Përktheu Rafael Floqi/

Punëtorët me pagë minimale në 22 shtete do të shohin më shumë para në pagat e tyre në vitin e ri.

Këto rritje do të prekin rreth 9.9 milionë punëtorë, sipas Institutit të Politikave Ekonomike (EPI), i cili vlerëson se këto paga të rritura do të shtojnë një pagë shtesë prej 6.95 miliardë dollarësh.

Përveç këtyre 22 shteteve, 38 qytete dhe qarqe do të rrisin gjithashtu pagat e tyre minimale mbi minimumet shtetërore më 1 janar.

Sipas Departamentit të Punës, 20 shtete do të ruajnë pagën minimale federale prej 7,25 dollarësh në orë.

Dhe sipas EPI, nga 17.6 milionë punëtorë që fitojnë më pak se 15 dollarë në orë, gati gjysma jetojnë në ato 20 shtete që vazhdojnë t’i përmbahen pagës minimale federale – e cila nuk ka ndryshuar që nga viti 2009.

Megjithatë, kostoja e jetesës është rritur shumë.

Sipas indeksit të çmimeve të konsumit të Byrosë së Statistikave të Punës, një dollar në vitin 2023 mund të blejë afërsisht 70% të asaj që mund të blinte në vitin 2009.

Dhe gjatë vitit të kaluar, inflacioni dhe kostoja në rritje e pothuajse çdo gjëje – nga banesat te sendet ushqimore – ka detyruar shumë amerikanë të shterojnë kursimet e tyre dhe të shkojnë më thellë në borxhe.

Ndërsa ekonomia e SHBA-së po provon të jetë e fuqishme për sa i përket shitjeve me pakicë, numrit të lartë të vendeve të punës dhe një norme të ngadalësuar të inflacionit, ata që fitojnë pagë minimale e kanë pasur më të vështirë të paguajnë qiranë dhe të blejnë mallra shtëpiake thelbësore, duke përfshirë sende ushqimore.

Sipas të dhënave të EPI, afro 58% e punëtorëve që do të përfitojnë nga rritja e ardhshme e pagave janë gra. Nëntë për qind janë me ngjyrë dhe gati 38 për qind janë hispanikë.

Mbi një e katërta e atyre që do të përfitojnë nga rritja e pagave janë prindër, gjë që mund të sjellë një ndryshim të rëndësishëm në standardet e tyre të jetesës, duke qenë se gati 20% e punëtorëve që përfitojnë pagë minimale kanë aktualisht të ardhura nën kufirin e varfërisë.

Së fundmi, demokratët e Senatit prezantuan Aktin e Rritjes së Pagave të vitit 2023 në korrik. Nëse miratohet, do të rriste gradualisht pagën minimale federale në 17 dollarë në orë deri në vitin 2028.

Në 2023 i kemi mbajtur gjithsej 62 mbledhje, në të cilat, duke llogaritur tash edhe vendimet që sapo i morëm, janë miratuar 564 vendime, prej të cilave 78 projektligje;  66 emërime; 18 koncept-dokumente; 5 nisma legjislative; 23 projekt-rregullore; 8 udhëzime administrative; dhe 366 vendime të tjera.

Në adresimin që e kisha në mbledhjen e Qeverisë paraqita një rezyme të vendimeve kryesore që janë marrë në mbledhjet përgjatë këtij viti. Por, ato paraqesin vetëm një pjesë të punës, sepse qeverisja është më shumë, shumë më shumë sesa vetëm vendimet që i marrim.

Ka shumë politika e rezultate që kanë ndodhur për herë të parë gjatë qeverisjes tonë. Edhe viti 2023 ka qenë i tillë në këtë drejtim, e në çdo fushëveprimtari të qeverisë.

Përmes Ministrisë së Financave, Punës dhe Trasnfereve, lansuam platformën SuperPuna, nëpërmjet së cilës janë punësuar rreth 8500 të reja e të rinj nën moshën 25 vjeç. Krijuam Skemën Pensionale Parciale Kontributive për pensionistët, që u patën përjashtuar nga puna gjatë viteve të 90-ta, si rezultat i masave të dhunshme atë botë. Dhe, për herë të parë filluam procesin e regjistrimit të ndërmarrjeve sociale, që ofrojnë shërbime për grupet e cenueshme apo punësojnë mbi 30% të stafit nga këto grupe.

Në fushën e drejtësisë, këtë vit u finalizua pakoja e vettingut, u themelua me ligj Instituti për Hulumtimin dhe Dokumentimin e Krimeve të Kryera gjatë Luftës, si dhe u miratua Ligji për Byronë  Shtetërore për Konfiskimin e Pasurisë së Pajustifikueshme. Byroja do ishte funksionalizuar deri në fund të këtij viti, për ta filluar punën e saj të madhe në vitin tjetër, por të gjithë e dimë se opozita e paralizoi këtë ligj duke e dërguar në Gjykatën Kushtetuese, e cila e ka në trajtim prej muajit shkurt, pra qe 10 muaj dhe ende pa përgjigje.

