for war. It is time for those who love peace to wake up.

The reaction of the mother country and of Albania’s illegitimate, corrupt, pro-Serbian Prime Minister, Edi Rama, is worthless and shameful. The failure of representatives of certain political parties and parts of the media in Kosova and other Albanian lands to speak out is equally shameful. Only the declaration of Paunović non-grata by Interior Minister Xhelal Sveçla and the filing of a lawsuit by Justice Minister Donika Gërvalla-Schwarz have value and real meaning.

One thing is clear. Many international diplomats and politicians are trying to resolve the conflict created solely by Serbia by giving Serbia what it wants at the expense of Kosova. This is not acceptable. The people of Kosova, led by their uncorrupted, strong and democratic leader, Albin Kurti, are opposing this injustice with their votes and peacefully.

The long-suffering Albanian people of Kosova are grateful and respect the support for the liberation from Serbia of America and the democratic European states, but if they are forced by them to lose their freedom and independence, then their help becomes worthless. The Albanian nation sincerely loves America and the West, but it loves freedom more than anyone or anything else in the world. Freedom and independence are not negotiable.

Let everyone—Albanian patriots and non-patriots alike, as well as all international actors with differing views and interests—understand this: without the punishment of Serbian criminals, the removal of Serbia’s chauvinistic, racist, and hegemonic government, and the denazification of that part of the Serbian population burdened by hatred toward others, there will never be lasting calm, security, stability and peace in the Balkans. Period.

Agim Aliçkaj

New York, July 21, 2026

Vepra e Matija Petar Katančić (1798), një dëshmi monumentale e historiografisë dhe filologjisë shqiptare

by

Prof.dr. Pal NIKOLLI/

Traktati akademik i dijetarit, filologut dhe hartografit kroat Matija Petar Katančić, botuar në Budë më 1798 me titullin De Istro eiusque adcolis commentatio (Studim mbi Danubin dhe popujt që banojnë përgjatë tij), përbën një nga burimet më të rëndësishme të fundit të shekullit XVIII për historinë, etnografinë dhe filologjinë e Evropës Juglindore. Duke trajtuar lumin Danub dhe popujt që jetonin përgjatë rrjedhës së tij dhe në rajonet përreth, autori u kushton një vëmendje të veçantë edhe shqiptarëve, gjuhës dhe prejardhjes së tyre.

I. Identiteti etnik dhe emërtimet historike të shqiptarëve

Në faqen 242, në kapitullin e nëntë të veprës, Katančić ndalet posaçërisht te shqiptarët, të cilët i identifikon me epirotët e traditës klasike. Ai paraqet emërtimet kryesore me të cilat ky popull njihej në burime dhe në mjedise të ndryshme gjuhësore:

Albanenses – emërtimi i traditës latine dhe i autorëve perëndimorë;

Arbanasi – forma e përdorur në mjedisin sllav;

Arnauti – emërtimi i përhapur në Perandorinë Osmane;

Clementini – emërtim që u referohet kelmendasve, një prej fiseve më të njohura të Shqipërisë së Veriut, me ndikim të rëndësishëm në Ballkanin Perëndimor.

Autori vëren se lidhur me prejardhjen dhe gjuhën e shqiptarëve nuk ekzistonte një mendim i unifikuar ndërmjet dijetarëve të kohës (non eadem est eruditorum opinio), çka dëshmon se origjina e tyre ishte objekt studimi në historiografinë evropiane të periudhës së Iluminizmit.

II. Dëshmia filologjike: Lutja “Ati Ynë” në shqip (Epirotice)

Një nga pjesët më të rëndësishme të veprës ndodhet në faqen 244, ku Katančić boton tekstin e lutjes “Ati Ynë” në gjuhën shqipe, të shënuar me emërtimin EPIROTICE, përkrah versionit greqisht (GRAECE). Kjo paraqitje krahasuese synonte t’u krijonte studiuesve mundësinë për të vëzhguar ngjashmëritë dhe dallimet ndërmjet dy gjuhëve.

