Ardi Ahmeti – Zabide Aliko

Shoqata Kulturore Atdhetare Lazerati – Michigan, USA/

It is an honor and privilege to welcome you here today as we gather to celebrate a remarkable man- our grandfather, Elias Maliq Lazarati. Today is a special and proud occasion, a day when America pays tribute to its veterans, to those brave souls who placed duty, country and freedom above all else. Among those heroes stands Elias, whose legacy we are here to remember and celebrate. Elias was born on December 12, 1897 in an ordinary Lazarati family, but with great ideals and patriotic values. These values, were deeply rooted in the mind and heart of Elias since childhood.

In 1913 he immigrated to the USA. Now he had left not only Lazarati but also his homeland behind. This weighted heavy on his shoulders. To preserve his heritage and keep his origin alive he chose to turn his beloved Lazarati into his last name, but he also placed the name of his grandfather, Maliq, within his own name. From now on he would be called Elias Maliq Lazarati.

Immigrating to America gave Elias the opportunity to follow a path he had always aspired, the path of education. In addition to work, he began his studies at the American Military Academy. His progress was visible and immediate. In 1916 he graduated from the Military Academy, and was mobilized in the American army as an officer. He fought bravely in the trenches of World War I, enduring the horrors of the battles such as:

Verdun (Verdan) – in 1913 in the mountains of northern France

Marne (Marn) and Aisne (Aisn) – in 1914 in Paris, France.

Meuse Argonne (Muse Argone) – 1918 This one is known as a fierce battle and with the greatest losses in the ranks of the American army.

Chateau Thjery – This was the battle in which on July 4, 1918 he was wounded by a shrapnel and exposed to mustard gas.

Then, Elias was discharged from the American army with military honors and a victory medal. He was also presented with the right to wear a wounded chevron. A ribbon with three clasps which means that he took part in three important victory battles and that he was wounded in war.

But his unwavering dedications goes beyond the battlefield. In the first year of his return to the U.S from war Elias began to write and publish a series of articles in newspapers of the time in which he expressed his unwavering stance on our national issues. These writings made his name even more well-known and he was often quoted in the Albanian press, with special respect.

The collaboration with the most famous Albanian personalities such as Fan Noli, Sotir Peci, Mihal Grameno, etc. would rank him among the most honored Albanian-American figures of that period. All these great historic names were members of the patriotic society “Vatra”. This served as the direct affiliation that Elias had with “Vatra”. At first as a member of it and very soon he became the Chairman of Branch No. 29, in New York. During this time, he would give his help and contribution to his fellow Albanians who came to America as immigrants by ensuring they had the guidance and support needed to establish a better life in America. Elias worked tirelessly for our national cause until the end. When his health deteriorated, he decided to return to his homeland and be with his daughter, Liri! He passed away in 1928 in Lazarat, where his body rests today.

When you hear about his activities, you get the impression that he was someone who lived a long life, but Elias was only 31 years old when he passed away. This fact speaks volumes about him and his clever vision.

More than an officer, he was a patriot who carried the Albanian spirit across borders.

More than an immigrant, he was a bridge for those seeking a better life in America.

More than a historical figure, he is a symbol of resilience for all of us.

Today, in this memorial ceremony, we honor Elias as the American military hands over the American flag to his family in recognition of his courage and sacrifice.

We, Elias’s descendants, sons and daughters of Liri, stand here with pride and deep gratitude.

Let this day be a reminder of our roots, of those who came before us, who built bridges, fought battles, and paved the way for our future. Let us continue to carry Elias’ name with honor, strength, and deep Albanian pride!

Thank you all for your presence!

May God Bless the memory of Elias Maliq Lazarati!

May God Bless the United States of America!

Marrëveshja e Ohrit nuk është një çështje e së kaluarës – ajo është testi më serioz i të ardhmes demokratike të Maqedonisë së Veriut. Dhe në këtë test, dështimi për ta ruajtur frymën e saj është dështim për ta ndërtuar një shtet që i përket plotësisht familjes europiane

Prof. dr Skender ASANI

Në historinë e marrëdhënieve ndëretnike dhe të proceseve shtetformuese në hapësirën e ndërlikuar ballkanike, ka momente që mbesin si pika reference, jo vetëm për atë që sollën në kohën e tyre, por edhe për potencialin që bartnin për të ndërtuar një të ardhme më gjithëpërfshirëse. Një prej këtyre momenteve është padyshim Marrëveshja e vitit 2001, një akt që në memorien kolektive ruan statusin e një kompromisi të nevojshëm, të arritur në kohë të turbullta, për të shmangur një skenar që do ta kishte vështirësuar tej mase projektin e bashkëjetesës demokratike.

Mirëpo, teksa vitet kalojnë dhe ritmi i zhvillimeve politike shkon përtej simbolikave të dikurshme, lind nevoja për një reflektim të matur: në çfarë mase kjo marrëveshje vijon të jetojë si strukturë funksionale në sistemin institucional dhe shoqëror të vendit, dhe në çfarë mase ajo është reduktuar në një formë të ngrirë që evokohet vetëm në ceremoni përkujtimore?