Në fushën e kulturës, rinisë dhe sportit, këtë vit për herë të parë u organizua Festivali i Këngës në RTK, Kosova u shpall nikoqire e Lojërave Mesdhetare 2030, dhe u anëtarësua në Organizatën Ndërkombëtare Shoqata Evropiane e Kartës Rinore.

Pas pilotimit të suksesshëm të arsimit dual vitin e kaluar, Ministria e Arsimit, Shkencës dhe Teknologjisë e zgjeroi këtë vit me programet në 12 profile, pra nga 4 në 12 në gjithsej 21 shkolla dhe 14 komuna në Kosovë. Ndërkohë e filloi edhe rishikimin e teksteve shkollore të lëndës së gjuhës shqipe dhe matematikës për klasat 1-9, si dhe organizoi për herë të parë konferencën ndërkombëtare STEMinist, përmes së cilës promovohet avancimi profesional i grave dhe i vajzave në fushat STEM. Janë 4630 bursa gjithsejtë për vajza në shkencë, teknologji, inxhinieri dhe matematikë që ka bërë që në vendin tonë sot, 50 për qind të studentëve STEM të jenë vajza dhe gra

Në shëndetësi krahas investimeve, shtuam shërbime të reja për qytetarët, që ofrohen në institucionet publike si Sedacioni Inhalator në stomatologji; Ultrazëri endoskopik; Shërbimi falas për rikonstruktimin e gjirit për pacientët e prekur nga kanceri, dhe tash së fundmi me pajisjen e re në Klinikën e Oftalmologjisë edhe diagnostikimi i retinopatisë të foshnjat e lindura parakohe (ROP). Njëkohësisht, me ligjin e ri të Pagave, mjekët tanë për herë të parë kanë pagë të dinjitetshme, teksa këtë vit është trefishuar numri i inspektorëve në këtë fushë.

Sa jemi te inspektorët, sivjet është shënuar numri më i lartë ndonjëherë i inspektimeve në historinë e Inspektoratit Qendror të Tregut, mbi 3000 sosh, që funksionon në kuadër të Ministrisë së Industrisë, Ndërmarrësisë dhe Tregtisë. Kemi miratuar për herë të parë që nga shpallja e Pavarësisë, dhe ka hyrë në fuqi, Strategjia për Zhvillim Industrial dhe Mbështetje të Biznesit 2030. Po ashtu, kemi nënshkruar marrëveshjen për përfshirjen e Kosovës në njërin nga programet më të mëdha të BE-së, në vlerë prej 4.2 miliardë euro që i dedikohet sektorit të bizneseve.

Ministria e Ekonomisë për të parën herë e lansoi skemën për subvencionimin e pajisjeve efiçiente për energji, për bizneset, pas skemave paraprake të cilat kanë qenë të dedikuara  për ekonomitë familjare. Këtë vit po ashtu, kjo ministri hapi ankandin e parë solar me kapacitet prej 100 megavatë, i cili do të ndërtohet në tokë publike në fshatin Kramovik të Rahovecit, tashmë janë ndarë 365 hektarë, prej të cilave përzgjedhen 120 sosh për kapacitet 100 megavatë me panele solare. Sivjet u arritë edhe mbulushmëria e plotë në të gjithë territorin e Republikës së Kosovës, me internet të shpejtë.

Për bujqit dhe fermerët, në vitin 2023 kishim buxhetin më të lartë ndonjëherë, me mbi 100 milionë. Po e përfundojmë vitin e po hymë në vitin e ri pa obligime dhe borxhe ndaj tyre, që është rezultat i drejtpërdrejt i Ministrisë së Bujqësisë, Pylltarisë dhe Zhvillimit Rural. Kurse për zhvillimin e mëtejmë të këtij sektori të rëndësishëm, për herë të parë e kemi miratuar Programin Kombëtar për Bujqësi dhe Zhvillim Rural 2023-2027.

Sivjet Ministrisë së Mbrojtjes ia ndamë buxhetin më të lartë ndonjëherë, 200 milionë euro, apo më shumë se 2% e BPV-së që është kriter i NATO-s. Ushtrinë e fuqizuam edhe më shumë duke u pajisur për herë të parë me Dronë Luftarakë Bayraktar. Kurse bashkëpunimin bilateral e ndërkombëtar në këtë e fushë e thelluam dhe zgjeruam përmes akreditimit për herë të parë të atasheve të mbrojtjes në Holandë, në Kanada dhe në Slloveni.

Në fushën e sigurisë dhe çështjeve të brendshme, Republika jonë ka vendosur zyrtarin ndërlidhës në EUROPOL. Kemi qenë vendi i fundit në Ballkanin Perëndimor, me të cilin EUROPOL-i nuk ka pasur marrëveshje bashkëpunimi dhe rrjedhimisht nuk ka pasur as mundësi të shkëmbimit të informacioneve, me qëllim të luftimit të  krimit të rëndë dhe atij të organizuar. Ky vit ka qenë sfidues, sidomos në pjesën veriore të vendit. Jemi sulmuar, por kemi ngadhënjyer. Ky vit ka qenë i rëndë sepse sulmet të cilat janë zhvilluar një herë kanë qenë për të bllokuar qarkullim e më pastaj edhe për të goditur personelin tonë të sigurisë. Policia e Kosovës këtë vit ka arritur të identifikojë dhe sekuestrojë armatim dhe mjete shpërthyese në katër (4) depo në komunat veriore të vendit tonë.