Teksti shqip është shkruar në dialektin gegë, duke vijuar traditën e letërsisë së hershme shqiptare të përfaqësuar nga Gjon Buzuku, Pjetër Budi, Frang Bardhi dhe Pjetër Bogdani. Ortografia mbështetet në alfabetin latin dhe pasqyron tiparet fonetike e morfologjike të shqipes së shekujve XVI–XVIII.

Krahasimi me shqipen standarde të sotme tregon se, megjithëse drejtshkrimi dhe disa forma gramatikore kanë evoluar, struktura sintaksore dhe një pjesë e madhe e fondit themelor leksikor kanë ruajtur një vazhdimësi të dukshme. Kjo përbën një dëshmi të rëndësishme për zhvillimin historik të gjuhës shqipe.

III. Analiza filologjike dhe vlera shkencore

Katančić e shoqëron tekstin me vërejtje filologjike, ku analizon veçori fonetike të shqipes, si përdorimin e zanoreve hundore dhe shqiptimin karakteristik të disa bashkëtingëlloreve. Vëzhgimet e tij mbështeten në traditën filologjike evropiane dhe në autorë të mëparshëm, ndër të cilët përmenden Sebastiano Dolci dhe historiani raguzan Ludovik Crijević Tuberon (1459–1527).

Duke iu referuar Tuberonit, ai thekson se gjuha e epirotëve, pra e shqiptarëve, është një gjuhë më vete, e dallueshme si nga greqishtja, ashtu edhe nga gjuhët sllave. Megjithëse pranon praninë e huazimeve leksikore si pasojë e kontakteve shumë shekullore me popujt fqinjë, ai nënvizon se këto nuk e cenojnë identitetin e saj si gjuhë e pavarur.

IV. Argumentet kryesore

Shqiptarët paraqiten si një popull më vete, me identitet të dallueshëm nga grekët, sllavët dhe turqit.

Shqiptarët lidhen me epirotët e traditës klasike. Përdorimi i termit Epirotice për gjuhën shqipe dëshmon se në fund të shekullit XVIII ekzistonte një traditë evropiane që e konsideronte Epirin si hapësirë historike të shqiptarëve.

Gjuha shqipe trajtohet si një gjuhë e pavarur, ndonëse e pasuruar me huazime nga gjuhët fqinje, një vlerësim me rëndësi për historinë e albanologjisë.

Dokumentohen emërtimet e ndryshme etnografike të shqiptarëve (Albanenses, Arbanasi, Arnauti, Clementini), duke dëshmuar praninë e tyre në burimet evropiane dhe osmane.

Botimi i lutjes “Ati Ynë” në gegërishten e kohës përbën një monument të çmuar të historisë së shqipes së shkruar dhe të vazhdimësisë së traditës së saj letrare.

V. Rëndësia historiografike

Vepra e Matija Petar Katančić është një burim parësor me rëndësi të veçantë për studimet shqiptare. Ajo dokumenton mënyrën se si një dijetar evropian i fundit të shekullit XVIII i perceptonte shqiptarët: si një popull me identitet të veçantë dhe me një gjuhë të pavarur, të cilën ai e emërton Epirotice.

Identifikimi i shqiptarëve me epirotët e traditës historike, evidentimi i emërtimeve të tyre në burime të ndryshme, botimi i lutjes “Ati Ynë” në shqip dhe analizat filologjike që shoqërojnë tekstin e bëjnë këtë vepër një dëshmi me vlerë të jashtëzakonshme për historinë e gjuhës shqipe, historiografinë e Ballkanit dhe zhvillimin e albanologjisë evropiane. Për këto arsye, traktati i Katančić mbetet një burim themelor në dokumentimin historik të identitetit dhe të çështjes shqiptare.