Është vështirë të mos vërehet një tendencë e kthimit të saj në një klishe politike, të përdorur shpesh për të dekoruar diskurse që nuk shoqërohen me angazhim të thelluar për zbatim real. Duket sikur ky dokument, dikur burim energjie për transformim, sot është ngulfatur nga praktika administrative, interpretime të pjesshme dhe një vullnet politik i fragmentuar që e trajton atë si pjesë të së kaluarës dhe jo si busull për të ardhmen.

Në këtë kontekst, ajo që dikur u konsiderua si një arkitekturë e avancuar për rikonfigurimin e marrëdhënieve ndëretnike, po përballet sot me një proces të heshtur provincializimi. Nga një dokument që supozohej të garantonte barazi substanciale, është reduktuar në një simbol me vlerë më shumë ceremonial se sa transformues. Ky degradim i funksionit të saj si mjet për ndryshim strukturor është reflektuar edhe në përfaqësimin politik të komuniteteve që ajo synonte të fuqizonte.

Në mënyrë të veçantë, është vërejtur një fragmentim i brendshëm i spektrit politik që përfaqëson interesat e shqiptarëve, një proces që në pamje të parë mund të interpretohet si pluralizëm, por që në praktikë ka prodhuar një dobësim të kapacitetit për koordinim strategjik dhe përfaqësim efektiv. Ky deatomizim i faktorit përfaqësues ka krijuar një terren ku vendimmarrja më shumë ndikohet nga kalkulimet e momentit dhe interesat e ngushta sesa nga një vizion i përbashkët për avancim të drejtë dhe gjithëpërfshirës.

Nëse ky trend vazhdon, pasojat do të shkojnë përtej fushës politike. Humbja progresive e besimit të qytetarëve në aftësinë e sistemit për të reflektuar nevojat e tyre reale mund të prodhojë një hendek gjithnjë e më të thellë mes shoqërisë dhe institucioneve. Në veçanti, rreziku më i madh është që pabarazitë ekzistuese – qofshin ato ekonomike, sociale apo kulturore – të shndërrohen në struktura të qëndrueshme, duke minuar vetë premisën e një shteti të bashkëndarë dhe gjithëpërfshirës.

Në arkitekturën e Marrëveshjes së vitit 2001, një rol të pazëvendësueshëm pati bashkësia ndërkombëtare – jo vetëm si ndërmjetësuese në momentin kritik të negocimit, por edhe si garantuese e zbatimit të saj në periudhën e mëvonshme. Prania e këtij faktori jashtëshqiptar e jashtëmaqedonas krijoi një balancë të domosdoshme në raportet e brendshme, duke garantuar se marrëveshja nuk do të mbetej një dokument i mirëshkruar, por do të përkthehej në standarde funksionale. Megjithatë, me ndryshimin e klimës ndërkombëtare – veçanërisht pas agresionit në Ukrainë dhe pasigurive të reja në rendin gjeopolitik – fokusi i faktorëve ndërkombëtarë është zhvendosur drejt emergjencave të tjera globale, duke krijuar një boshllëk mbikëqyrës në raport me zhvillimet e brendshme në vend. Si pasojë, disa prej shtyllave kyçe të Marrëveshjes, sidomos ato që lidhen me garantimin e barazisë institucionale dhe përdorimin e gjuhës si element identitar, kanë filluar të goditen nga praktika që shmangin frymën e saj fillestare. Në këtë kontekst, mungesa e reagimit të koordinuar nga faktorët ndërkombëtarë ndaj devijimeve të tilla nuk mund të mos lexohet si një sinjal i qartë se Marrëveshja po humb statusin e saj si element themelor i stabilitetit të brendshëm dhe orientimit euroatlantik të shtetit.

Marrëveshja e vitit 2001 nuk kishte vetëm një funksion të brendshëm për rregullimin e balancave ndëretnike, por shërbeu gjithashtu si një udhërrëfyes strategjik për orientimin e shtetit drejt strukturave euroatlantike. Fryma e saj, e ndërtuar mbi vlerat e përfshirjes, barazisë dhe dialogut, ishte në përputhje të plotë me parimet e Bashkimit Europian dhe të NATO-s – struktura që kërkojnë standarde të larta të demokracisë funksionale dhe të drejtave të njeriut.

Megjithatë, pas më shumë se dy dekadash, vihet re një tentativë e rafinuar – e herë pas here e kamufluar pas diskursit të stabilitetit institucional – për të minimizuar ose relativizuar rolin themelor që kjo marrëveshje ka në arkitekturën kushtetuese dhe ligjore të vendit. Qasje të tilla, që burojnë si nga qarqe të brendshme me agjenda të përcaktuara, ashtu edhe nga ndikime të jashtme me orientime të turbullta gjeopolitike, në fakt po çojnë drejt zbehjes së komponentëve thelbësorë të marrëveshjes – dhe si rrjedhojë, po e minojnë gradualisht vetë rrugën e integrimit europian të vendit.