Krahas luftimit të bandave kriminale, që u shndërruan në grupe paramilitare, këtë vit,  në komunat në veri të vendit janë shënuar edhe disa arritje të tjera, që përmirësojnë jetën e qytetarëve. Pas më shumë se dy dekadave, janë hapur Zyret Kadastrale Komunale në Mitrovicën e Veriut, Leposaviq, Zveçan e në Zubin Potok. Ndërkohë që pas po aq vitesh, ka filluar rindërtimi dhe renovimi i shtëpive të shqiptarëve që ishin dëmtuar në periudhën 1998-99. Këto dyja falë angazhimit të Ministrisë së Mjedisit, Planifikimit Hapësinor dhe Infrastrukturës.

Për komunitetet joshumicë janë kujdesur Ministria për Komunitete dhe Kthim dhe Ministria e Administrimit të Pushtetit Lokal. Kemi ndarë fond të veçantë prej 3 milionë euro për të mbështetë bizneset e vogla, fermerët e organizatat jo-qeveritare nga radhët e komuniteteve joshumicë, me qëllim punësimin dhe fuqizimin e tyre. Kemi mundësuar ndertimin dhe renovimin e shtëpive të komuniteve joshumicë në komuna përmes një programi të veçantë që do të vazhdojë edhe në vitin tjetër. Dhe sot e miratuam Strategjinë për Mbrojtjen dhe Promovimin e të Drejtave të Komuniteteve dhe Pjesëtarëve të tyre 2023-2027, të cilën e prezantoi ministri Rashiq e që është dokumenti më i rëndësishëm për bindjen tonë i dekadës së fundit për sa i përket komuniteteve.

Për më shumë zhvillim rajonal, Ministria e Zhvillimit Rajonal ka organizuar për herë të parë Forumin me temën: “Mundësitë e bashkëpunimit rajonal Kosovë-Shqipëri”, i cili ka dalë edhe me propozime konkrete për projekte të përbashkëta. Gjithashtu janë nënshkruar një mori marrëveshjesh bashkëpunimi me organizata ndërkombëtare dhe institucione publike me qëllim zhvillimin socio-ekonomik të rajoneve tona, sidomos të zonave të cilat janë neglizhuar në të kaluarën.

Për fund, në fushën e punëve të jashtme dhe Diasporës, po e veçoj vetëm një arritje, meqë me neve është zëvendëskryeministrja dhe ministrja Donika Gërvalla Schwarz e cila do të flasë shumë më gjatë e më mirë, më hollësisht, për punët dhe sukseset e saj. Ajo është vendimi për liberalizimin e vizave për qytetarët tanë. Kjo ka qenë një arritje si rezultat i një ndërmarrjes së gjerë të Qeverisë dhe padyshim që arritje e përbashkët.

*Fjala e plotë e Kryeministrit Kurti në konferencën e përbashkët për media me zëvendëskryeministren dhe ministren e Punëve të Jashtme dhe Diasporës, Donika Gërvalla-Schwarz pas mbledhjes së 180-të të Qeverisë, të fundit për vitin 2023

Prof.as.dr. Hasan Bello/

Në fund të shekullit të XIX-të kazaja e Tiranës ishte pjesë e vilajetit të Manastirit. Sipas vjetarit statistikor osman të vitit 1875, disatanca e Tiranës me qendrën e vilajetit ishte 39 orë.

Në Tiranën e këtyre viteve kishte 6. 457 shtëpi dhe 17. 500 banorë.

Përveç banesave dhe lagjeve karakteristike ekzistonin edhe disa godina të administratës lokale, konaku qeveritar dhe zyra e telegrafit.

Në aspektin fetar pjesa dërrmuese e popullsisë përbëhej nga myslimanët, një pakicë ortodoksësh dhe disa familje evgjitësh. Në qytet kishte 76 objekte kulti, 68 xhami dhe 8 kisha.

Përsa i përket institucioneve arsimore, në Tiranë kishte 13 shkolla fillore, 1 shkollë të ciklit të ndërmjetëm dhe 1 medrese. Numri i këtyre shkollave do të ndryshojë në raport me shtimin e numrit të popullsisë.

Në aspektin ekonomiko-tregtar Tirana kishte një pozitë të favorshme. Në këtë periudhë brenda në qytet kishte 19 hane; 653 dyqane; 19 magazina; 50 punishte për prodhimin e tjegullave dhe enëve prej balte; 145 mullinj; 3 mini fabrika artizanale dhe 1 hamam.

