Emigracion – Page 55 – Dielli

IL PICCOLO DI TRIESTE (1913) / PSE SHQIPTARËT NUK LUFTOJNË KUNDËR SERBËVE – PËRGJIGJJA E ISA BOLETINIT

October 18, 2023 by s p

Nga Aurenc Bebja*, Francë – 14 Tetor 2023

“Il Piccolo di Trieste” ka botuar, të shtunën e 12 prillit 1913, në ballinë, përgjigjen e Isa Boletinit mbi arsyet se pse asokohe shqiptarët nuk kishin reaguar menjëherë ndaj pushtuesit serb, të cilën, Aurenc Bebja, nëpërmjet blogut të tij “Dars (Klos), Mat – Albania”, e ka sjellë për publikun shqiptar :

Pse shqiptarët nuk luftojnë kundër serbëve

Burimi : Il Piccolo di Trieste, e shtunë, 12 prill 1913, ballinë

Vjenë 11, prill. Agjencia shqiptare publikoi si më poshtë deklaratat e Isa Boletinit, i cili erdhi në Vjenë nga Roma së bashku me Ismail Qemalin :

“Në Evropë përgjithësisht u habitën pse ne nuk e kundërshtuam pushtimin serb me armë në dorë. Arsyet janë këto : Lufta e vazhduar për dy vjet kundër xhonturqve na kishte lodhur. Xhonturqit na çarmatosën dhe na shkretuan fshatrat. Kur filloi lufta, serbët dhe malazezët na dërguan negociatorë, të cilët na siguruan se edhe aleatët ballkanikë do të luftojnë për lirinë dhe pavarësinë tonë. Ne besuam në ta, por ndërsa ishim të pafuqishëm, na sulmuan, shumë nga njerëzit tanë u vranë dhe ajo që mbeti nga prona jonë u shkatërrua dhe u vodh. Nuk mund të besoj se Evropa dëshiron t’i braktisë Serbisë qindra mijëra shqiptarë që jetojnë në Vilajetin e Kosovës; nuk do të ishte as në interesin e Evropës. Ne luftuam kundër sulltanit, tani do të luftojmë edhe kundër serbëve për të shpenguar veten nga këta shtypës.”

Hebrenjtë në Mitrovicë dhe Lufta e Dytë Botërore

October 13, 2023 by s p

Prof. Ass. Dr. Pajazit Hajzeri,

UBT – University for Business and Technology,

Prishtina, Kosova

pajazit.hajzeri@ubt-uni.net/

Përpjekjet për krijimin e një shteti të pavarur shqiptar kulmuan me luftën e përgjithshme, e cila nuk ka pushuar deri në agun e shek. XXI. Pushtimi i egër otoman për 500 vjet radhazi ua kishte lidhur lakun në fyt shqiptarëve, duke ngulfatur çdo ndjenjë të tyre për liri e pavarësi. Në fillim të shek. XX Perandoria Osmane po numëronte ditët e fundit të sundimit të saj në katër vilajetet e banuara kryesisht me shqiptarë.

Një goditje shumë e rëndë për shqiptarët ishin dëbimet masive të popullsisë shqiptare nga Sanxhaku i Nishit në dimrin e vitit 1877-1878 dhe në verën e vitit 1878. Me këtë rast, Milan Obrenoviqi u thoshte ushtarëve të vet serbë: “Sa ma shumë të vrisni e të shpërngulni shqiptarë, aq më të mëdha do të jenë meritat e juaja ndaj atdheut!” Kjo i kushtoi popullit shqiptar, përveç humbjeve të tjera, shpopullimin e rreth 998 fshatrave dhe shpërnguljen e rreth 212.950 banorëve shqiptarë.

Kjo gjë e preku edhe qytetin e Mitrovicës ku një numër shumë i madh nga kjo popullat vendoset në qytet dhe në rrethinat e tij. Mirpo, ardhaja e hekurudhës Selanik – Shkup – Prishtinë – Mitrovicë – Beograd solli edhe një zhvillim më të hivshëm për qytetin e Mitrovicës. Me këtë rast fillojnë edhe vendosja e kolonëve serb dhe malazez në këtë pjesë.

