Hisen Berisha/

(Bordi i Paqes, moment i ri në arkitekturën e sigurisë globale, riafirmon doktrinën e “paqes përmes forcës” si bosht të rendit ndërkombëtar. Shqipëria dhe Kosova, ndër nënshkrueset e aktit themeltar, rreshtohen qartë në arkitekturën perëndimore të sigurisë.)

Në këtë kontekst, inaugurimi i Bordit të Paqes nga Presidenti i SHBA-ve, Donald Trump, nuk është një akt ceremonial. Është një mesazh doktrinar. Është rikthim te filozofia klasike amerikane e sigurisë, se paqja garantohet nga forca, nga aleancat e besueshme dhe nga zhvillimi ekonomik si themel stabiliteti afatgjatë. Kjo është një qasje realiste, jo retorike.

Si ushtarak që kam parë nga afër se si ndërtohet dhe si rrënohet paqja, e di mirë se stabiliteti global nuk prodhohet me deklarata, por me mekanizma funksionalë, me kapacitete ushtarake të gatshme dhe me shtete që marrin përgjegjësi konkrete në terren.

Në këtë frymë duhet lexuar edhe fjala e Kryeministrit të Shqipërisë, Edi Rama. Ai nuk foli thjesht si përfaqësues i një shteti, por artikuloi një shqetësim strategjik, duke vu theksin në raportin mes drejtësisë ndërkombëtare dhe stabilitetit politik në Ballkan.

Kërkesa e tij drejtuar Presidentit Trump lidhur me funksionimin e Dhomave të Specializuara të Kosovës, prek një nyje delikate të sigurisë rajonale.

Gjykimi i ish-udhëheqësve të UÇK-së, përfshirë ish-Presidentin e Kosovës Hashim Thaçi, ish Kryeparlamentarin Kadri Veseli, e të tjerët, nuk është vetëm proces penal, është faktor me ndikim të drejtpërdrejtë në ekuilibrat politikë dhe psikologjikë të një shoqërie që ka dalë nga lufta.

Arrestimi i Thaçit në prag të procesit nënshkrimit të Marrëveshjes së 4 Shtatorit 2020 në Uashington, nuk ishte thjesht zhvillim procedural. Ai ndikoi drejtpërdrejt në një momentum diplomatik që kishte mbështetjen e administratës Trump dhe që synonte stabilizimin ekonomik e politik të rajonit. Në doktrinën e “paqes përmes forcës”, koha dhe konteksti janë elementë strategjikë, jo detaje teknike.

Në këtë pikë qëndron edhe kërkesa e qartë politike, që çështja e Dhomave të Specializuara, ku po gjykohet Presidenti Thaçi dhe bashkëluftëtarët e tij, të trajtohet me vëmendje strategjike nga administrata amerikane, në mënyrë që drejtësia të mos perceptohet si faktor destabilizues, por si instrument që forcon rendin dhe stabilitetin rajonal.

Si njohës i proceseve të sigurisë, unë besoj se drejtësia duhet të jetë e pavarur. Por po aq e vërtetë është se drejtësia ndërkombëtare operon brenda një mjedisi politik dhe gjeostrategjik. Nëse perceptohet si selektive apo e shkëputur nga realiteti historik i luftës për liri të UÇK në Kosovë, ajo rrezikon të prodhojë pasiguri, jo stabilitet.

Pikërisht këtu lidhet dimensioni i dytë thelbësor, në këto zhvillime që është edhe përfshirja e Kosovës dhe e Forcave të Armatosura të Kosovës në operacione ndërkombëtare për mbështetje të paqes.

Një shtet që kontribuon në misione ndërkombëtare, përfshirë angazhimet e mbështetura nga SHBA-të në zona të ndjeshme si Gaza/Izrael, nuk është konsumator sigurie, por prodhues stabiliteti.

Për një shtet të ri, ky është akt afirmimi strategjik. Është deklarim/deshmie se Kosova është pjesë e arkitekturës perëndimore të sigurisë dhe se është e gatshme të mbajë barrë, jo vetëm të kërkojë mbështetje.

Në analizat e mia të vazhdueshme kam theksuar se siguria globale sot ndërtohet mbi tri shtylla: forcë e besueshme ushtarake, kohezion politik dhe zhvillim ekonomik si garanci stabiliteti social.

Nëse Bordi i Paqes synon të jetë mekanizëm real çfarë e shoh në kontekst të sigurisë dhe paqes globale, dhe jo simbolik, ai duhet të forcojë pikërisht këto tri dimensione.

Apeli i Kryeministrit Rama ndaj Presidentit Trump duhet parë në këtë prizëm, si kërkesë që stabiliteti i rajonit të mos dëmtohet nga procese që perceptohen si të shkëputura nga realiteti strategjik.

Paqja nuk është vetëm mungesë lufte, ajo është ndërtim i balancave të drejta.

Në fund, si ushtarak dhe misionar në politikë, mbetem i bindur për një të vërtetë themelore, se thelbi doktrinar qëndron në faktin se, paqja e qëndrueshme kërkon drejtësi që forcon rendin, jo që prodhon vakuum politik; kërkon forcë që mbron aleatët, jo hezitim që krijon pasiguri; kërkon ekonomi që zhvillon rajone, jo stagnim që ushqen tensione.