KOSTA NAKE/

(Vëllimi “Libri i burgut”, Tiranë 1994)

1. Mujo Ulqinaku i rrëfyer ndryshe

(Poema “Mujo Ulqinaku”, f.15)

Për të besuar atë që Arshi Pipa rrëfen artistikisht, po sjell informacionin që ofrohet në internet për një dëshmor që mban titullin e lartë Hero i Popullit:

Mujo Cakuli, i njohur më së shumti si Mujo Ulqinaku, u lind më 1896 në Ulqin në një familje të vjetër qytetare ulqinake, të cilët ishin detarë dhe pronarë velanijesh. Që në moshë të vogël hyri muço në Ulqin dhe më vonë punoi si detar në Shkodër e në Lezhë. Si nënoficer në një nënrepart të marinës në Durrës, më 7 prill 1939, ditën e agresionit fashist italian kundër Shqipërisë u vu në krye të detarëve të braktisur nga oficerë tradhtarë dhe organizoi me vullnetarë qëndresën e armatosur në portin e Durrësit. Luftoi me trimëri e guxim të rrallë, duke vrarë e plagosur dhjetëra fashistë. Ra në luftim të pabarabartë në mbrojtje të atdheut duke u bërë shembull i lartë atdhedashurie. 

Ja dhe materiali i botuar te kolana “Yje të pashuar”, vol.1, f.12:

“Një mitraloz, me të shtënat e tij të parreshtura rrëzoi përtokë ushtarët e parë italianë dhe dha sinjalin e luftës së madhe kundër okupatorëve të huaj. Ishte mitralozi i Mujo Ulqinakut. Fashistët ua mbathën këmbëve dhe u strukën në anën e detit. Hynë nëpër anijet. Si duket, ata prisnin t’u hidheshin lule dhe jo plumba. Dollën përsëri. Dhe përësri me plumba u pritën. Mujua ndërroi pozicion. U dëgjua sërish krisma e mitralozit të tij. Herën e tretë fashistët u përplasën të çoroditur nëpër anijet e tyre. Në pozicion grumbull gëzhojash. Mitralozi hesht. Një flamur i bardhë ngrihet. “U dorëzuan!” – thanë ata që qenë në det dhe u lëshuan drejt bregut. Mujua numëroi fishekët. “Pak, shumë pak!” Priti të afrohen. Mbërtheu duart në mitraloz. Uli diftakun e shënjestrës. I kishte afër, shumë afër! Shtrëngoi dhëmbët. Shtrëngoi dhe gishtin. Edhe pesëdhjetë fashistë të tjerë të vrarë!

Plumbat e armikut ia përshkuan trupin Mujos. Dhe u mbyt trimi në gjak, për një truall, për një prak! Ai ra që një popull i tërë të ngrihej në luftë.”

*

U befasova kur lexova poezinë e Arshi Pipës sepse në çast përjetova edhe një herë artistikisht diku afër Trojës, në një tjetër qytet si Durrësi, me të njëjtën strukturë të vargut, por me emra të tjerë, skemën e ndarjes së Hektorit me Andromakën. Po nëse Hektori shkoi në një përballje pothuaj të barabartë me Akilin, Mujoja pozicionohet para një formacioni luftarak pushtues, me një shpërpjesëtim të raportit numerik dhe me shpërpjesëtim edhe më të madh në teknikë luftarake.

Poezia fillon me një vendosje në kohë të ngjarjes dhe me një konstatim tashmë të njohur e të gjithëpranuar: 

“Errej trishueshëm ajo mbrëmje prilli… 

Jepej Shqipnija atë natë ndër duer t’anmikut. 

Po jo pa luftë, po jo pa gjak t’ atyne

Qi pritën me krahnuer n’ullishta t’Vlonës,

Durrës, Shëngjin e n’rranza t’Rozafatit.”

Fill pas kësaj vjen apostrofa atdhetare e lartësimit të figurës dhe mirënjohës për aktin e sakrificës sublime:

“Lavdi mbi tjerët ty, o burr’ i Ulqinit,

Qi edhe nji herë mâ shumë i shpalle botës

Se e gjallë âsht kjo Shqipni…”

Poezia i kushtohet një figure reale, prandaj fabula e ngjarjes e bën atë epike. Ka dy dialogje që zbulojnë dy skena të ndryshme të jetës shqiptare. Skena e parë – qëndrimi i tregëtarit dhe shtresës që ai përfaqëson:

Fuqi e madhe fort âsht, thonë, Tajlani

Dhe murit, Mujo, me krye s’i bihet.

Na shemb me top, na djegë…E çka na duhet

Shqipnija atbotë? A s’âsht sot mjaft e vorfën?

Vuen populli e tregtija ka mbarue.

Skena e dytë, Mujoja ishte mbi dyzet vjeç kur u vra, ishte familjar, por kjo gjë kalohet në heshtje në dy shkrimet e mësipërme. Pikërisht këtu qëndron rrëfimi ndryshe i Arshi Pipës që e bën dyfish më sublim aktin e tij. Është një parapërgatitje e vetëdijshme për qëndresë ndaj pushtuesit, prandaj gruaja përpiqet ta ndalojë:

“Pash Zotin, mos –  e i ra ndër këmbë e e rroku.”