Edhe një komunitet i vogol hebrenjë gjeti streh po në këtë qytet rreth shek. XIX. Në mes fshatit Boletin dhe Zhazhë gjenden disa varreza të mbuluara me nga një pllakë guri vendor, e që në popull njihen si varrezat qifute. Kjo gjë e vërteton faktin se në fshatin Boletin kishte një komunitet hebre i cili ishte sjellur aty nga familja Boletini të cilët ishin në shërbim të po kësaj familje.

Familja e Isa Boletinit, kishte një ndërmarrje, e cila merrej me përpunimin e gurëve për mullinj. Isa Boletini i kishte sjellë në pronat e tij disa familje hebrenje, për të ndihmuar në udhëheqjen e ndërmarrjes së tij, për të cilët thuhet se janë të njohur në gjithë Mesdheun. Një familje herrenje, e cila merrej me ndihmës – udhëheqjen e ndërmarrjes, vendoset fare pranë shtëpisë së Isa Boletinit te vendi i quajtur Guri i Tupanit, ndërsa familjet tjera vendosen jo fort larg kësaj familje, që kryesisht janë marrë me punimin e tokës dhe ruajtjen e bagëtisë së familjes Boletini.

Kësaj familje i mundësohet të shfrytëzojë një objekt të vogël kulti të lënë pas dore nga boletinët pasi që ky objekt ishte një kishëz e vogël të cilën boletinët e përdornin deri sa praktikonin fen krishtere, ndërsa pas rikthimit të boletinëve në pronat e tyre kjo kishëz nuk u shërbente meqenëse boletinët tashmë ishin konvertuar në mysliman.

Këtë objekt kulti boletinët ju ofruan komunitetit hebre që ta shëndrronin në sinagogë të cilët tashmë veq ishin të vendosur në këtë fshat. Studiues të tjerë mendojnë se ky objekt kulti më parë ishte një kishëz katolike, pronë e familjes Boletini para islamizimit të kësa familje, apo ndonjë objekt i vogël kulti që ndërtohet për të plotësuar kushtet e komunitetit hebre të sjellë në këtë fshat, e kurrsesi ndonjë kishë serbe e ndërtuar në shek. XIV si propagandohet nga politika ditore dhe shkenca perfide serbe.

Pas pushtimit të Kosovës nga serbët, ky komunitet hebre asimilohet dhe gradualisht serbizohet. Të njëjtin fat e përjetoi edhe familja e Avramit që e kishte shtëpinë te Guri i Tupanit. Objekti i kultit të tyre u shndërrua në kishë ortodokse, e cila, pastaj i zgjeroi pronat e saj, me konfiskimin e pronave të Isa Boletinit. Në vitin 1953, atë kishë e zgjeruan dhe e modifikuan, duke ia ndërruar edhe hyrjen dhe bashkangjitur edhe një pjesë tjetër pothuajse sa ishte kisha më parë. Se kisha ishte një objekt fare i vogël, është lehtë e kuptueshme për ata që e kanë vizituar ose e kanë analizuar nga fotografitë e lëshuara në internet. Pas kësaj periudhe u bënë investime të mëdha, u falsifikua historiku i kësaj kishëze të vogël dhe ajo u pagëzua në me emrin Manastiri i grave në Sokolicës në vitin 1956.