Nëse Marrëveshja e Ohrit vazhdon të zhbëhet nën trysninë e elitave nacionaliste, të cilat synojnë rikthimin e strukturave unilaterale të vendimmarrjes, dhe nëse këtyre u shtohen ndikimet e faktorëve të jashtëm me orientim të qartë antishqiptar dhe anti-euroatlantik, atëherë përballë nesh shfaqet rreziku real i hapjes së “Kutinës së Pandorës”. Në një skenar të tillë, delegjitimimi i arkitekturës ekzistuese të bashkëjetesës politike do të prodhonte jo vetëm krizë përfaqësimi, por do të nxiste edhe kërkesa për një marrëveshje të re shoqërore – një projekt i cili, në vend që të thellojë bashkëjetesën, do të riformatojë shtetin mbi baza përjashtuese. Një dinamikë e tillë nuk do të sjellë vetëm tension të ri ndëretnik, por do të minojë çdo mundësi për ndërtimin e një shoqërie të qëndrueshme dhe funksionale, duke e zhvendosur Maqedoninë e Veriut nga rruga e konsensusit demokratik në atë të polarizimit të pakthyeshëm.

Marrëveshja e vitit 2001, që dikur u imponua si një akt shpëtimi dhe vizion, sot qëndron në udhëkryq: mes asaj që përfaqësonte si kontratë politike për barazi substanciale dhe trajtimit të saj si objekt ceremonial, pa fuqi transformuese në praktikë. Nëse ajo ishte hartuar për të hapur rrugën e bashkëjetesës dhe të integrimit europian, tani rrezikon të instrumentalizohet për qëllime të ngushta politike apo të zbehet nga mosvullneti për implementim të sinqertë dhe të qëndrueshëm.

Në themel të këtij trajtimi qëndron një mesazh i kthjellët dhe paralajmërues: së pari, që çdo përpjekje për të relativizuar marrëveshjen e Ohrit nuk është vetëm devijim nga një obligim i brendshëm, por edhe sabotim i drejtpërdrejtë i perspektivës euroatlantike të shtetit. Së dyti, se fragmentimi politik i përfaqësimit shqiptar e dobëson zërin kolektiv në tryezat ku vendosen çështjet strategjike, duke e lënë hapësirën për rikthimin e narrativave dominueshëm njëetnike.

Në këtë rrethanë, ripërtëritja e frymës së Marrëveshjes së 2001-shit duhet të jetë prioritet politik dhe moral. Jo për t’u kthyer në të shkuarën, por për të ndërtuar një të ardhme ku përfshirja, barazia dhe bashkëjetesa të mos mbeten slogane, por të kthehen në standarde funksionale të shtetit modern.

Diplomatikisht, partnerët ndërkombëtarë duhet të lexojnë me realizëm situatën aktuale: integrimi europian nuk matet vetëm me ligje të harmonizuara, por me mënyrën se si trajtohen komunitetet brenda vendit dhe si ruhen parimet mbi të cilat është ndërtuar konsensusi politik pas konfliktit. Çdo përpjekje për të kontestuar themelet e këtij konsensusi është jo vetëm një kthim pas në rrugën e reformave, por edhe një sinjal destabilizues në një rajon që ende vuan nga pasojat e kompromisit të munguar.

Prandaj, Marrëveshja e Ohrit nuk është një çështje e së kaluarës – ajo është testi më serioz i të ardhmes demokratike të Maqedonisë së Veriut. Dhe në këtë test, dështimi për ta ruajtur frymën e saj është dështim për ta ndërtuar një shtet që i përket plotësisht familjes europiane.

Prof. Milazim KRASNIQI/

1. Zgjedhjet parlamentare nuk ofruan asnjë zgjidhje të problemeve të grumbulluara të shoqërisë sonë. Në këtë rast, nuk është faji i zgjedhjeve si të tilla, as vetëm faji i partive politike, po faji është edhe i vetë shoqërisë. Pse? Sepse kjo shoqëri nuk e ka aftësinë e ndryshimit të vetes, as me anën e zgjedhjeve. Kjo shoqëri nuk arrin t’i shfrytëzojë zgjedhjet për të hapur një mundësi më të mirë për veten e saj. Kjo shoqëri i shfrytëzon zgjedhjet, për të veshur me pushtet ata persona e ato grupe që e kanë sjellë në këtë derexhe të degradimit moral, kombëtar, fetar e gjithsesi edhe politik. Preokupimi kryesor i pjesës më të madhe të kësaj shoqërie, ende pa filluar fushata, është se cilët persona të fortë e arrogantë, kur e kur edhe me prirje thjesht kriminale, do të dalin më të fortë nga zgjedhjet, e jo se si të largohen nga politika. Kjo pjesë e shoqërisë, që në fakt përbën shumicën, është mësuar me këtë gjendje. Si ato grupe shoqërore, që përkrahin individë e parti të dhunshme, si ato grupe që janë indiferente dhe e bojkotojnë mundësinë e ndryshimit, janë pjesë e të njëjtit baltak të ndotur moralisht.