Pra, nëse “paqja përmes forcës” do të jetë boshti i rendit të ri global, atëherë ajo duhet të ndërtohet mbi koherencën mes sigurisë, drejtësisë dhe zhvillimit. Nëse këto elemente ecin paralelisht, atëherë arkitektura e re e sigurisë globale ka shans të jetë e qëndrueshme si instrument strategjik i stabilitetit.

Presidentja e Republikës së Kosovës, Vjosa Osmani, ka pranuar letër urimi nga Presidenti i Shteteve të Bashkuara të Amerikës, Donald J. Trump, me rastin e 18-vjetorit të shpalljes së Pavarësisë së Kosovës.

Në letrën e tij drejtuar Presidentes, Presidenti Trump ka përgëzuar popullin e Kosovës për këtë përvjetor të rëndësishëm, duke rikonfirmuar mbështetjen e palëkundur të Shteteve të Bashkuara të Amerikës për sovranitetin dhe integritetin territorial të Republikës së Kosovës. Presidenti Trump ka shprehur gjithashtu gatishmërinë e SHBA-ve për zgjerimin e partneritetit ndërmjet dy shteteve, veçanërisht përmes rritjes së tregtisë dhe investimeve, me synim avancimin e prosperitetit të përbashkët, si dhe ka theksuar se Shtetet e Bashkuara janë të gatshme të punojnë krah Kosovës për avancimin e paqes dhe stabilitetit në dobi të ndërsjellë.

Presidenti Trump ka shprehur gjithashtu falënderimin ndaj Presidentes Osmani dhe popullit të Kosovës për mbështetjen e përpjekjeve amerikane për paqe, si dhe ka mirëpritur Kosovën si anëtare themeluese të Bordit të Paqes, i cili synon ta bëjë botën më të sigurt, më të fortë dhe më të begatë.

Në fund të mesazhit, Presidenti Trump shpreh besimin në forcimin e mëtejshëm të bashkëpunimit dhe partneritetit ndërmjet dy vendeve.

Urimi i plotë

Nga Rafael Floqi/

Bota po hyn në një fazë të rrezikshme të historisë së saj moderne, ku armët bërthamore po rikthehen nga tabu strategjike në instrumente presioni politik. Skadimi i marrëveshjes New START, që për dekada kufizoi arsenalet e SHBA dhe Rusisë, shënon jo vetëm fundin e një traktati, por kolapsin e një mendësie: idesë se vetëpërmbajtja bërthamore është interes i përbashkët i njerëzimit. Në mesnatën e së enjtes, një marrëveshje 15-vjeçare e quajtur New START skadoi dhe bashkë me të u hoqën kufijtë mbi numrin e armëve që të dyja palët mund të dislokonin në raketa, bombardues dhe nëndetëse.

Për herë të parë që nga vitet më të errëta të Luftës së Ftohtë, dy fuqitë më të mëdha bërthamore nuk kanë më asnjë kufizim ligjor mbi numrin e armëve strategjike. Siç paralajmëroi Christine Wormuth nga Nuclear Threat Initiative:

“Nuk ka më barriera kufizuese për madhësinë e arsenaleve bërthamore të SHBA-së dhe Rusisë. Kjo nuk ka ndodhur prej dekadash.” Kjo situatë nuk është aksident historik. Ajo është produkt i vendimeve politike, i arrogancës strategjike dhe i refuzimit për të pranuar se bota e sotme nuk mund të menaxhohet me instrumentet e djeshme – por as pa asnjë instrument fare”.

Presidenti Trump shkroi të enjten në rrjetet sociale: “Në vend që të zgjasim ‘NEW START’-in (një marrëveshje e keq-negociuar nga Shtetet e Bashkuara që, përveç gjithçkaje tjetër, po shkelet rëndë), ne duhet t’u kërkojmë ekspertëve tanë bërthamorë të punojnë për një traktat të ri, të përmirësuar dhe të modernizuar, që të zgjasë për një kohë të gjatë në të ardhmen.”

Shtëpia e Bardhë i kishte thënë më herët NPR-së se Trump dëshironte të “përfshinte Kinën në bisedimet për kontrollin e armëve”.

Ndërkohë duke folur më herët këtë javë për mbarimin e afërt të marrëveshjes, zëdhënësi i Kremlinit, Dmitry Peskov, paralajmëroi se bota do të ishte “më e rrezikshme” pa kufizime mbi arsenalet bërthamore të SHBA-së dhe Rusisë.

Çfarë bënte marrëveshja New START

New START u negociua me Rusinë gjatë presidencës së Barack Obama-s. Në atë kohë, marrëveshja ishte thjesht kapitulli më i fundit i një përpjekjeje 50-vjeçare për të ulur numrin e armëve bërthamore që secila palë kishte të drejtuara nga tjetra. (“New START” është shkurtimi për New Strategic Arms Reduction Treaty – Marrëveshja e Re për Reduktimin e Armëve Strategjike. Ajo zëvendësoi marrëveshjen e mëparshme START I, të nënshkruar në vitin 1991 nga Presidenti George H. W. Bush dhe Mikhail Gorbachev.)

Në kulmin e Luftës së Ftohtë, këto shifra besohet se ishin rreth 12 mijë, tha Rose Gottemoeller, profesoreshë në Universitetin Stanford dhe drejtuese e negociatave për New START.