Sipas statistikës turke në vitin 1911 në fondin Komiteti i Kosovës në Arkivin e Shqipërisë, dosja 27 theksohet se në Vilajetin e Kosovës jetonin 2009 hebrenj, prej tyre në Shkup 1343, në Prishtinë 547, në Kumanovë 93, në Mitrovicë 26 dhe disa persona të vetmuar në Prizren, Pejë dhe Gjakovë. Sipas statistikës së Komitetit të Kosovës të cekur më lartë dosja 22 nga viti 1913 në Shkup jetonin 567 hebrenjë, por nuk shënohen hebrenjtë tjerë në qytete tjera të Kosovës. Në regjistrin e vitit 1921 shënohet se në Prishtinë jetonin 322 hebrenjë, në Mitrovicë 104, në Prizren 1, dhe 1 në Rahovec. Në regjistrimin e vitit 1931 në Prishtinë jetonin 373 hebrenjë, në Ferizaj 3, Në Mitrovicë 110, në Prizren 11, në Gjakovë 6, dhe në Pejë 3 hebrenjë.

Sipas dokumenteve ushtarake serbe në vitin 1905 në Vilajetin e Kosovës jetonin 3000 hebrenj, më 1910 jetonin 3200, më 1915 vetëm 298 hebrenj jetonin në Vilajetin e Kosovës, çka do të thotë se të tjerët ishin shpërngulur në Turqi. Sipas të dhënave arkivore në territorin e Kosovës në vitin 1937 jetonin 506 hebrenj.

Fillimi i Luftës së Dytë Botërore – ishte një ogurzi veçanërisht për hebrenjtë. Fati i njejt i gjeti ata edhe në viset ballkanike, mirëpo, trevat shqiptare ishin streha më e sigurtë e këtij komuniteti.

Pushtimi i Kosovës nga nazi-fashistët ishte një mundësi e mirë për shqiptart që të frymonin pak më lehtë se sa që ishin nga pushtimi serb deri në atë kohë. Megjithatë, jo se kishin shumë gjëra në dorë, sepse qeveria kuislinge serbe kontrollonte shumë çka në këtë pjesë.

Në dhjetor të vitit 1941 Hebrenjtë e Mitrovicës u mblodhën në kazermën e qytetit dhe vetëm një pjesë e vogël e tyre mundi të ikte pa u burgosur në këtë kazermë. Dy djem të rinjë hebrenjë u qëlluan për vdekje duke tentuar për tu larguar nga ky burg.

Nga shtërngimi i pozitës së tyre Hebrenjtë fillojnë dhe shpërndahen kush ku të mundet. Nëpër gjithë Kosovën gjejmë familje të cilat i strehojnë Hebrenjtë madje i mbajnë në gjirin familjar edhe me vite të tëra.

Shala e Bajgorës një rajon kodrinoro-malor, me një pozitë gjeostrategjike shumë të favorshme, ishte shpresë për strehim dhe shpëtim të shumë Hebrenjve. Nga të dhënat e marra nga terreni, mësojmë se në fshatin Vllahi kishim së paku në tri familje hebrenjë të strehuar. Në familjen e Rizah (Ejup) Hajzeri, për një periudh kohore kishim disa hebrej të strehuar, po ashtu në familjen e Hajriz Hajzerit kishim hebrenjë të strehuar.

Në vitin 1942, rrugës nga Mitrovica për në fshatin Vllahi, Emin (Hazir) Ademi po nga ky fshat në vendin e quajtur Gjelbishtë (tek kroi i njelmët), në malin me akacie takon një hebre të quajtur Semir. Në bisedë e sipër Semiri i tregon se kishte ikur nga ndjekja e serbve dhe gjermanëve, gruaja e tij kishte shkuar disa ditë më parë tek familja e vet në Gjakovë, ndërsa ai vet kishte mbetur i pastrehë. Semiri banonte në Lagjen e Boshnjakëve në veri të Mitrovicës, aty ai e kishte shtëpinë dhe një sinagogë të vogël të cilat i kishte lënë në mëshirë të fatit.