2. Njëra nga arsyet pse shoqëria jonë është bllokuar në mjerimin e vet, ka të bëjë me traumën e pashëruar nga spastrimi etnik dhe gjenocidi serb. Shumica e ne shqiptarëve të Kosovës kemi kaluar nëpër përvoja të tmerrshme gjatë luftës, që nga ekzekutimet e familjarëve dhe të afërmve, dëbimeve nga shtëpitë, djegiet e shtëpive dhe të pronave të tjera, mbajtja në kampe përqendrimi, dhunimet e numërta të grave e të burrave, zhdukja e kufomave të të ekzekutuarve. Të gjitha këto tragjedi kanë mbetur të gravuara në kujtesë, pa u shëruar kurrë. Për shërim të traumës kolektive e individuale nuk ka pasur një program adekuat shoqëror rehabilitimi. Nuk ka pasur as debat të sinqertë e hapur lidhur me atë që na ka ndodhur si popull. Përkundrazi, pas çlirimit e tërë tragjedia është mbuluar si me vello nuseje nga triumalizmi, nga militantizmi dhe narracione të pavërteta. Këto narracione të pavërteta, shoqërinë e traumatizuar e ka bërë edhe shoqëri gënjeshtare. Shoqëria jonë nuk pati energji e guxim të ngrihej në këmbë, të adresonte përgjegjësinë dhe të bëhej sovrane, në kushtet e lirisë. Vazhdoi të jetonte në frikë, të votonte me inat, të duronte në antkh. Këtu jemi edhe tash, shoqëri thellësisht e traumatizuar dhe e frikësuar, një shoqëri që aktron se gjoja është shoqëri e rehabilituar nga trauma dhe e liruar nga frika, pa qenë e rehabilituar nga trauma dhe pa qenë e liruar nga frika.

3. Shumica e njerëzve gjetën një mënyrë hipokrite për ta maskuar traumën dhe frikën që bartin në shpirt: me anën e hedonizmit të shfrenuar dhe të konsumerizmit pa karar. Epidemia hedoniste prodhoi një peizash të tmerrshëm shoqëror: masazhhane e shtëpi publike anëkend Kosovës, bastore e kumarhane anekënd Kosovës, motele, hotele ku për të bërë seks paguhen vetëm pesë euro, restorante e salla dasmash luksoze, hyxhyme me përmasa eksodi në bregdetin shqiptar, syneti, fejesa e dasma të hallakatura, me shpenzime marramendëse, etj. E gjitha kjo jetë hedoniste e konsumeriste, me kosto financiare të lartë, mbulohet nga kreditë e konsumit me kamata ngulfatëse, nga remitancat, nga vjedhjet e fondeve publike, nga pjesëmarrja aktive e masive në ekonominë informale, nga aktivitete kriminale, nga fajdeja e në disa raste edhe nga plaçkitje ordinere. Këto turma njerëzish të përfshirë në zdërhallje hedoniste e konsumeriste, shtiren sikur janë të lumtur e të fortë, si nën efektin e drogave, por në fakt janë po ata njerëzit e traumatizuar e të frikësuar, që nuk guxojnë të ballafaqohen as me problemet reale, madje as me veten e vet. Aq më pak me pushtetin.

4. Shoqëria jonë është e dështuar edhe për një shkak themelor: elitat politike dhe intelektuale realisht kanë hequr dorë masivisht nga shqiptarizmi, nga ideologjia kombëtare, nga morali kombëtar, nga vlerat kombëtare. Këto kanë mbetur vetëm si relike në gojët e disa nostalgjikëve, të cilët edhe ashtu me ideologjinë majtiste kanë qenë të hendikepuar që nga fillesa, sepse komunizmi me definicion është antikombëtarizëm. Nëse doni të bindeni për sa u tha lidhur me dezertimin nga shqiptarizmi, merrini dhe shikojini librat shkollorë, letërsinë shqipe që shkruhet në Kosovë viteve të fundit, gazetarinë e viteve të fundit, muzikën, artet figurative dhe do të shihni se janë larguar tërësisht nga tematikat kombëtare, nga motivet, nga kujtesa dhe nga idetë kombëtare. Merrini shikojini emrat e dyqaneve dhe do të shihni se mbi 90% nuk janë emra shqip. Merrini dhe analizojeni të folurit e politikanëve dhe do të shihni se shumica prej tyre flasin shqip, por nuk mendojnë si shqiptarë, në kuptimin kulturor e moral të fjalës. Pra, këto elita e kjo shoqëri kleptomane e konsumeriste, shqiptarizmin e kanë plagosur rëndë. Si duket ndihen të çliruar nga kufizimet morale, që do t’ua impononte shqiptarizmi, prandaj nuk kanë më asnjë kufi në ambiciet e shfrenuara.