PËRBALLË PROTESTAVE NË TIRANË DHE KRIZËS SË DEMOKRACISË, KUJTOJMË PROFESOR ARSHI PIPËN

by

Intelektualin që komunizm nuk arriti ta thyejë, në 29-vjetorin e ndarjes së tij nga kjo jetë.

Nga Frank Shkreli

Më 20 korrik 1997, në Washington, u shua fizikisht një nga personalitetet më të mëdha të mendimit shqiptar të shekullit XX. Por vdekja nuk mund ta heshtte Arshi Pipën. Përkundrazi, me kalimin e viteve, zëri i tij është bërë edhe më aktual, ndërsa veprat dhe paralajmërimet e tij marrin një peshë të re në një Shqipëri që ende nuk ka bërë paqe me të kaluarën e saj komuniste, e rrjedhimisht, as me vet-veten. Frank Shkreli/ Arshi Pipa: Mendime të hedhura me rastin e 100-vjetorit të lindjes | Gazeta Telegraf

Arshi Pipa nuk ishte vetëm poet, filozof, kritik letrar dhe profesor universiteti në Amerikë. Ai ishte ndërgjegjja e lirë e një kombi të robëruar. Ishte një intelektual që e pagoi me dhjetë vjet burg besnikërinë ndaj së vërtetës dhe refuzimin për t’iu nënshtruar diktaturës komuniste të Enver Hoxhës. Në burgjet e regjimit të Enver Hoxhës, ai provoi gjithçka që mund të prodhojë një sistem totalitar terrorist: urinë, punën skllavëruese, poshtërimin dhe terrorin psikologjik. Regjimi synonte ta thyente, ta detyronte të mohonte veten dhe bindjet e tij. Dështoi. Nga ato qeli të errëta dolën poezi, meditime dhe një forcë morale që vetëm njerëzit me karakter të jashtëzakonshëm mund ta ruajnë në kushte çnjerëzore. Nga Frank Shkreli – Imzot Vinçens Prenushi: Dëshmi drite në errësirën e dhunës komunisto-bolshevike shqiptare | Gazeta Telegraf. Kur arriti në botën e lirë, Arshi Pipa nuk zgjodhi qetësinë e mërgimit. Ai zgjodhi betejën. Nga universitetet amerikane, ku fitoi respektin e kolegëve dhe studentëve si studiues i letërsisë dhe filozofisë, ai e përdori autoritetin e tij akademik për t’i treguar Amerikës dhe botës fytyrën e vërtetë të komunizmit shqiptar. Në një kohë kur propaganda e Tiranës përpiqej të paraqiste Shqipërinë si një “parajsë socialiste”, Arshi Pipa u bë një nga zërat më të besueshëm që e rrëzoi dhe diskreditoi atë mashtrim. Ai nuk fliste nga teoritë. Fliste si njeri që kishte mbijetuar ferrin komunist në burgjet e Enver Hoxhës. Lufta e tij nuk kufizohej vetëm kundër diktaturës shqiptare. Arshi Pipa e shihte komunizmin si një kërcënim universal ndaj qytetërimit perëndimor, ndaj lirisë individuale dhe dinjitetit njerëzor. Ai ishte pjesë e asaj plejade intelektualësh shqiptarë dhe të Evropës Lindore dhe të diasporës antikomuniste në Amerikë që paralajmëronin Perëndimin të mos binte pre, e iluzioneve ideologjike. Për Profesor Pipën, komunizmi nuk kishte “fytyrë njerëzore”. Ai ishte një sistem që mbijetonte vetëm përmes dhunës, frikës dhe shkatërrimit të elitave kombëtare.

Njëkohësisht, ai mbrojti me vendosmëri identitetin kulturor shqiptar. Debatet e tij mbi gjuhën standarde, historinë e letërsisë dhe trashëgiminë kombëtare nuk ishin, thjesht, ushtrime akademike. Ato ishin pjesë e përpjekjes për ta çliruar kulturën shqiptare nga prangat ideologjike të diktaturës komuniste në çdo fushë të jetës dhe veprimtarisë shoqërore. Ai besonte se edhe gjuha mund të burgosej, po aq sa njeriu, kur vihej në shërbim të pushtetit politik.