Pastaj tri detaje të bukura të një ndarje të dhimbshme pa kthim që e konvertojnë amanetin me simbole të qëndresës martesore dhe familjare:

“Foli e prej xhepi qiti tash kuletën

E ja la grues, mandaj sahatin zgjidhi

Prej qostekut e hoq prej gishtit unazën…”

Gruaja përpiqet të shpëtojë fortesën e fundit:

“Jo, ti s’e don – tha – gruen, ti foshnjet tua

Aspakë s’i don qi zemër ke kësisoj!

E kush i ushqen ata kur ti t’u hiqesh?”

Të nesërmen qëndresa merr përmasat e legjendës dhe realizimi artistik është gjithaq mjeshtëror:

“Tri herë e msyni me tallaze zjarmi

Pyrgun e Mujit, thue po e shembë anmiku,

E mbrapsht tri herë u kthye tue u përplasun

Te ledhi i saj, si e mbushi me kufoma.

Si njaj ariu qi keq ngushtue te shpella

Prej nji kopeje, dimnit, ujqish t’unshëm,

Pezmatohet e malin zhgulë e poplat

Vigane ua fërfllon tue i dërmue:

Ashtu luftoi kreshniku der’sa predha

Prej aeroplanit nalt nji copë e shembi.”

Përmbyllja është një formulim i thjeshtë, i drejtpërdrejtë dhe mbresëlënës:

“Shembull i paharrueshëm n’bijt e nipat

Ta dinë se jetën humbë për me fitue

Tjetrën t’pamort, kush bie në fushë të nderit

N’emën t’atdheut me lavdin e dëshmorit.”

2. Ferri Dantesk shpërngulet përkohësht në Vloçisht

 (Poema epike “Kanali”, f.63)

Për ata që s’e dinë, kampi i të burgosurve të punës në Vloçisht nuk ka ekzistuar, për ata që e dinë, është si dallgë e turbullt e një vërshimi që përmbyt, për ata që e provuan mbi shpatullat e tyre ishte një ferr dantesk i shpërngulur përkohësisht atje për të marrë 73 jetë njerëzish ndër 2500 të dënuar vetëm në shtatë muaj. 

Brezi im e ka njohur vetëm anën heroike të punës për tharjen e kënetës së Maliqit nëpërmjet romanit “Këneta” të Fatmir Gjatës dhe ekranizmit të tij, kurse ky shfrytëzim mizor i të dënuarve politikë dhe ordinerë ka humbur gjatë në terr informativ. Mjafton të përmend tri figura të shquara të kombit: Mitrush Kuteli, Eqrem Çabej dhe Arshi Pipa të cilët e provuan atë kalvar dhe arritën të dalin gjallë prej andej, që të kuptohen përmasat e goditjes së verbër të diktaturës së proletariatit. Prej tyre, vetëm Arshiu u arratis dhe dëshmoi për atë që ndodhi atje, Eqremi dhe Mitrushi heshtën që të mos i bënin të tjerët të heshtnin. 

Thelbin e trajtimit e sjell në kujtimet e veta një i dënuar që përsërit fjalën e komandantit të kampit, Tasi Marko: “Ky është kamp i punës së detyruar dhe nuk është kamp pushimi”. 

Poema përbëhet prej 25 tingëllimash, mjedisi dhe vargu i tyre është dantesk, por ka dhe një dallim të rëndësishëm: Dante shkon në Ferr si vizitor, i shoqëruar nga Virgjili, kurse Arshi Pipa shkon atje si skllav. 

Tingëllima  e parë ka vetëm dy vargje për natyrën: 

“Nga Korça bumbullon. Currila shiu

rrjedhin prej mushamas mbi krena e shtroje” (f.63), 

Pastaj menjëherë zbulohet mjedisi i skëterrshëm ku luftohet për mbijetesë. Tingëllima e tretë fillon me një portretizim të të dënuarve: 

“A mund të quhen njerëz? Qe, shikoj. 

Fëtyra dheu ku syt e shojtun ngrohen

kur shofin bukën; faqe që gropohen

e nofulla qi dalin si patkoj.

Njerëz kanë qenë. Sot janë veç zhele mishi,

automa kockash, nji bërsi, nji pleh,

ku veç prej emnave dallon e njeh.” (f.64-65) 

Norma e punës ishte e panegociueshme dhe nuk bëhet asnjë përjashtim për moshën dhe gjendjen fizike: 

“Tri metra e gjysëm kub për çdo njeri…

bani ja vdis: ankimi s’ban dobi.” (f.65) 

Të dënuarit zgjoheshin në orën tre të mëngjesit për të filluar punë në orën gjashtë, pasi fronti i punës ishte deri në Nizhavec. 