5. Shoqëria jonë është e dështuar edhe në planin moral dhe fetar. Përkundër gjithë këtyre xhamive dhe kishave, shumica e të cilave janë ndërtuar pas çlirimit, ndikimi i hoxhallarëve dhe i priftërinjve në shoqëri e madje edhe në xhematet (grixhen) e tyre, është minimal, është i pahetueshëm. Ata nuk e kanë gjetur mënyrën adekuate të komunikimit me njerëzit, në rrethanat tona gjeokulturore, gjeopolitike dhe të kohës sonë postmoderne. Ata bëjnë monolog, në stilin si kanë folur pararardhësit e tyre para disa shekujve, duke tentuar të prodhojnë efekte psikologjike te masa, e jo edukim dhe gjykim kritik. Drejtuesit fetarë praktikisht janë shndërruar në brende të industrisë së festave: dalin në televizor në festa fetare, me mesazhe që nuk mbështeten fare në realitet, pastaj zhduken disa muaj nga skena, deri në festën e radhës. Këtyre u shkon për shtat vargu i Alen Boskesë, “Jeta ndodhi pa ne.” Edhe pjesën më të madhe të besimtarëve e kanë tëhuajsuar, ia kanë injektuar ndjenjën e inferioritetit, e kanë mësuar që të jetë e dëgjueshme, miratuese, letargjike, nihiliste. Ia kanë lëkundur vetëbesimin dhe dinjitetin. Prandaj shoqëria as nga kjo anë nuk ka një zgjidhje, madje as ngushëllim.

6. Në këtë ambient të një shoqërie të traumatizuar, të çmoralizuar dhe të frikësuar, politikanët mashtrues jetojnë si veshka në dhjam. Ata dikund premtojnë, dikund kërcënojnë, dikund diçka realizojnë, dikund dëmtojnë, por e gjitha kalon pa u penalizuar nga shoqëria, që ndihet e frikësuar dhe që edhe vetë e ndjen se nuk është e pafajshme. Partitë politike në këtë ambient ndihen pronare të shtetit, pronare të shoqërisë. Nuk kanë ndonjë drojë as nga zgjedhjet, sepse e din se nuk mund të ketë ndryshime, në një shoqëri që është vetëbllokuar. Partitë e zhvillojnë betejën elektorale të radhës, për ta ndarë e rindarë pushtetin, moskokëqarëse ndaj shoqërisë letargjike e ndaj shtetit, që vegjeton në prag të dështimit fatal. Megjithatë, në çdo cikël zgjedhor partitë freksohen me “prurje të reja”, pra, persona që në ndërkohë janë pjekur që të futen në politikë,që të zhvatin diçka edhe ata. (Sintagma “prurjet e reja” ma kujton një imazh nga fëmijëria, kur përroi vërshonte dhe sillte ndoca gjëra, për të cilat thuhej: “i ka pru reka!”) Kësodore, politikanët e vjetër, të patundur në krye të partive dhe “prurjet e reja” nga gjendja turbullt morale e politike, gjithnjë janë “të gatshme” për fitoret e radhës, ani që nuk kanë as programe, as profilizisme, as platforma.

7. Megjithë këtë prospekt mjaft të ngrysët, Kosova vërtet ka edhe shumë njerëz të mirë, punëtorë dhe atdhedashës. Janë të shumtë ata që kanë ngritur shtëpitë, fermat e bizneset nga e para, që kanë ndihmuar e ndihmojnë njerëzit në nevojë, që paguajnë taksat, që përpiqen për punë të mira. Por, ata duhet të ndihen gjallë edhe në sferën shoqërore e politike, duhet ta mposhtin traumën dhe frikën, duhet të marrin edhe përgjegjësi qytetare. Ndryshimin mund ta bëjnë ata që deri sot nuk janë përfaqësuar: rinia universitare, elita akademike, të papunët, fshatarët dhe të varfërit, në rend të parë. Në krizën tonë shoqërore, morale, ideologjike e politike, ata mund ta bëjnë diferencën, ata mund ta inicojnë daljen nga kriza, nëse zgjohen, nëse marrin përgjegjësitë që u takojnë.

(Në kuadrin e 84 vjetorit të atentatit që Vasil Laçi kreu ndaj Viktor Emanuel-it III më 17 maj 1941, që ishte sinjal kushtrimi të luftës antifashizmit italian në Shqipëri)

Prof. Asoc. Dr. Zaho GOLEMI

Plumba mbi fashizmin fillimi i kryengritjes mbarëpopullore.