Emin Ademi i ofroi strehim në familjen e vet ku jetonin 25 anëtar të kësaj familje. Semirit për tri vjet radhazi deri në përfundim të Luftës së Dytë Botëtore. Emini, Semirin e prezantonte në fshat si nipin e tij, që lufta e kishte sjellur atje. Ndërsa Semiri merrej me punët e shtëpis sikurse 25 anëtarët e tjerë të kësaj shtëpie. Punonte tokën, ruante bagëtin, siguronte dru për ngrohje dhe ndihmonte në çdo lloj punësh që bëheshin në fshat. Mbajtja e Hebrenjve në atë kohë ishte me rrezik të madh, pasi që rrezikoheshin të gjithë familja në rast se do gjendej një hebre në cilëndo familje.

Pas përfundimit të Luftës së Dytë Botërore, Semiri kthehet në qytetin e Mitrovicës, ku hap një biznes të tij privat, hap në Argjentari, ku shiste ari dhe argjend. Në lokalin e tij kishte një karrige që e mbante vetëm për Emin Ademin që sa herë që Emini zbriste nga fshati në qytet zakonisht dita e shtunë në Mitrovicë ishte ditë pazari, dhe fshatarër sillnin produktet e veta për t’i shitur dhe furnizuar me gjërat e nevojshme nga qyteti. Emini shkonte e vizitonte Semirin. Sa herë që ai ishte në qytet, shkonte pushonte dhe bisedonin për kohët e vështira të luftës.

Edhe djemt e Eminit ruajten kontaktin me Semirin. Ramadani deri në vitet e 60-ta të shekullit të kaluar e kujton Semirin kur shkonte e vizitonte po në lokalin e tij në rrugën e Kovaqëve në Mitrovicë.

Lufta e Dytë Botërore sillte të papritura gjithandej, më 24 prill 1942 e vizituan Mitrovicën Dr. Harolld Turner, kryeshef i Shtabit Administrativ pranë Administratës ushtarake të Serbisë dhe përfaqësues i qeverisë kuislinge serbe, Millan Aqimoviq. Komanda qarkore e rojës shtetërore serbe gjendej në Mitrovicë. Organizata “Zbor” vazhdoi të punoi dhe veproi në mënyrë të organizuar dhe pas pushtimit gjerman. Stevan Iliq, udhëheqës i rajonit organizativ të “Zborit” në Mitrovicë më 8 korrik 1941 e kishte vizituar sekretarin e përgjithshëm të “Zborit” në Beograd, dhe prej asaj kohe rregullisht ju dergonte raport atij dhe Millan Nediqit për rrethana në Kosovë. Stevan Iliq u emërua shef i Qendrës Informative për Kosovë. Stevan Iliqi bashkëpunonte gjithashtu edhe me Gestapon në Mitrovicë.

Gjermanët dhe Millan Nediqi dërguan qysh në fillim të vitit 1942 forca të mëdha ushtarake në luginën e Ibrit për kontrollimin “mirëmbajtjen” e hekurudhës dhe rrugës. Njësitet e Nediqit ishin shpërndarë në Mitrovicë, në Rashkë, në Podjevë, Vushtërri dhe Novi Pazar.

Disa qindra hebrenjë nga Prishtina dhe Mitrovica u depërtuan në kampin e Zemunit, e pastaj në Bergen-Belsen. Bazuar në këto të dhënë nga Muzeu i Zagrebit, në Kosovë thuhet se ka pas 550 hebrenjë, prej tyre janë vrarëë 210 ose 38,2%. Nga kjo e dhënë kuptojmë se bëhet fjalë për vrasjen e 210 Hebrenjve, shifër kjo që qarqet e ndryshme sllave u orvatën që këtë të keqe të ju veshin shqiptarëve.