“Sa zente çquhej nata nga mëngjezi

ndër balta zhyteshim deri te brezi.” (f.66) 

Me dy vargje jepet gjendja e vuajtësve: 

“Zbathun ishim shumica e natja e brymtë

na futej deri n’eshtnat e krahnorit.” (f.70)

Tingëllima 12 vendos një paralele me skllevërit që ndërtuan piramidat e Egjiptit dhe koloseun e Romës, me të dënuarit që hapën kanalin që lidhi lumin e Moskës me Vollgën. Poeti fokusohet te vdekja që rrëmbeu jetën e dhjetra të dënuarve, sepse nuk u bënë dot ballë urisë, mungesës së ujit të pijshëm dhe lodhjes: 

“Vdesin hendeqeve ndër brraka gjaku,

vdesin nën shtrat ku mshehen për me vdekë.” (f.71) 

Ai lë për një çast vuajtjet dhe vdekjet për të ngjallur shpresën: 

“Ju shelqet e Vloçishtit qi shkëlzeni

kur lehtë puhija gjethin ju valvit,

te djerri  qi veç kallma  e driza rrinë

uzdajën time ndoshta shembëlleni?” (f.72) 

Dy tingëllima sjellin një skenë barbarie që prevalon nga dëshira për jetë: 

“Posa dha shpirt, e tu i plaçkitun krodhën

e bukës, krypën e çka n’torbë ju ndodhën.” (f.73) 

Plotësohet me një konkluzion të drejtpërdrejtë te tingëllima pasuese: 

“E pamë si prej urije pezmatohet

e bahet kafshë njeriu e bahet bishë.” (f.74)

Tingëllima 20 lë skenat e mjerimit dhe shpërthen me një apostrofë: 

“O paqe e votrës, ambëlsi e fmis!

Rreze e një malli t’ fortë qi nuk u shkime!

A  do t’i shofim prapë ato bekime?

A vinë mâ dit’ e humbuna t’rinis?” (f.76) 

Dy tingëllima bëjnë përqasjen e kampit të punës me kampet e përqëndrimit nazist dhe konstatimin e hidhur që dhuna e xhelatëve shqiptarë ndaj bashkëkombasve të tyre ua kaloi atyre të turqve, serbëve dhe grekëve.

Përmbyllja u vë vulën vuajtjeve, qëndresës dhe shpresës: 

“Me shpirt ndër dhëmbë duruem na kët skëterrë,

lirin andrruem te nata e bame sterrë,

e zemrat tona atë për flamur rrokën.

Se nuk dyshuem na kurr qi shpejt a vonë

nga tyranija e randë atdheu do t’shkundesh,

dhe si nji perlë e nxjerrun thellë prej fundesh

mâ e bukur do t’shkëlqente besa jonë.

Vuej po qëndro! Merr zemër te burrnija!

E vdis tue brohoritun: Rroftë Shqipnija!” (f.78-29)

3. Kjo qëndresë shqiptare që s’ka shoqe

(Balada “Sheme hajduti”, f.120)

Duke filluar që shekulli XV në territorin e Perandorisë Osmane dhe deri në katrahurën e Luftës Ballkanike u shfaqën grupime të armatosura që morën emra të ndryshëm sipas vendeve: hajduk në Galici në jug të Polonisë, kleft në Greqi, hajdut në Shqipëri, vojvodë në Maqedoni, etj. Shkaku kryesor i kësaj dukurie ballkanike ishte kundërshtimi i detyrimeve ndaj pushtetit osman dhe mobilizimit të gjatë ushtarak. Për shkaqe natyrore dhe ekonomike këto çeta vepronin nga Shën Gjergji deri në Shën Mitër dhe strehoheshin në raste të veçanta në shtëpi të sigurta që quheshin jatakë. Jeta prej kaçaku bënte që hajdutëria të shtrihej edhe mbi familje të pasura dhe karvanet e tregëtarëve. Mbijetesa lidhej edhe me krijimin e territoreve të qëndrueshme të ndikimit e strehimit, prandaj mund të kishte edhe përplasje mes çetave. Një ilustrim të qartë për këtë dukuri sjell balada “Sheme hajduti” e Arshi Pipës e frymëzuar nga figura reale e Sheme Kaso Ibrahimit (1822 – 1875).

Balada hapet me një apostrofë drejtuar qytetit të Gjirokastrës, sepse lagjja Manalat pati qenë vendlindja e Shemes, duke komunikuar atë që mund të ishte mbyllje konkluduese: 

“Kape, vrave një shqiponjë,

Le pa këngë një milonjë.”

Pas kësaj e ka radhën lajmi që shkon në Stamboll për kapjen e hajdutit pas një qëndrese 9-vjeçare për të mos shkuar ushtar. Pandehmat për kapjen e tij me trajtat pyetëse-mohuese ngrihet në rrafsh artistik:

“Mos u lodh a mos u mplak,

U mërzit nga çeta, vallë?

Mos ju shkrep, i ra një mall…

Për fëmijt’, gruan e re.”

Përgjigjja është ajo që pritet, me ngarkesë të madhe krenarie:

“Jo, mor jo, s’u mplak hajduti,

As u lodh, as falje luti.”

Ajo që nuk pritej, është pabesia e kushëririt:

“Faqeziu i shtroi gosti,

Mish të  pjekur dhe raki,

Kallëzoi në qeveri.”

Vetëm plagët e detyrojnë Shemen të kapet rob:

“Katër plagë trimi muar,

Dy në brinjë, një në duar,

Tjetrën mu në kraharuar.”