“Marrëveshja New START i uli [SHBA-në dhe Rusinë] në 1.550 koka bërthamore të dislokuara.”

Çfarë humbi njerëzimi me fundin e START-it

Marrëveshjet START nuk e bënë botën të sigurt, por e bënë më pak të çmendur. Ato krijuan një sistem inspektimesh, njoftimesh dhe verifikimesh që ulën rrezikun e gabimeve. Siç e përshkroi një ish-zyrtar i Komandës Strategjike të SHBA-së:

“Kontrolli i armëve nuk i eliminon armët bërthamore; ai eliminon surprizat.”

Mbi 25 mijë njoftime për lëvizje raketash, bombarduesish dhe nëndetësesh u shkëmbyen gjatë jetës së New START-it. Inspektorët amerikanë dhe rusë shkonin në bazat e njëri-tjetrit. Kjo transparencë nuk ishte shenjë miqësie, por frike të ndërsjellë – frikë e arsyeshme.

Sot, kjo frikë është zëvendësuar nga supozimi. Dhe në strategjinë bërthamore, supozimi gjithmonë prodhon skenarin më të keq.

Ukraina: dhe normalizimi i kërcënimit bërthamor

Lufta në Ukrainë ka qenë laboratori i ri i kësaj logjike të rrezikshme. Rusia nuk ka përdorur armë bërthamore, por i ka futur ato në diskursin e përditshëm politik dhe ushtarak. Paralajmërime, zhvendosje doktrinash, retorikë e qëllimshme për përshkallëzim nga Putini. të gjitha kanë shërbyer për një qëllim të vetëm: ta bëjnë armën bërthamore sërish mjet presioni.

Një analist ushtarak rus e formuloi hapur këtë realitet: “Nuk mund të kërkosh transparencë strategjike nga një shtet që e shpall armik ekzistencial.”

Por precedenti është më i rrezikshëm se vetë konflikti. Mesazhi që del nga Ukraina qw i dorëzoi armët e saj bërthamore, është i qartë për pjesën tjetër të botës: nëse ke armë bërthamore, bota sillet me kujdes; nëse nuk ke, je i zëvendësueshëm.

Tajvani: konflikti që mund të thyejë tabunë globale

Nëse Ukraina është prova e sotme, Tajvani është prova e nesërme. Një konflikt mes SHBA-së dhe Kina mbi Tajvanin do të ishte përplasja e drejtpërdrejtë e dy superfuqive bërthamore në një teatër pa asnjë mekanizëm kontrolli armësh.

Paqësori nuk ka START, nuk ka inspektime, nuk ka linja besimi të krahasueshme me ato të Luftës së Ftohtë. Çdo incident detar apo ajror mund të përshkallëzohet shpejt. Dhe ndryshe nga Evropa, distanca gjeografike nuk ofron kohë reflektimi – armët hipersonike e shkurtojnë vendimmarrjen në minuta.

Lindja e Mesme dhe paradoksi izraelit

Lindja e Mesme është një vatër e përhershme krize, por sot ajo është më e rrezikshme se kurrë. Izraeli, i cili zotëron armë bërthamore në mënyrë jozyrtare, operon si fuqi bërthamore rajonale pa asnjë regjim kontrolli. Kjo krijon një ekuilibër frike, por edhe një asimetri të thellë.

Çdo konflikt me Hezbollah-un, çdo përplasje me Iranin, zhvillohet nën hijen e një kapaciteti bërthamor që askush nuk e pranon zyrtarisht, por të gjithë e marrin parasysh. Ky është një destabilitet i heshtur, por real.

Irani: mësimi i gabuar që po mësohet

Çështja e Iran është nyja ku bashkohen hipokrizia globale dhe frika strategjike. Superfuqitë i kërkojnë Iranit të mos zhvillojë armë bërthamore, ndërkohë që vetë modernizojnë arsenalet e tyre dhe heqin dorë nga traktatet.

Irani ka nxjerrë mësimin e gabuar, por logjik: vendet pa armë bërthamore janë të ekspozuara; vendet me armë bërthamore mbijetojnë. Ukraina e vërteton këtë; Koreja e Veriut po ashtu.

Nëse Irani arrin armën bërthamore, gara rajonale do të jetë e pashmangshme. Arabia Saudite, Turqia, ndoshta edhe Egjipti do të ndjekin të njëjtën rrugë. Lindja e Mesme do të bëhet një mozaik fuqish bërthamore në konflikt të përhershëm. Ndaj është i nevojshëm kufizimi i tyre me çdo kusht.

India dhe Pakistani: bërthamorja me rrezik maksimal

Nëse SHBA-ja, Rusia dhe Kina e trajtojnë armën bërthamore si instrument prestigji global, India dhe Pakistan e përfaqësojnë versionin më të rrezikshëm të saj: armën bërthamore si zgjatim të konfliktit historik dhe identitar.

Të dy vendet kanë zhvilluar arsenale bërthamore jo për dominim global, por për të frenuar njëra-tjetrën në një rivalitet të përhershëm, të mbushur me luftëra, kriza kufitare dhe nacionalizëm agresiv. Problemi është se ky ekuilibër frike është jashtë çdo arkitekture ndërkombëtare kontrolli: nuk ka traktate kufizuese, nuk ka mekanizma verifikimi dhe nuk ka komunikim të strukturuar krize të krahasueshëm me atë të Luftës së Ftohtë. Çdo incident në Kashmir, çdo sulm terrorist, çdo përplasje ushtarake mund të përshkallëzohet shpejt në një konflikt ku vendimmarrja bërthamore ndodh nën presion ekstrem kohor dhe politik.