Sot, paradoksi është i hidhur. Ndërsa emra mediokër të nomenklaturës komuniste vazhdojnë në krye të institucioneve akadaemike, vazhdojnë të promovohen e madje të rehabilitohen në jetën publike shqiptare — figura si Arshi Pipa, Ernest Koliqi, Martin Camaj, e shumë të tjerë patriotë, të dënuar, anashkaluar dhe të harruar, ende nuk kanë marrë vendin që meritojnë në shoqërinë shqiptare, në tekstet shkollore, në institucionet shtetërore, universitare e akademike dhe as në kujtesën kombëtare, në përgjithsi. Kjo nuk është vetëm një harresë historike por është një padrejtësi morale përmasash kombëtare.

Një komb që nuk nderon ata që sakrifikuan për lirinë, rrezikon të humbasë vetë kuptimin e lirisë. Arshi Pipa nuk kërkoi privilegje, as lavdi personale. Ai kërkoi vetëm që e vërteta të mos nënshtrohej dhe që krimet e komunizmit të mos relativizoheshin, kurrë. Në këtë përvjetor të ndarjes së tij nga jeta, kujtimi i Arshi Pipës është më shumë se një homazh. Është një thirrje për ndërgjegje. Është një kujtesë se demokracia nuk mbrohet me harresë, por me të Vërtetën; se pajtimi nuk ndërtohet mbi heshtjen ndaj së kaluarës komuniste dhe krimeve të regjimit, por mbi drejtësinë; dhe se liria nuk është dhuratë, por trashëgimi që çdo brez duhet ta mbrojë. Profesor Arshi Pipa mbetet një nga monumentet morale të antikomunizmit shqiptar. Zëri i tij vazhdon të na kujtojë se diktaturat mund të burgosin trupin e njeriut, por kurrë mendimin e lirë.

Nëse Profesor Arshi Pipa do të mund të na fliste sot, ai nuk do të hiqte dorë nga parimet që e udhëhoqën gjithë jetën e tij: mbrojtjen e lirisë dhe demokracisë, të drejtës së qytetarëve për të kundërshtuar pushtetin dhe domosdoshmërinë që qeveritë të japin llogari para popullit. Ai, si shumë të tjerë të brezit të tij, e konsideronte heshtjen përballë padrejtësisë si bashkëfajësi morale dhe besonte se demokracia nuk mund të mbijetojë pa një qytetari aktive dhe pa institucione që respektojnë ligjin. Në këtë kuptim, protestat e vazhdueshme qytetare në Tiranë, pavarësisht bindjeve politike të pjesëmarrësve dhe debateve që ato kanë ngjallur, janë shprehje e një të drejte themelore demokratike që duhet të garantohet dhe të dëgjohet, jo të shpërfillet.

Po aq e sigurt është se Arshi Pipa do të këmbëngulte që opozita, shoqëria civile dhe çdo lëvizje qytetare të udhëhiqeshin nga parime morale, respekti për shtetin e së drejtës dhe refuzimi i çdo forme dhune. Për të, demokracia nuk ishte vetëm e drejta për të protestuar, por edhe përgjegjësia për të ndërtuar një kulturë politike ku pushteti kontrollohet, ku korrupsioni ndëshkohet dhe liria dhe interesi kombëtar nuk sakrifikohen kurrë në emër të interesave politike e partiake. Ky është mesazhi që e bën Profesor Arshi Pipën një figurë të përhershme të ndërgjegjes kombëtare shqiptare. Është detyrë morale dhe kombëtare që shteti dhe shoqëria shqiptare t’i japin Arshi Pipës vendin që i takon në panteonin e kulturës dhe të rezistencës shqiptare. Veprat e tij duhet të jenë pjesë e programeve universitare dhe shkollore; kontributi i tij duhet të njihet e të promovohet; ndërsa sakrifica e tij duhet të shërbejë si frymëzim edhe për brezat e rinj sot dhe në të ardhmen.