Peshën kryesore të baladës e merr ballafaqimi me pashain në burgun e kalasë së Janinës, ku hajduti tregon për jetën dhe bëmat e tij dhe ku përfshihen edhe aktet e bamirësisë:

“Edhe çupa kam martuar,

Pleq, bonjakë kam ndihmuar…”

Të gjitha ato që përmend Sheme hajduti i kam ndeshur edhe te hajdutovinat e Devollit gjysmë shekulli më vonë, por këtu marrin një përndritje me deklaratën që vijon:

“Jam hajdut, pëlqej më mirë

Të rroj malesh ujk i lirë,

Se sa balo me zinxhirë.”

Përballja mbyllet me një skenë që i ngjan një lirishte dashurie, është amaneti për gruan dhe fëmijët: gruaja le të martohet, fëmijët t’i marrin vëllezërit e Shemes. Befas balada ngrihet në një lartësi të re nga përgjigjja e gruas besnike të cilën e ka rrëmbyer që kur ishte kërthi:

“Lulja jote s’merr më burrë!

Do rris djemtë, t’u kall zjarrin

Gjakun tënd ata ta marrin!

Pasuri, oxhak nuk dua!

Do të bredh krua më krua

Të dëgjoj këngët e tua!”

Balada është ndërtuar me tetërrokshin e këngëve popullore dhe rimë të përputhur. Siç duket, kompozicioni i baladës është i gjetur me një raport harmonik të rrëfimit dhe dialogut. Ajo serviret si këngë popullore edhe pse ka një autor dhe pse nuk është e vetmja që i kushtohet kaçakut. Gëzim Zilja sjell një informacion të pasur për Shemo Ibrahimin, citon vargje këngësh të tjera dhe ka një emër për atë që e futi në kurth duke e lidhur me vrasjen e vëllamës Muhedin Vasjari.

4. Heronj që i larton çasti dinjitoz

(Poema “Kupe Danja”, f.124)

Nga Gjirokastra në jug ngjitemi në Shkodër në veri me një tjetër figurë reale, madje me një fotografi të Marubit. Nëse Shemo Ibrahimi kishte një histori qëndrese prej 30 vitesh, Jakup Danjës iu desh vetëm një rastësi që të hynte në këngë për hir të një akti simbolik që i kapërcente kufijtë e moshës.

Baza historike: Kupe Danja, një burrë në moshë të thyer që banonte në lagjen Perash, po dilte nga shtëpia e tij, kur pa dy gra katolike, të mbuluara me çarçafë,  që vinin nga lagjja Tepe dhe po nxitonin në rrugën e Qafhardhisë. Ato po ndiqeshin nga dy ushtarë turq për t’u abuzuar seksualisht, por, për fatin e tyre, vunë re plakun dhe i thirrën me zë të lartë: “Në dorën tande, se po na merret erzi sot!” Ushtarët nuk e vlerësuan aspak shkodranin dhe u vërsulën mbi gratë. Atëherë koburja e Kupes rrëzoi njërin nga ata, tjetri e mësyu, por Kupja qe më i shpejtë dhe e shtriu për tokë.

Kaq mjaftoi që Arshi Pipa ta bënte plakun një karakter ngrihet në piedestalin e heroit, kurse akti i tij përcolli modelin e bashkëjetesës fetare në Shqipëri një qasje e përsëritur me qindra herë dhe e pranuar botërisht.

Poema fillon nga rruga, duke prezantuar së pari dy agresorët seksualë, që për t’u bërë edhe më të urrejtshëm, janë ushtarë turq. Ndryshe nga episodi i sipërpërmendur, objekti i dhunës është vetëm një grua së cilës “fjolla flokësh prej shamis/ nëpër ball’ i janë përndarë.” Dhuna paralajmërohet nga romuzet e hedhura: 

“Kam nji shok, âsht pak qyqar

Fort maraku n’ty e ka kapë,

Hidhja syt’ e ban sevapë.”

Vargjet pasuese, me këmbënguljen e mëtuesit dhe bukurinë e shprehjes,  futen në hullinë e lirikave të dashurisë, po zbulojnë dhelprën e Lafontenit: 

“Bâhem gjarpën, n’u bâfsh ferrë!

Bâhem zog, n’u bâfsh qershi…

Ato duer, mori sulltanë,

s’jan’ për vegjë e për gjylpanë.

Në m’i dhanç, moj, gji e gushë,

me flori kam me t’i mbushë,

me flori e me inxhi..”

Sipas rrëfimit të mësipërm, ngjarja ndodhi në zhegun e vapës, kurse te poema e Pipës është buzëmbrëmje, Jakupi mbyll shitoren dhe shkon të falet, por përballet me skenën e përdhunimit dhe thirrjen e gruas: 

“Mjera vetë qi ndodha e hueja!

Mjera vetë ndër gjith kta njerëz

qi m’la Turku pa erz!…

Kupe Danja, ndore tande!”

Në raste të tilla ose duhet të tërhiqesh, ose duhet vepruar menjëherë dhe Kupja reagoi me një gjest rinor duke i vrarë të dy ushtarët turq.