Në këtë kuptim, India dhe Pakistani tregojnë se rreziku bërthamor nuk vjen vetëm nga superfuqitë, por edhe nga fuqitë rajonale të bllokuara në histori, emocione dhe mungesë mekanizmash frenues. Ato janë paralajmërimi më i qartë se pa kontroll armësh dhe pa diplomaci krize, bërthamoret nuk kanë nevojë për superfuqi për të kërcënuar njerëzimin

Trump: diagnozë e saktë, ekzekutim i vështirë

Në këtë panoramë të errët, qasja e Donald Trump ndaj kontrollit bërthamor shpesh është keqkuptuar ose karikaturizuar. Trump e quajti New START një marrëveshje “të keq-negociuar” dhe refuzoi ta zgjaste pa përfshirjen e Kinës. Kritikët e panë këtë si sabotim. Por nga këndvështrimi strategjik, diagnoza e tij nuk ishte e gabuar.

Po — citimi më i fundit i Donald Trump lidhur me idenë e një marrëveshjeje të re bërthamore është dokumentuar gjatë komentit të tij ndaj skadimit të New START, ku ai tha se: “If it expires, it expires. We’ll just do a better agreement.” “Nëse skadon, skadon. Ne thjesht do të bëjmë një marrëveshje më të mirë.”

Kjo deklaratë, e bërë në një intervistë për The New York Times, pasqyron qasjen e tij ndaj skadimit të New START — që ai të mos kërkojë thjesht zgjatjen e një traktati të vjetër, por të synojë një tratativë të re, më “moderne” dhe gjithëpërfshirëse, që mund të përfshijë edhe aktorë të tjerë si Kina. Një version i ngjashëm i kësaj linje është ripërsëritur edhe në komentet e tij më të fundit, bazuar në raportimet e medias amerikane se ai ka kërkuar që ekspertët bërthamorë të punojnë mbi një “traktat të ri, të përmirësuar dhe të modernizuar” në vend të zgjatjes së traktatit ekzistues.

Trump kishte të drejtë në një pikë thelbësore: nuk mund të ketë kontroll bërthamor të qëndrueshëm në shekullin XXI pa Kinën. Një sistem që kufizon SHBA-në dhe Rusinë, ndërsa i lejon Kinës të zgjerohet pa kufi, është i destinuar të dështojë.

Një strateg amerikan e formuloi qartë: “Kontrolli i armëve që injoron Kinën është kontroll armësh me afat skadence.”

Trump gjithashtu ekspozoi një hipokrizi të vjetër: traktatet shpesh shërbenin për të ngrirë avantazhet ekzistuese, jo për të krijuar siguri reale. Nga kjo pikëpamje, refuzimi i tij për të vazhduar një marrëveshje të vjetëruar pa rinegocim ishte akt realizmi, jo nihilizmi.

Problemi nuk ishte që Trump kërkoi përfshirjen e Kinës, por që bota nuk ishte gati për modelin e ri që kjo kërkon. Kina nuk pranon të hyjë në një marrëveshje që do ta “institucionalizonte inferioritetin”, siç deklaruan vetë ekspertët e saj. Rusia nuk kishte interes ta shtynte Pekinin. Dhe kështu, sistemi u shemb.

Teknologjia: katalizator i apokalipsit të gabuar

Në epokën bërthamore të shekullit XXI, rreziku nuk buron vetëm nga arsenalet, por nga shpejtësia dhe automatizimi me të cilat ato mund të përdoren. Armët hipersonike kanë shkurtruar kohën e paralajmërimit nga dhjetëra minuta në pak minuta, duke e zhvendosur vendimmarrjen bërthamore nga analiza strategjike te reagimi instinktiv. Inteligjenca artificiale po integrohet gjithnjë e më shumë në sistemet e paralajmërimit të hershëm, duke rritur efikasitetin, por edhe rrezikun e alarmit të rremë—një rrezik që historia e Luftës së Ftohtë e ka provuar tashmë si potencialisht fatal. Militarizimi i hapësirës, ndërhyrjet kibernetike në sistemet e komandimit dhe iluzioni i “luftës së saktë” po krijojnë një realitet ku udhëheqësit mund të tundohen të besojnë se përshkallëzimi është i menaxhueshëm. Ironia tragjike është kjo: sa më “të zgjuara” bëhen armët, aq më e vogël bëhet hapësira për gjykim njerëzor, për dyshim dhe për ndalim. Në këtë kontekst, apokalipsi nuk vjen nga çmenduria, por nga gabimi teknik ,nga një algoritëm i keqinterpretuar, nga një sinjal i rremë—një fund i botës jo i qëllimshëm, por i “llogaritur

Përfundim: një botë me shumë vatra, pa asnjë frenë

Nga Ukraina te Tajvani, nga Gaza te Irani, bota po hyn në një epokë ku konfliktet rajonale ndërthuren me logjikën bërthamore globale. Fundi i START-it nuk është shkaku i kësaj gjendjeje, por simboli i saj më i qartë.