Nga të dhënat e cekura më lartë mundë të pohojmë se edhe nëse është bërë kjo vrasje dhe dorëzim i Hebrenjve, këtu nuk kanë dorë shqiptarët sepse me shumë shembuj konkret dëshmohet virtyti i shqiptarëve dhe sakrifica e tyre për shpëtimin e hebrenjve. Shqiptarët e Kosovës edhe pas pushtimit të Shqipërisë nga forcat gjermane u gjenden në pozita të larta shtetërore atje dhe po të ishin vrasës dhe ndjekës të Hebrenjve këtë do ta bënin edhe në Shqipëri. Shtohet pyetja a thua fati i 210 hebrenjve ishte vepër e forcave çetnike që vepronin në Mitrovicë dhe rrethinë të cilët në atë kohë bashkëpunonin me forcat gjermane. Kjo bënë të mendohet se këta hebrenjë ishin nga Serbia të cilët u penguan që të hyjnë në Kosovë nga koloboracionistet serb, duke i kthyer prapë në Serbi-Zemun për t’i dërguar pastaj në kampin e Bergen Belzenit, sigurisht se shqiptarët nuk i dërguan në Zemun as prej Zemuni në kamp për vrasjen e tyre.

Lista e familjeve dhe personave nga komunitet Hebre në Mitrovica që u vranë gjatë Luftës së Dytë Botërore (në vitin 1942) në kampin e Sajmishtjes dhe kampin e Batajnicës – Beograd

Familja	Nr.	Emër mbiemër	Viti i lindjes	Viti i vdekjes	Vjet
1	1	ERMOZA ADIXHES	1886	1942	56
	2	SHABITAJ ADIXHES	1919	1942	23
	3	GJULIJA ADIXHES	1923	1942	19

2	4	RAFAELO ADIXHES	1890	1942	52
	5	ERMOZA ADIXHES	1889	1942	53
	6	GJULIJANA ADIXHES	1923	1942	19
	7	SARINA ADIXHES	1929	1942	13

3	8	ERFAJ ADIXHES	1910	1942	32
	9	STELA ADIXHES	1916	1942	26
	10	ERMOZA ADIXHES	1936	1942	6

4	11	ELIJAO ADIXHES	1910	1942	32

5	12	MOSHA BAHAR	1882	1942	60
	13	MOZA BAHAR	1890	1942	52
	14	BUKICA BAHAR	1914	1942	28
	15	LLALLA BAHAR	1917	1942	25

6	16	HAIM BIVAS	1874	1942	68
	17	VUKA BIVAS	1882	1942	60
	18	MIRJAM BIVAS	1913	1942	29
	19	SARINA BIVAS	1917	1942	25

7	20	EFRAIM ELLAZARI	1887	1942	55
	21	BOHORA ELLAZARI	1889	1942	53
	22	MENTESH ELLAZARI	1889	1942	53
	23	MOJIS ELLAZARI	1902	1942	40
	24	JAKOV ELLAZARI	1907	1942	35
	25	DAVID ELLAZARI	1911	1942	31
	26	MIRJAN ELLAZARI	1910	1942	32
	27	ERMOZA ELLAZARI	1914	1942	28
	28	STELA ELLAZARI	1917	1942	25

8	29	MOSHE ELLAZARI	1879	1942	63
	30	MIRJAM ELLAZARI	1887	1942	55
	31	SARINA ELLAZARI	1912	1942	30
	32	RASHELLA ELAZARI	1917	1942	25

9	33	MIRJAM ELLAZARI	1912	1942	30

10	34	AVRAM ELLAZARI	1905	1942	37
	35	MOSHA ELLAZARI	1928	1942	14
	36	MIRJAM ELLAZARI	1930	1942	12
	37	SARINA ELLAZARI	1933	1942	9

11	38	JOSIF KEON	1875	1942	67
11	39	RAJINA KEON	1872	1942	70

12	40	BENVENISTO KOEN – BITO	1898	1942	44
	41	RAJINO KEON	1882	1942	60
	42	JOSIP KEON	1929	1942	13
	43	STELA KEON	1933	1942	9

13	44	GAVERLO KEON	1906	1942	36
	45	MIRJAM KEON	1914	1942	28
	46	JOSIP KEON	1936	1942	6
	47	RAJINA KEON	1938	1942	4

14	48	NISIM KEON	1909	1942	33

15	49	MOIS PARDO	1907	1942	35
	50	VIDA PARDO	1912	1942	30
	51	JAKOV PARDO	1933	1942	9
	52	ALBERT PARDO	1937	1942	5
	53	STELA PARDO	1935	1942	7
	54	JAKOV PARDO	1883	1942	59
	55	ESTEREJA PARDO	1888	1942	54