Poema merr përmasa të tjera kur çështja shtrohet në rrafshin e besimit: një mysliman hyn në konflikt me qeverinë turke për të mbrojtur nderin e një gruaje katolike. Përgjigja është një variant i asaj të Pashko Vasës “feja e shqiptarit âsht shqiptarija!”: “Ndryshe kem’ Bajram e Pashkë,/besë e nder i kemi bashkë.” Arsyetimi i ndërhyrjes shoqërohet edhe me një vetëprezantim:

  “Nuk kam emën, pasuni,

jerevi m’ka lanë baba

kam dugajë me tri taraba.”

Poema mbyllet me solidaritetin e komunitetit shkodran, pa dallim feje, duke refuzuar ta dorëzojë personin e shpallur në kërkim: “S’e qet Shkodra kurr Jakupin.”

Sipas kronikës, Kupe Danja u arratis, u strehua ndër miqtë e tij, të cilët e pritën me shumë bujari, sepse kishte “qitë pushkë për nder” dhe ia kishte zbardhur faqen Shkodrës. Ky solidaritet vazhdon edhe pasi pashai dha urdhër për djegien e shtëpisë: 

“U çue prifti, vendi mbarë,

shehërlij e katundarë,

me t’ungjillit e t’islamit,

turrevrap iu gjegjën damit.”

Përtej poemës dhe kronikës, fakti që Marubi e ka fotografuar Kupen në moshë të thyer, tregon se atij ia fal jeta dhe  u vendos në konakun e bukur që ia ngritën “me një qoshk përmbi çardak.”

Durrës, 1 -12 shtator 2023

Astrit Lulushi/

Cili ishte defekti më i madh i dizajnit që ka ndodhur ndonjëherë në histori? Si u rregullua? Nëse ishte një e metë e projektimit, kjo është e diskutueshme. Për një inxhinier modern, do të duheshin studime tokësore për të shmmangur dështimin – megjithëse, ndoshta në atë kohë ajo që ata bënë ishte më e mira që mund të kishin bërë.

Katedralja e Salisbury-t (Uells), filloi në vitin 1175 dhe u shenjtërua në 1239. Gjatë njëqind e ca viteve të ardhshme dhe një tërmeti, kulla qendrore filloi të fundosej dhe të plasaritej, pasi toka nën të nuk mund të mbante më.

Për të hedhur peshën në tokë të fortë në të dyja anët e kullës, një mjeshtër i shkëlqyer murator, projektoi dy shtylla kryqëzuese në formën X për të transferuar ngarkesën. Katedralja është mbajtur që atëherë.

Gjëja magjepsëse është se llogaritjet strukturore ishin mjaft primitive në atë kohë. Dhe nuk ekzistonte asnjë ide, përveç se forcat janë dinamike.

Novelisti britanik Ken Follett shkroi një libër të mrekullueshëm, Shtyllat e Tokës (fiksion historik i hulumtuar mirë), i cili ka shumë informacione mbi katedralet, megjithëse nuk thotë se si u ndërtuan.

Matematika thjesht nuk ishte e përshtatshme për ndërtimin që donin të bënin, dhe madje më shumë se më parë dështimi e çoi inxhinierinë përpara.

Gjërat do të kishin qenë ndryshe nëse Arkimedi do të kishte lënë shënime për idetë e tij mbi llogaritjen nga të cilat do të përfitonin Njutoni dhe Leibniz.

Katedralja e Salisbury-t (Uells) u ndërtua në një moçal, dhe një burrë i pajisur me një kostum primitiv zhytjeje e kaloi pothuajse të gjithë jetën e tij thellë në themelet ujore, duke i mbështetur ato për të shpëtuar ndërtesën e lavdishme.

Në janar 2014, si pjesë e festivalit të filmit Bath, katedralja e Salisbury priti një shfaqje speciale të filmit “The Last Temptation of Christ” të Martin Scorsese. Kjo provokoi disa polemika, por kisha mbrojti vendimin e saj për të lejuar shfaqjen.

Salisbury u zhvendos, në shekullin e trembëdhjetë, nga një vend mbrojtës në majë të kodrës – ku rrënojat e katedrales së vjetër janë ende të dukshme – në një livadh të hapur, duke treguar se paqja e përhershme kishte ardhur. Por pyetja që shtrohet është – Pse u ndërtuan këto kisha?

Ka përgjigje të thjeshta – për lavdinë e Perëndisë, kotësinë e peshkopëve e kështu me radhë – por ato nuk mjaftojnë. Ndërtimi i katedraleve mesjetare është një fenomen mahnitës evropian. Ndërtuesit nuk kishin mjete elektrike, ata nuk e kuptonin matematikën e inxhinierisë strukturore dhe ishin të varfër: princat më të pasur nuk jetonin aq mirë sa, të themi, një i burgosur në një burg modern. Megjithatë, ngritën ndërtesat më të bukura që kanë ekzistuar ndonjëherë dhe i kanë ndërtuar aq mirë sa janë ende këtu, qindra vjet më vonë, që njeriu t’i studiojë dhe të mrekullohet.