Pala shqiptare dhe italiane synuan ta minimizonin ngjarjen e 17 majit të vitit 1941. Po nuk mundën. Kjo ngjarje as u shua as u harrua, pasi pushtimit të 7 prillit 1939 i kishte ardhur “ora e kundërpërgjigjes” mbarëpopullore. As vizita njëjavore e Viktor Emanuelit nuk rrezultoi sukses në “rrugëtimin miqësor”. Pushtimi ishte ngjarja që kërkonte shpagim, pasi italianët kishin “harruar”, vitin 1920, kur 89 çeta luftëtarësh shqiptarë, hodhën në det një perandori 40 miljonëshe. Fashizmi erdhi në botë si një formë e ultranacionalizmit autoritar radikal të krahut të djathtë, i karakterizuar nga pushteti diktatorial,

Fashistët ufrymëzuan nga burime të lashta si spartanët, duke u nisur nga pastërtia racore dhe elitarizmi. Fashizmi e gjente frymëzimin dhe tek vijueshmëria ideologjike e Romës, veçanërisht Perandorisë Romake. Edhe këndvështrimi i Hegelit mbi autoritetin absolut të shtetit ndikoi në një farë mënyre dhe në të menduarit fashist. Nga ana tjetër “revolucioni francez” pati ndikim që i bënte fashistët, që të luftonin idetë e liberalizmit, demokracisë liberale e barazinë racore. Kultura aristokrate “e lartë dhe fisnike” ariane në krahasim me një kulturë semite “parazitare” ishte thelbi i pikëpamjeve racore të nazizmit. Të gjitha këto koncepte gjetën strehë dhe mbështetje tek Hitleri, Duçja dhe Perandoi japonez, që më 7.7.1937 kishte pushtuar Kinën dhe synonte të shtrinte pushtimet në Azinë lindore e jugore. Boshti fashist Berlin – Romë – Tokio i arritur në vitin 1936, synonte ta vendoste nën thundër mbarë planetin. 

Fuqitë e Boshtit, të njohura si “Boshti Roma-Berlin-Tokio”, u njohën me një nofkë që i përkonte një emri italian “Roberto”. Gjithçka u motivua nga inicialet e: “RO-ma”, “BER-lin” dhe” TO-kio”. Hapi i parë ishte traktati i nënshkruar nga Gjermania dhe Italia në tetor 1936. Benito Mussolini deklaroi më 1 nëntor 1936, se të gjitha vendet e tjera evropiane nga ajo kohë do të rrotulloheshin në boshtin Romë-Berlin, duke krijuar kështu termin “Boshti”. Më 2 nëntor 1936, diktatori italian Benitto Musolini shpall Boshtin Romë, Berlin, duke krijuar aleancën e Fuqive të Boshtit. Termi “bosht” besohet të jetë përdorur fillimisht nga kryeministri fashist i Hungarisë, Gyula Gombos, i cili përkrahte idenë e një aleance Gjermani – Hungari – Itali. Ai veproi edhe si ndërmjetës mes Gjermanisë dhe Italisë për të arritur një aleancë të tillë. Por Gombos vdiq papritur në vitin 1936, dhe ardhja e Kalman Daranyit, pasardhës jo-fashist në postin e kryeministrit, i dha fund përpjekjeve të Budapestit për krijimin e një boshti 3-palësh. Hapi i dytë pothuajse i njëkohshëm ishte nënshkrimi i nëntorit 1936 i Paktit Anti-Comintern, një traktat antikomunist midis Gjermanisë dhe Japonisë. Italia u bashkua me Paktin në vitin 1937. Boshti Romë – Berlini u bë një aleancë ushtarake në vitin 1939 nën të ashtuquajturën “Pakti i Çelikut”, me Paktin Trepalësh të vitit 1940 që çoi në integrimin e qëllimeve ushtarake të Gjermanisë, Italisë dhe Japonisë. Fillimi i LIIB dhe vazhdimi i saj për 5 vite rresht shkaktoi tragjedinë më të madhe të shumë kohërave që nga fillimi i njerëzimit, luftë që përfshiu mbi 100 milionë njerëz me mbi 30 shtete, ku u vranë miliona njerëz (70-85 milionë njerëz, shumica nga BS), përfshi nga gjenocidi, masakrat, Holokausti, bombardimet strategjike, uria, Përdorimi i armëve bërthamore etj.

Shqipëria ishte preha e parë e fashizmit italian, por 1939-1941 zjarri i përballjes me fashizmin sa vinte e rritej. Gjeneral Alfredo Guzzoni erdhi në portet shqiptare me 22 mijë burra nën uniformë atë ditë të zezë prilli. Po me kaq burra edhe ishte larguar i turpëruar një tjetër gjeneral italian Settimo Piacentini më 3 shtatorin e viti 1920. Ndërkohë që këtë radhë vinin si fashistë me “ideale të ish Romës perandorake”!. Nuk e dinin se shqiptarët dinë të zgjohen në momentin e duhur edhe kur nuk kanë shtet edhe kur i tradhtoi kryetari i shtetit. Një pikë kulmore ishte padyshim 17 maji 1941, kur plumbat u derdhën mbi kokën e perandorit dhe jo vetëm edhe mbi shoqëruesin e parë kryebashkëpuntorin dhe “kryeministrin” Shefqet Vërlaci. Djaloshi 19-vjeçar Vasil Laçi qëlloi makinën, e cila transportonte Viktor Emanueli III-të, ai edhe Mbret i pagëzuar i Shqipërisë, pas dorëzimit të Kurorës së Skënderbeut më 12 prill të 1939. Ngjarja e ndodhur ditën e shtatë të vizitës në Shqipëri dhe që po largohej në drejtim të aeroportit të Laprakës, në rrugën e Durrësit ishte vetë zjarri i rinisë antifashiste që kishte në gji dhe sinjali i fuqishëm i fillimit të një lufte mbarëpopullore, që u dha hapur dhe në mënyrë demonstrative nga tyta e revolverit të djaloshit antifashist të vendosur nga fshati Piqeras i bregdetit joninan pranë Sarandës.