Siç e kam theksuar shpeshëherë në të kaluarën edhe për raste të tjera, një komb që nuk nderon mendjet e tij më të ndritura, rrezikon të humbasë kujtesën historike. Arshi Pipa nuk ka nevojë për lavdi të vonuar — është Shqipëria ajo që ka nevojë të pajtohet me të Vërtetën për figura si ai.

𝐒𝐭𝐚𝐭𝐮𝐣𝐚 𝐞 𝐏𝐞𝐫𝐚𝐧𝐝𝐨𝐫𝐢𝐭 𝐧𝐞̈ 𝐃𝐮𝐫𝐫𝐞̈𝐬: 𝐀 𝐞̈𝐬𝐡𝐭𝐞̈ 𝐯𝐞̈𝐫𝐭𝐞𝐭 𝐍𝐞𝐫𝐨𝐧𝐢?

by

(Një analizë historike, artistike dhe politike)

𝙉𝙜𝙖 𝙋𝙧𝙤𝙛. 𝘼𝙨𝙤𝙘. 𝘿𝙧. 𝘽𝙡𝙚𝙙𝙖𝙧 𝙆𝙪𝙧𝙩𝙞

Pak vizitorë të Muzeut Arkeologjik të Durrësit e kuptojnë se statuja monumentale që i pret në hyrje mund të jetë një nga dëshmitë më të rëndësishme të pranisë së Perandorit Neron në Ballkan. Pa kokë, pa krahë dhe e dëmtuar nga koha, ajo mund të duket si një fragment anonim i artit romak. Megjithatë, studimet e disa prej arkeologëve dhe historianëve më të njohur të artit romak kanë ngritur një hipotezë intriguese: statuja mund të ketë paraqitur vetë Perandorin Neron.

Nëse kjo hipotezë është e saktë, Durrësi nuk ruan thjesht një skulpturë romake të rëndësishme, por një monument unik që ndriçon marrëdhëniet midis propagandës perandorake, ikonografisë ushtarake dhe historisë së qytetit antik të Dyrrahiumit.

– 𝗡𝗷𝗲̈ 𝘇𝗯𝘂𝗹𝗶𝗺 𝗶 𝗿𝗮𝘀𝘁𝗲̈𝘀𝗶𝘀𝗵𝗲̈𝗺

Statuja u zbulua në vitet 1960 gjatë gërmimeve të drejtuara nga arkeologu shqiptar Vangjel Toçi, në periferi veriore të Durrësit. Ajo nuk u gjet në vendndodhjen e saj origjinale, por ishte ripërdorur si material ndërtimi në një banesë romake të mëvonshme. Ky fakt është domethënës: monumenti ishte hequr nga funksioni i tij publik dhe ishte përdorur si gur ndërtimi, praktikë e zakonshme në antikitet.

Statuja është gdhendur në mermer pentelik, i nxjerrë nga malet pranë Athinës, i njëjti material me të cilin u ndërtua Partenoni. Përdorimi i këtij mermeri tregon se nuk kemi të bëjmë me një prodhim lokal, por me një vepër të realizuar në një punishte me cilësi të lartë, e destinuar për një figurë me rëndësi të jashtëzakonshme.

– 𝗡𝗷𝗲̈ 𝗸𝗿𝘆𝗲𝘃𝗲𝗽𝗲̈𝗿 𝗲 𝗽𝗿𝗼𝗽𝗮𝗴𝗮𝗻𝗱𝗲̈𝘀 𝗽𝗲𝗿𝗮𝗻𝗱𝗼𝗿𝗮𝗸𝗲

Edhe pse i mungon koka, trupi ruan pothuajse të gjitha elementet që karakterizojnë statujat zyrtare të perandorëve romakë.