Trump kishte të drejtë të thoshte se sistemi ishte i vjetëruar. Por bota nuk arriti të ndërtojë një sistem të ri. Dhe sot, njerëzimi ndodhet mes dy gabimeve: traktateve të pamjaftueshme të së kaluarës dhe mungesës totale të rregullave në të tashmen.

“Në epokën bërthamore, strategjia, paralajmëronte, Henry Kissinger, nuk ka më të bëjë me fitimin e luftërave, por me parandalimin e tyre. Paradoksi është se armët që garantojnë mbijetesën, njëkohësisht e kërcënojnë atë.”

Nëse superfuqitë vazhdojnë të mendojnë në terma prestigji dhe frike, jo mbijetese kolektive, atëherë armët bërthamore nuk do të mbeten përgjithmonë teori strategjike. Historia nuk do t’i gjykojë për mungesë fuqie, por për mungesë urtësie.

Ndërkohë, SHBA-ja është e shqetësuar për rivalët e saj bërthamorë, veçanërisht për Kinën. Duke folur të mërkurën, Sekretari i Shtetit Marco Rubio tha se qeveria nuk do të konsideronte bisedime për kontrollin e armëve nëse Kina nuk merr pjesë.

“Presidenti ka qenë i qartë në të kaluarën se për të pasur kontroll të vërtetë të armëve në shekullin XXI, është e pamundur të bësh diçka pa Kinën,” tha ai.

Duke pasur parasysh gjithë pasigurinë globale, Wormuth shprehet e shqetësuar se SHBA-ja mund të fillojë të rishqyrtojë madhësinë e arsenalit të saj.

Nëse kjo do të ndodhte, do të kishte me shumë gjasa kërkesa të reja për të dislokuar më shumë armë bërthamore për të synuar objekte të reja kineze dhe ruse, paralajmëroi ajo.

“Shumë shpejt e gjen veten në një botë shumë të çuditshme të logjikës së armëve bërthamore,” tha ajo, duke shtuar se në atë logjikë, shpesh duket sikur sa më shumë armë, aq më mirë.

Dhe çmimin nuk do ta paguajnë superfuqitë – do ta paguajë njerëzimi. Ndaj duke e mbyllur me Kissingerin “Detyra e një burri shteti sot është të parandalojë katastrofën, jo të arrijë triumfin.’ Dhe unë do të apeloja në emër të njerëzimit:

“STOP APOKALIPS NOW!”.

Fjala e ruan të vërtetën atëherë kur pasoja e saj nuk lihet jashtë, por kthehet te një përgjegjësi që e mban. Në skajin e ndërgjegjes publike rri një copë letër e palosur, e zverdhur nga pritja, ku është shkruar vetëm një fjalë: “nesër”. Ajo copë letër nuk ka emër, nuk ka datë, nuk ka firmë, ka një pezullim që përsëritet dhe, me këtë përsëritje, e mëson shoqërinë ta ndjejë mungesën e pasojës si gjë të durueshme, jo si turp. Aty ku “nesër”-i rri mbi gjithçka si justifikim i lehtë, fillon të ndihet një rend i padukshëm që nuk ka nevojë për kërbaç, sepse i mjafton që kthimi të mos vijë.

Kur fjala mbetet pa pasojë, ajo mund të merret për drejtësi pa sjellë drejtësi, mund të merret për guxim pa sjellë çmim, mund të merret për ndryshim pa e lëvizur gjykimin. Në atë hapësirë ku fjala nuk kthehet në përgjegjësi të mbajtur, vonesa nis të bëhet përparësi e shmangies, shtyrja gjen arsyetim, arsyetimi vishet si kujdes, dhe kujdesi nis të merret për virtyt.

Sa herë që virtyti shërben si mbulesë e mos-përgjegjësisë, barazia zbehet pa britmë e pa kërcënim, sepse faji moral zhvendoset nga shmangia te kërkesa. Dhe barazia, kur turpërohet kërkesa, nis të humbasë vend, pa u dëgjuar asnjë zhurmë. Një republikë rritet kur barra morale bie mbi shmangien dhe dinjiteti mbetet te kërkesa, ndërsa ajo dobësohet kur kërkesa del e zbutur përpara se të dalë e drejtë, dhe shmangia del e qetë përpara se të dalë e përgjegjshme.

Kjo rrëshqitje rrallë vjen si stuhi, më shpesh kalon si ndryshim i vogël në mënyrën si flitet, si pritet, si pranohet. E drejta nis të shpjegohet para se të dëgjohet, dhe kërkesa nis të kërkojë pranueshmëri para se të kërkojë barazi, ndërkohë qetësia vesh petkun e maturisë, maturia i ngjan drejtësisë, dhe drejtësia mbetet një fjalë e rëndë që nuk e gjen dot pasojën e vet.

Këtu e mira e fjalës rrëshqet në ndjesë, ndërsa e padrejta merr pamje qetësie. Barazia lidhet me vendin ku bie faji moral i mos-kthimit. Atje ku turpi i ngjitet kërkesës, vonesa fiton pafajësi, atje ku turpi kthehet te shmangia, vonesa e humb pafajësinë dhe shmangia nis ta humbë lehtësinë shoqërore. Kjo peshore nuk ka nevojë për shfaqje, ajo rri te një pyetje e kthjellët, e cila nuk flet për emocione, por për barrë, kush e mban pasojën, kush e shtyn, dhe çfarë e mbron atë shtyrje.