*

Kush ishte Vasil Laçi, hero dhe dëshmor i lirisë së shqiptarëve?

Vasil Laçi, ishte lindur më 19 shtatorin e  vitit 1920 në fshatin Piqeras të Bregdetit pranë Sarandës, në një familje me rrënjë atdhetare e patriotike një fshat me dymbëdhjetë yje të pashuar, dëshmorë të Atdheut të rënë gjatë LANÇ-it. Piqerasi ka dy heronj të popullit Vasil Laçi dhe Mitro Xhani. Vasil Laçi arsimimin fillor e kreu në vendlindjen e vet, ndërkohë që kishte dëshirë për të vazhduar shkollën e lartë që nuk mund të përmbushej për pamundësi financiare. Gjendja ekonomike e familjes Laçi, e detyroi Vasil Laçin të fillonte punë si punëtor krahu në portin e Sarandës, e cila për moshën e vogël të djaloshit, 14 vjeçar, ishte e rëndë, por me një shpërblim të vogël qesharak. Por për adoleshentin piqerasiot ishte hapi i parë në jetë, duke u përballur me jetën e vështirësitë e panumërta. Punën e krahut Vasili e vazhdoi për vite me radhë nga Saranda në portin e Durrësit e më tej edhe në Tiranë, duke u përballur me gjithëfarë punësh. Në portin e Durrësit ai punoi si hamall bashkë edhe me Mitro Xhanin, fshatarin e tij, i cili e ndihmoi për të shkuar në Tiranë me shpresë për të gjetur ndonjë punë, por edhe për të mundësuar lidhjen e tij me njësitet antifashiste. Në Tiranë Vasili Laçi punoi në Hotel “Berati”, duke mbajtur lidhje me farefisin, me Kol Laçin, kushëriri i tij, anëtar i Grupit Komunist të Korçës, por dhe me shumë shokë e miq të tjerë nga e gjithë Shqipëria. Vasil Laçi hotelin e kishte kthyer në një strehë për të ndjekurit nga fashizmi, për punëtorë të papunë, ushtarë të dezertuar nga lufta italo-greke e viteve 1940-1941 dhe të gjithë ata që realisht e urrenin fashizmin. Ai fliste dhe argumentonte me guxim për pakënaqësitë që kishte shkaktuar fashizmi italian për mohimin e lirive, grabitjen e pasurive, rritjen e varfërisë ekonomike, por edhe për shtypësit e shfrytëzuesit vendas. Në Hotel Berati, Vasil Laçi u lidh me Vasil Shanton, shok dhe mik i ngushtë i Qemal Stafës. Vasili në aktivitetin revolucionar, bërjen e atentatit më 17 maj 1941 kundër Viktor Emanuelit III, u lidh me Stilo Mekshin nga Shënvasili i Sarandës. Stillua i bleu Vasilit revolverin “Beret” me 5 fishekë, 50 franga ari me paratë e veta tek një ushtar italian i quajtur Umberto. Vasili gjatë përgatitjes së atentatit e ruante të fshehtë revolen para aksionit. Atë e kishte fshehur në dyshemenë e dhomës, e vajiste, e pastronte në vijimësi, shpjegonte bashkëpunëtori i tij i ngushtë Stillo Mekshi. Vasili i thoshte Stillos: “Beretin e duam që të ruajmë kokën dhe për neve do të vijë një ditë e mirë që plumbat ti derdhim mbi fashizmin”. Stillua tregonte: “U dëgjua një autoparlant me thirrjen që nesër vjen mbreti në Tiranë. Dil e bëj sehir ti, tha Vasili, sepse unë do të dal ta përcjell kur të largohet. Dhe vërtet e përcolli me 5 plumba”. Ditën e ballafaqimit në gjyq, Vasili u shpreh: “Mos merrni njeri në qafë! Unë e kreva vetë atentatin, pa u ndikuar nga askush tjetër.” Vasil Laçi u gjykua nga gjykata ushtarake e shtetit fashist italian. Trupi gjykues drejtohej nga gjeneral Feruci, prokuror i akuzës ishte gjeneral-major Umberto Meragini. Ky gjyq u bë me dekret të posaçëm mbretëror. Vendimi ishte i formës së prerë, nuk u lejua të bëhej apel. Më 26 maj 1941, Vasil Laçi u dënua me vdekje, varje në litar. Ai u ekzekutua në 27 maj 1941, ora 5.40 në burgun e Tiranës. Pyetjes së trupit gjykues për dëshirën e tij të fundit, Vasili iu përgjigj: “Dua një krëhër për të krehur flokët!”. Gjatë ekzekutimit me varje Vasili nuk pranoi t’i largonin arkën e sigurisë së ekzekutuesit, por e shtyu vetë me këmbë. Nga të dhënat dokumentare, “Dënimi me vdekje u ekzekutua me varje në litar dhe sipas konstatimit të mjekut, atij i doli shpirti 19 minuta pas varjes”. Më 17 maj 1941, kur mbreti italian po largohej nga vizita njëjavore në Shqipëri, Vasili qëlloi mbi të me 5 plumba, por nuk e vrau dot, por nuk u vra vetëm fizikisht, por moralisht u diskreditua dhe e mori mesazhin e antifashizmit nga shqiptarët. Atentati i Vasil Laçit mbi Perandorin e Italisë fashiste ishte një urrejtje kulmore për pushtuesit fashistë, ishte akt frymëzimi për brezat, pasi pesë plumbat mbi mbretin fashist ishin thirrje për kryengritje të armatosur si i vetmi mjet i fitores së lirisë dhe të drejtave kombëtare. Ishin akt trimërie, vetëmohimi për interesat e përgjithshme që Vasil Laçi i dinte mirë pasojat, por ishte i ndërgjegjshëm për misionin e lartë që kreu mbi pushtuest fashistë. Krismat e revolverit gjëmuan në Tiranë, por u dëgjuan në të gjithë Shqipërinë. Jehona e tyre u përhap në të si rrufe, pasi ato ishin krisma simbol trimërie, burrërie, vendosmërie për t’i dalë zot Atdheut në kohët më të rrezikshme. Trimëria e Vasil Laçit nuk u shkreh vetëm në atentatin mbi mbretin, por edhe me qëndrimin e tij plotësisht të heshtur që mbajti gjatë hetimit. Ai nuk kallzoi asnjë njeri dhe e pranoi se e kishte kryer vetë atentatin nga urrejtja për pushtuesit fashistë. Torturat e shumta nuk mundën, nuk e thyen, nuk e ligështuan, ai nuk kërtkoi falje as përpara njeriut të Zotit, nuk u përkul për aktin e kryer, për aktin madhor që ishte në nderin e Atdheut, në funksion të lirisë së Shqipërisë.