Figura paraqitet me parzmoren anatomike (muscle cuirass), mantelin ushtarak (paludamentum) dhe pteryges, rripat dekorativë që varen poshtë parzmores. Pozicioni i trupit ndjek modelin klasik të contrapposto-s, të trashëguar nga skulptori grek Polikleiti dhe të bërë të famshëm në artin romak nga statuja e Augustit të Prima Portës.

Ky tip statuje nuk paraqiste vetëm një komandant ushtarak. Ai ishte një manifest politik. Perandori shfaqej si fitimtar, garant i rendit dhe mbrojtës i Perandorisë. Çdo element i veshjes dhe çdo figurë e gdhendur në parzmore kishte një kuptim simbolik.

– 𝗖̧𝗲𝗹𝗲̈𝘀𝗶 𝗶 𝗺𝗶𝘀𝘁𝗲𝗿𝗶𝘁 𝗻𝗱𝗼𝗱𝗵𝗲𝘁 𝗻𝗲̈ 𝗽𝗮𝗿𝘇𝗺𝗼𝗿𝗲

Ajo që e bën statujën e Durrësit të jashtëzakonshme është dekorimi i saj.

Në pjesën e ruajtur të parzmores dallohen:dy Nereida (nimfa të detit), secila duke hipur mbi një hipokamp (krijesë mitologjike gjysmë kalë e gjysmë peshk), ndërsa poshtë tyre ndodhen dy delfinë të vendosur simetrikisht.

Ky motiv nuk është i zakonshëm në artin romak. Historiani gjerman Guntram Koch identifikoi vetëm një numër shumë të kufizuar statujash me këtë dekorim, të gjetura në Olimpi, Bolonjë, Louvre dhe Narona. Pikërisht kjo ngjashmëri e shtyu studiuesit të kërkonin identitetin e figurës së Durrësit.

– 𝗣𝘀𝗲 𝗺𝗲𝗻𝗱𝗼𝗵𝗲𝘁 𝘀𝗲 𝗲̈𝘀𝗵𝘁𝗲̈ 𝗡𝗲𝗿𝗼𝗻𝗶?

Hipoteza më bindëse është zhvilluar nga Eric Varner, një nga autoritetet botërore mbi portretistikën perandorake romake.

Sipas tij, motivi i Nereidave mbi hipokampë u krijua gjatë mbretërimit të Neronit dhe ishte pjesë e një programi të ri artistik që synonte ta paraqiste perandorin si sundimtar jo vetëm të tokës, por edhe të detit.

Më vonë, dinastia Flaviane përvetësoi të njëjtën ikonografi.

Varner argumenton se shumë prej statujave me këtë dekorim fillimisht paraqisnin Neronin dhe vetëm më vonë u ripunuan për të përfaqësuar perandorë të tjerë.

Kjo do të shpjegonte edhe një element të rëndësishëm të statujës së Durrësit: mungesën e kokës.

– 𝗗𝗮𝗺𝗻𝗮𝘁𝗶𝗼 𝗺𝗲𝗺𝗼𝗿𝗶𝗮𝗲 – 𝗱𝗲̈𝗻𝗶𝗺𝗶 𝗶 𝗸𝘂𝗷𝘁𝗲𝘀𝗲̈𝘀

Pas vetëvrasjes së Neronit në vitin 68 pas Krishtit, Senati Romak shpalli ndaj tij damnatio memoriae, praktikën e fshirjes së kujtesës publike.

Kjo nënkuptonte: shkatërrimin e portreteve; heqjen e emrit nga mbishkrimet; zëvendësimin ose ripunimin e statujave.

Në shumë raste, trupi i statujës ruhej, ndërsa koka zëvendësohej me atë të një perandori të ri. Pikërisht kjo ka ndodhur në disa statuja të tjera me të njëjtin dekorim të parzmores.

Kësisoj, fakti që statuja e Durrësit është pa kokë nuk është domosdoshmërisht rezultat i dëmtimit natyror; mund të jetë dëshmi e një veprimi politik të ndërmarrë në fund të shekullit I.