Pas ’90-ës liria u shpall si horizont, dhe ky ishte çast i madh, por forma që e mbron lirinë nga përdorimi i lig u hollua në shumë vende. Kur forma bëhet e brishtë, njeriu shkon te rruga e shpejtë sepse kërkon siguri. Kur rruga e shpejtë kthehet në prirje, e drejta mëson të justifikohet para se të dëgjohet, dhe kërkesa, në vend që të hyjë si masë, fillon të hyjë si bezdi. Në atë masë, shmangia fillon të falet pa e ndier veten fajtore, sepse shoqëria, e lodhur nga pritja, e merr pezullimin për mençuri, dhe mençuria, kur ngatërrohet me pezullimin, ia jep kohës pushtetin që ligji s’ia dha dot.

Kjo falje e heshtur nuk lind nga një e keqe e madhe, por nga përsëritja e një faljeje të vogël. Falja e shpejtë e pezullimit, e thënë si kujdes, e bën mos-përgjegjësinë të ndihet e pranueshme dhe e bën kërkesën të ndihet e tepërt. Pesha zhvendoset pa u vënë re, kërkesa mban turpin, shmangia mban rehatimin.

Kur rehatimi i shmangies merret për paqe, barazia mbetet jashtë, jo pse u dëbua, por pse s’u mbajt. Dhe në atë pikë, pa u dukur, shoqëria nis ta përdorë vetveten si mbulesë për gabimin e vet.

Këtu urtia nis të lexohet si kundër-rend, jo si fjalë e butë e as si qetësi e blerë me dorëzim. Njeriu shkon ta mbyllë çështjen “për paqe”, sepse paqja e çastit josh, dhe, përpara se paqja të shndërrohet në alibi, ndalet. Kjo ndalesë s’vjen për të gjykuar njerëzit, as për t’u vënë buzëqeshje morale mbi kokë tjetrit, vjen që e drejta të mos gjykohet si bezdi dhe falja të mos kthehet në mbulesë të pezullimit.

Aty urtia njihet si masë e brendshme, energjia nuk shuhet, veçse lidhet me kufirin dhe me përgjegjësinë e mbajtur.

Dhe kjo lidhje, kur bëhet e përbashkët, ia heq kohës mundësinë të shtiret si virtyt.

Në atë masë bëhet e lexueshme edhe shenja që dallon urtinë nga maska e saj.

Urtia që ul çmimin e shmangies, edhe kur vjen e veshur si kujdes, rrëshqet në falje që mbron të padrejtën, urtia që e rrit çmimin e shmangies, edhe kur vjen e veshur me përvujtni, i jep barazisë formë.

Këtu hapet një ndarje që mbron edhe njerëzinë nga keqleximi, mëshira që mbron njeriun e lodhur ka fytyrë njerëzore, falja që mbron mungesën e kthimit ka fytyrë politike.

E para e mban njeriun, e dyta e mban shmangien.

Këtu rritet pushteti i vonesës.
Ai rritet kur përgjegjësia humb atë që e mban, sepse askush nuk mbetet ai që e mban pasojën.

Ai rritet kur e vërteta del nga qendra e vëmendjes jo se u rrëzua, por se u pezullua, dhe pezullimi nis të merret për maturi.

Ai rritet kur kërkesa nis të duket teprim, jo ngaqë është e gabuar, por ngaqë bie mbi një kulturë që e ka bërë shtyrjen vend të sigurt.

Në atë masë, koha përdoret si përparësi e shmangies, dhe pushteti, kur e merr këtë përparësi, e ndjen veten të larë edhe pa u pastruar.

Nga kjo lind boshti i kohës së privatizuar dhe i kohës së përbashkët.

Koha bëhet pushtet kur pabarazia e pritjes bëhet normë, njëra anë mësohet të presë, ndërsa tjetra mësohet të mos kthehet.

Koha bëhet e përbashkët kur kthimi ka të njëjtin prag për të gjithë, sepse barazia nuk lind nga fjala e bukur, por nga e njëjta masë mbi të gjithë.

Në këtë bosht, shtyrja s’mbetet vetëm vonesë, bëhet mënyrë për të zotëruar kohën e tjetrit dhe për të prekur dinjitetin e tij, derisa barazia pushon së qenë parim dhe nis të duket si akses.

Këtu sendet e vogla marrin peshë pa folur. Një vulë pa bojë, e lënë mbi një fletë që s’ka shenjë, rri si dëshmi e një përgjegjësie pa vend, ajo vulë nuk flet për zyrë, flet për mungesë pragut, sepse kur s’ka prag, kthimi s’ka ku të bjerë.

Kur fjala zgjatet pa kthim, shfaqet dëmi që prek zemrën e demokracisë, e vërteta nis të lexohet si teatër, edhe kur është e vërtetë.

Ajo humb fuqinë detyruese dhe kthehet në koment, dhe kur gjithçka bëhet koment, gjykimi publik venitet pa u dukur.

Shoqëria mëson të mos besojë jo nga mungesë e së vërtetës, por nga mungesë e kthimit, dhe ky mosbesim, kur bëhet gjendje e përhershme, e bën të drejtën të duket e pambështetur.