Për aktin që ka kryer Kuvendi Popullor e ka dekoruar Vasil Laçin me titullin më të lartë “Hero i Popullit”, është dëshmor i Atdheut si dhe ka merituar vlerësimin nga Presidenti i Shqipërisë  për Vasil Laçi (pas vdekjes) me “Dekoratën e Flamurit Kombëtar” me motivacionin e poshtëshënuar: “Atdhetarit antifashist që me aktin e tij heroik dhe vetëflijues i tregoi të gjithë shqiptarëve e veçanërisht rinisë se rruga drejt lirisë dhe çlirimit të atdheut kalonte vetëm përmes fuqizimit të rezistencës së paepur ndaj pushtuesve dhe gatishmërisë edhe për sakrificën më sublime. Atentati i tij kundër uzurpatorit të fronit të Shqipërisë ishte demonstrimi më kuptimplotë patriotik dhe atdhetar kundër pushtimit fashist dhe dhunimit të sovranitetit shtetëror dhe kombëtar”. (me nr. Dekreti: 11407, datë 31.12.2019). Ndërkohë që në shtypin shqiptar ka me dhjetra artikuj që përjetësojnë heroizmin, si dhe akti i tij heroik dhe i pa zëvendësueshëm, është përjetësuar edhe në filmin “Plumba Perandorit”, në vitin 1980, nga Konostudioja “Shqipëria e Re”. Plumbat e Vasil Laçit që derdhi mbi Perandorin, ishin plumbat e urrejtjes shqiptare ndaj fashizmit 84 vite më parë. Në këto më shumë se tetë dekada Shqipëria dhe popujt e botës përjetuan eksperienca nga më të hidhurat pasi ekstremizmi politik botëror ka kaluar shpesh në çmendurira me udhëheqës anormalë që fusin popujt në luftë dhe luftën e kanë obsion kokat e nxehta të politikës botërore. Ky mësim i hidhur i historisë shpresohet të mos përsëritet, duke kujtuar të rënët dhe të parandalohet çdo tragjedi, urrejtje dhe konfliktet në të çojnë në të ardhme të pasigurtë. Nderimi i heronjve, dëshmorëve është nderim dhe respekt për historinë, nderim i vlerave antifashiste, që forcat e errëta të mos duken as në asnjë horizont apo projeksion të zhvillimit të popujve.

-&-