– 𝗞𝗿𝗮𝗵𝗮𝘀𝗶𝗺𝗲𝘁 𝗺𝗲 𝘀𝘁𝗮𝘁𝘂𝗷𝗮𝘁 𝗲 𝘁𝗷𝗲𝗿𝗮

Statuja e Durrësit nuk është një rast i izoluar. Në Bolonjë ruhet një bust monumental që sot identifikohet gjerësisht si Neroni.

Në Olympia, një statujë që sot paraqet Titin ka shumë gjasa të ketë qenë fillimisht e Neronit.

Një tjetër shembull ruhet në Narona, ndërsa fragmente të ngjashme gjenden edhe në Louvre.

Në të gjitha rastet përsëritet i njëjti motiv ikonografik: Nereida mbi hipokampë dhe delfinë. Ky përsëritje nuk mund të jetë rastësi. Ajo sugjeron ekzistencën e një programi artistik të centralizuar, të zhvilluar në oborrin perandorak gjatë mbretërimit të Neronit.

– 𝗣𝘀𝗲 𝗻𝗷𝗲̈ 𝘀𝘁𝗮𝘁𝘂𝗷𝗲̈ 𝗲 𝗡𝗲𝗿𝗼𝗻𝗶𝘁 𝗻𝗲̈ 𝗗𝘆𝗿𝗿𝗮𝗵𝗶𝘂𝗺?

Në shikim të parë kjo pyetje duket e çuditshme. Por Dyrrahiumi nuk ishte një qytet provincial i zakonshëm.

Ai ishte porta perëndimore e Via Egnatia, rruga që lidhte Adriatikun me Bizantin dhe Azinë e Vogël. Çdo perandor që donte të afirmonte autoritetin e tij në Lindje kishte interes të ishte i pranishëm simbolikisht në këtë qytet.

Ekziston edhe një lidhje familjare interesante. Paraardhësi i Neronit, Gnaeus Domitius Ahenobarbus, zhvilloi operacione detare në brigjet e Adriatikut dhe pranë Dyrrahiumit gjatë luftërave civile romake. Tradita detare e familjes Domitia mund të ketë ndikuar në zgjedhjen e ikonografisë së Nereidave dhe krijesave detare në parzmoren e perandorit.

Në studimet e tij mbi arkeologjinë e Durrësit, Prof. Dr. Afrim Hoti ka argumentuar vazhdimisht se Dyrrahu nuk ishte një qytet periferik i Perandorisë Romake, por një qendër urbane me funksione administrative, ekonomike dhe monumentale të nivelit të lartë. Gërmimet në forum (macellum), amfiteatër, banjat publike dhe monumente të tjera tregojnë se qyteti kishte një program të pasur ndërtimor dhe një kulturë monumentale të krahasueshme me qytete të rëndësishme të Adriatikut lindor.

Kjo qasje është veçanërisht domethënëse për interpretimin e statujës monumentale të ekspozuar sot në Muzeun Arkeologjik të Durrësit. Nëse Dyrrahu ishte një nyje strategjike e Via Egnatia-s dhe një nga portat kryesore të Perandorisë drejt Ballkanit, atëherë ngritja e statujave kolosale të perandorëve në hapësirat publike nuk do të ishte një përjashtim, por pjesë e politikës së zakonshme të përfaqësimit të pushtetit romak.

– 𝗞𝘂 𝗻𝗱𝗼𝗱𝗵𝗲𝗷 𝗳𝗶𝗹𝗹𝗶𝗺𝗶𝘀𝗵𝘁 𝘀𝘁𝗮𝘁𝘂𝗷𝗮?

Ky mbetet një nga misteret më të mëdha.

Meqë statuja u gjet e ripërdorur, vendndodhja e saj origjinale nuk dihet.

Megjithatë, studiuesit propozojnë disa mundësi: forumi i qytetit; biblioteka publike e përmendur në mbishkrimet antike; teatri romak, ende i paidentifikuar plotësisht; një ndërtesë administrative ose fetare.