Kjo s’është dramë që kërkon zë, është rrënim që rritet në heshtje, sepse kuptimi zbrazet kur fjala s’kthehet.

Në atë zbrazje del përballë urgjenca dhe emergjenca e shpallur si gjuhë e përditshme.

Shpejtësia ka të drejtën e vet morale kur vjen nga dhimbja e vërtetë e shoqërisë, megjithatë shpejtësia që ia shkurton lehtësinë shmangies dhe shpejtësia që rrit vetëm avullin e çastit nuk rrijnë në të njëjtin rend.

Kur thirrja rrit koston mbi shmangien, ajo ruan vlerë, kur thirrja rrit vetëm avullin, ajo nis të humbë peshë.

Dhe kur avulli kthehet në peizazh, peizazhi pushon së detyruari, sepse detyrimi lind nga kufiri dhe jo nga përsëritja.

Këtu shfaqet shterimi i protestës, jo si fyerje e kundërshtimit, por si ligj vlere i sjelljes publike.

E drejta për kundërshtim nuk shterohet, shterohet mjeti kur kthehet në prirje që s’i vendos kosto shmangies.

Kur kundërshtimi përsëritet pa kthim te pasojat, ai bëhet pamje, pamja mund të ngrohë për një çast, por nuk detyron.

Pushteti e njeh peizazhin dhe s’i druhet, kufirit i druhet, sepse kufiri i vë një prag, dhe pragu e kthen fjalën nga koment në detyrim.

Këtu shfaqet tepria e parashikueshme.

Kur kundërshtimi bëhet klimë, pushteti vesh këmishën e stabilitetit, frika nga kaosi nis t’i paraprijë frikës nga padrejtësia, parashikueshmëria kthehet në mall që blihet si virtyt, dhe “ekuilibri” merr pamje shpëtimi.

Kjo s’ka nevojë për emra që të kuptohet, sepse është ligj sjelljeje, kur tepria nuk detyron, ajo i jep pushtetit certifikatën e ekuilibrit.

Nxehtësia poshtë shpenzohet, koha sipër zgjatet, dhe shtyrja e gjen veten edhe më e mbrojtur, në këtë kthesë dëmtohet ai që kërkon kthim, dhe përfiton ai që e mban pezullimin si strehë.

Në këtë rend urtia merr edhe kuptimin e saj real e të vërtrtë opozitar, pa u kthyer në thirrje sheshi.

Protesta mbetet e drejtë, urtia e ruan protestën që të mos shterojë, zemërimi shpesh është sinjal drejtësie, urtia e mban zemërimin në masë, që masa të ruajë besueshmërinë e kufirit.

Kufiri, në politikë, i ngjan një pragu që i kujton pushtetit se çdo ditë e shtyrë ka çmim, pa prag kundërshtimi kthehet në gjendje, me prag kundërshtimi kthehet në rend, dhe rendi e bën kundërshtimin të frikshëm pa e bërë të shfrenuar.

Këtu nis të dallohet ndryshimi mes një kundërshtimi që vendos kufi dhe një kundërshtimi që shndërrohet në rit.

Kur kostoja e shmangies nuk rritet, ritmi mbetet ngrohje, kur kostoja rritet, pushteti e ndjen se një masë është vendosur.

Në njërin rast turpi rri mbi kërkesën, në tjetrin turpi kthehet te mos-përgjegjësia.

Në njërin rast shtyrja merr pamje të ligjshme, në tjetrin shtyrja humb pafajësinë e saj morale.

Zëri i stabilitetit, kur vjen i ndershëm, e sjell veten si kujdes për jetën, për bukën, për familjen, për frikën nga rrënimi, për frikën nga dhuna e rastësishme që i bie gjithnjë të dobëtit më parë.

Ky zë ka të drejtën e vet morale dhe meriton nderim, sepse shoqëria s’ndërtohet duke fyer njeriun që kërkon siguri.

Megjithatë stabiliteti rri si rend vetëm kur mban përgjegjësinë, ai rrëshqet në kredi të mos-përgjegjësisë kur përdoret për të falur shmangien, kur qetësia ruhet duke e turpëruar kërkesën, kur koha privatizohet me alibi.

Atje virtyti bëhet mbulesë e mos-kthimit, dhe urtia e vërtetë e dallon këtë jo me përçmim, por me masë.

Pakti i Urtisë rri në këtë vijë si ndalim i brendshëm ndaj tregtisë së dhimbjes.

Kur dhimbja shndërrohet në rol, barazia kthehet në mall dhe fjala në stoli të pa-detyrueshme, aty pasojat bëhen të pamundura, sepse shoqëria e pranon mungesën e tyre si gjendje të pranueshme.

Nderi del atëherë jo si zbukurim, por si kusht, pa nder, çmimi s’ka ku të ngjitet, dhe kur çmimi s’ngjitet, shtyrja qëndron e paprekur.

Kostoja e vonesës shfaqet në brendësi, sepse prek standardin e njeriut dhe standardin e shoqërisë.

Njeriu i ndershëm nis të kërkojë falje për kërkesën e vet dhe e ndjen veten fajtor në vendin e gabuar, kjo s’e bën të lig, veçse e detyron të jetojë me barrë të përmbysur.

Talenti kërkon një vend ku fjala mbërrin, dhe ikja, pa u shpallur dramë, bëhet mënyra më e pastër për të mos u mësuar me mos-përgjegjësinë.

Besimi venitet, sepse besimi jeton nga kthimi, cinizmi nis të merret për mburojë mendjeje, sepse i shpëton njeriut nga zhgënjimi i përsëritur.

Në atë ftohje barazia mbetet jashtë jo pse u dëbua, por pse s’u mbajt.

Në udhëheqje reagimi mbledh turmë, ndërsa ndërtimi rrit qytetari, turma jep çast, qytetaria jep qëndrueshmëri.

Qytetaria e do kthimin, sepse kthimi e bën fjalën detyruese, e do pragun, sepse pragu e bën kundërshtimin të vlefshëm, e do urtinë, sepse urtia e mban energjinë larg shterimit.

Në atë mënyrë kundërshtimi mbetet i fortë pa u bërë gjendje, dhe barazia merr vend pa u kthyer në slogan.

Në fund nuk mbetet një formulë, mbetet sendi.

Letra e palosur s’rrin më si stoli e pritjes, bie mbrapsht te dora që e la.

Arian Galdini

Firmosja në Davos e statutit themeltar të “Bordit të Paqes” nga 20 shtete, është një reflektim i qartë i një bote që po largohet nga skemat klasike të rendit ndërkombëtar multilateral. Gaza është “guri i provës”. Por, Bordi i Paqes synon që të veprojë përtej Gazës, nëpërmjet mekanizmave fleksibël të ndërmjetësimit, në mbrojtje të paqes globale.

Sot ne po shikojmë një botë gjithnjë e më tepër multipolare. Konfliktet po zgjasin dhe institucionet ndërkombëtare janë bllokuar nga rivalitetet e mëdha. Prandaj, ideja e një platforme dialogu të drejtpërdrejtë, qoftë rajonale apo globale, merr një peshë politike reale.

Kosova e firmosi statutin në Davos. Ndërkohë Shqipëria e ratifikoi marrëveshjen për t’u bërë pjesë e Bordit të Paqes. Ky është një moment i rëndësishëm historik për ne shqiptarët. Tashmë, shqiptarët nuk po shfaqen më thjesht dhe vetëm si një çështje e paqes ballkanike, por si aktorë të rëndësishëm kontribuues në diskursin global të paqes.

Për Kosovën, ky angazhim është një mundësi për të forcuar më tej subjektivitetin shtetëror. Njëherazi kjo vlen për të konsoliduar imazhin e saj si faktor stabiliteti. Kosova është pjesë e zgjidhjes, jo e problemit. Njohjet dhe mbështetja ndërkombëtare mbeten thelbësore për Kosovën. Kosova po lufton prej dekadash për të qenë pjesë e organizmave ndërkombëtare. Prandaj, çdo platformë diplomatike që rrit dukshmërinë dhe besueshmërinë e saj është strategjikisht tepër e vlefshme.

Ndërkohë për Shqipërinë, pranimi i ftesës për në Bordin e Paqes është vijimësi e rolit të saj si një faktor i paqes dhe stabilitetit në Ballkan. Shqipëria qysh prej themelimit të saj është konceptuar si një element ekuilibri dhe paqeje në Europë. Shqipëria ka investuar në dekada për një diplomaci të qetë, euroatlantike dhe pro-dialogut. Pjesëmarrja në një nismë të tillë shërben për rritjen e mëtejshme të profilit të saj ndërkombëtar. Kryesimi i OSBE-së, krahas pjesëmarrjes në NATO, OKB, Këshillin e Europës apo BE, e ka konsoliduar më tej profilin paqedashës të Shqipërisë.

Megjithatë, sfida kryesore për shqiptarët është menaxhimi i pritshmërive. E ardhmja do të na tregojë, sesi ky organizëm do të konfigurohet në arenën ndërkombëtare. Përfitimi real për Shqipërinë dhe Kosovën qëndron në aftësinë për të kontribuuar në këtë instrument diplomatik. Aty mund të ndërtohen aleanca, për të rritur besimin dhe për të mbrojtur interesat tona në tryezat e vendimmarrjes globale. Angazhimi përmbajtësor, e ul riskun e një pjesëmarrjeje thjesht simbolike.

Lidershipi europian e ka pritur me skepticizëm nismën, por nga ana tjetër ai është i dobët përballë sfidave globale të sigurisë. Udhëheqësia është arti për ta parë të ardhmen me sytë e së shkuarës, duke e transformuar të tashmen. Udhëheqësia është nerv, nuk është zhurmë. Ajo matet me aftësinë për të nxjerrë kuptim nga historia dhe për ta kthyer atë në udhërrëfyes të së ardhmes.

Nëse ne nuk mund të shohim pas me ndershmëri, nuk do të mund të shohim përpara me mençuri. Historia nuk është thjesht kujtesë e së shkuarës. Ajo është busulla morale e lidershipit.

Në fund, kjo nismë për shqiptarët është edhe një sprovë politike, sesa të përgatitur jemi ne sot për të vepruar si aktorë të përgjegjshëm në një botë që po ndryshon. Mundësia është reale. Suksesi do të varet nga maturia, koherenca dhe vizioni ynë strategjik.

Dr. Evarist Beqiri