Një detaj teknik mbështet këtë hipotezë. Pjesa e pasme e statujës është punuar shumë më pak se pjesa ballore, çka sugjeron se ajo ishte projektuar të vendosej pranë një muri ose në një kamare monumentale.

– 𝗗𝘂𝗿𝗿𝗲̈𝘀𝗶 𝗱𝗵𝗲 𝗺𝗲𝗺𝗼𝗿𝗶𝗮 𝗲 𝗣𝗲𝗿𝗮𝗻𝗱𝗼𝗿𝗶𝘀𝗲̈

Kjo statujë na kujton se historia nuk është vetëm ajo që ruhet, por edhe ajo që tentohet të fshihet.

Ironikisht, politika e “damnatio memoriae” nuk e zhduku Neronin nga historia. Përkundrazi, mungesa e kokës së statujës ka zgjuar edhe më shumë interesin e studiuesve. Pikërisht dëmtimi i saj është bërë argumenti kryesor për identifikimin e figurës.

Në këtë kuptim, statuja e Durrësit është një dokument historik me dy shtresa: ajo dëshmon njëherazi madhështinë e propagandës perandorake dhe mekanizmat e censurës politike në Romën antike.

– 𝗡𝗷𝗲̈ 𝗽𝗮𝘀𝘂𝗿𝗶 𝗾𝗲̈ 𝗺𝗲𝗿𝗶𝘁𝗼𝗻 𝗺𝗲̈ 𝘀𝗵𝘂𝗺𝗲̈ 𝘃𝗲̈𝗺𝗲𝗻𝗱𝗷𝗲

Megjithëse Muzeu Arkeologjik i Durrësit është ndër institucionet më të rëndësishme muzeale në Shqipëri, kjo statujë nuk ka marrë ende vëmendjen ndërkombëtare që meriton.

Nëse hipoteza e identifikimit me Neronin konfirmohet nga studime të mëtejshme, ajo do të përfaqësojë një nga monumentet më të rëndësishme të ikonografisë neroniane në Evropën Juglindore. Ajo mund të vendoset në të njëjtin diskutim shkencor me statujat e Bolonjës, Olympias, Naronës dhe koleksionet e mëdha muzeale evropiane.

Në një kohë kur Durrësi po fiton gjithnjë e më shumë vëmendje për trashëgiminë e tij antike, kjo vepër mund të shndërrohet në një simbol të ri të identitetit historik të qytetit.

– 𝗡𝗷𝗲̈ 𝘃𝗹𝗲𝗿𝗲̈ 𝗲 𝗿𝗿𝗮𝗹𝗹𝗲̈

Statuja monumentale e ekspozuar në Muzeun Arkeologjik të Durrësit është shumë më tepër sesa një fragment mermeri. Ajo përfaqëson një ndërthurje të jashtëzakonshme të artit klasik, propagandës perandorake dhe historisë politike të Romës. Edhe pse identifikimi me Neronin mbetet ende një hipotezë shkencore dhe jo një fakt përfundimtar, argumentet ikonografike, krahasimet me statuja të tjera dhe analiza e specialistëve si Guntram Koch, Marco Cavalieri dhe Eric Varner e bëjnë këtë interpretim mjaft bindës.

Në fund të fundit, paradoksi është i mrekullueshëm: një perandor që Senati Romak u përpoq ta fshinte nga kujtesa kolektive mund të jetë ende i pranishëm, pas gati dy mijë vjetësh, në zemër të Durrësit. Pikërisht mungesa e kokës, simboli i dënimit të tij politik, e ka bërë statujën edhe më të rëndësishme për studiuesit e sotëm. Ajo dëshmon se memoria historike nuk zhduket lehtë; përkundrazi, ajo ringjallet sa herë që arti, arkeologjia dhe kërkimi shkencor bashkohen për të rindërtuar të kaluarën.