16	56	RAHAMIN RUBENOVIQ	1902	1942	40
	57	LEGRA RUBENOVIQ	1910	1942	32
	58	BUNA RUBENOVIQ	1940	1942	2

17	59	TAMARA RUBENOVIQ	1882	1942	60

18	60	JOSIP RUBEN	1885	1942	57
	61	RAHELA RUBEN	1888	1942	54
	62	MANUEL RUBEN	1917	1942	25
	63	BUKICA RUBEN	1936	1942	6
	64	STELA RUBEN	1912	1942	30
	65	ZLATA RUBEN	1922	1942	20

19	66	ALBERT RUBEN	1910	1942	32
	67	RASHELLA RUBEN	1916	1942	26
	68	RAELLA RUBEN	1938	1942	4

20	69	JONAHAN RUBEN	1872	1942	70
	70	REGINA RUBEN	1876	1942	66
	71	JOSIP RUBEN	1912	1942	30
	72	ZLLANA RUBEN	1917	1942	25

21	73	RAHAMIN RUBEN	1879	1942	63
	74	MIRJAM RUBEN	1904	1942	38
	75	JONHAN RUBEN	1929	1942	13
	76	ESTEREJA RUBEN	1933	1942	9

22	77	REGINA RUBEN	1907	1942	35
22	78	MATILDA RUBEN	1904	1942	38

23	79	BUHOR RUBEN – BUKO	1897	1942	45
	80	MIRJAM RUBEN	1904	1942	38
	81	REGINA RUBEN	1929	1942	13
	82	ESTEREJA RUBEN	1932	1942	10
	83	MATILDA RUBEN	1934	1942	8

24	84	MOSHA ELLAZARI	1925	1942	17

25	85	DR. NEHEMIJA SHENFAJN	1892/1886	1942	50/56

Hebrenjt e Mitrovicës të vrarëë në vitin 1942 ishin nga 25 familje me gjithësejt 85 persona të moshave të ndryshme nga 2 deri në 70 vjeçare.

Dr. Nehemija SHENFAJN sipas dokumenteve është gjetur me dy vite të ndryshme të lindjes, njëri e jep vitin e lindjes 1892, tjetri vitin 1886.

Mosha mesatare e gjithë të ekzekutuarve të komunitetit Hebraik në vitin 1942 ishte 33.09 vjeç

(vite gjithësejt 2836:85=33.36 vjeç mosha mesatare e Hebrenjve të vrarë)

Ne po i referohemi të dhënave që japin vitin 1892 si vit të lindjes së Dr. Nehemija Shenfajn se lindi në Ostrogh të Ukrainës. Shkollën fillore, të mesme dhe fakultetin e kreu në Ukrain në vitin 1917. Ndërsa në Kosovë erdhi në vitin 1922 pas Luftës së Parë Botërore, me ekspeditën e Kryqit të Kuq që erdhën në Ballkan, për t’i ndimuar të plagosurit në vendet e shkatrruara që kishin dale nga lufta. Në fillim doktori u vendos në Prishtinë, ndërsa pas një viti vendoset në Mitrovicë. Shumë shpejt mëson edhe gjuhën shqipe dhe komunikoj me popullatën shqiptare pa asnjë problem.

Banorët e Shalës së Bajgorës që e mbanin mend doktorin tregonin për bujarin e tij, përveq që i vizitonte pacientët nga ky rajon ai ju japte edhe para për t’i blerë barnat e duhura.

Doktor Nehemija Shenfajn ishte i martuar me një grua zvicerane Headwing, dhe kishte dy vajza. Mendohet se familja e tij u arratis nga një kampi i përqendrimit pas vuajtjeve mizore që përjetoi, ndërsa doktori pushkatohet në vitin 1942 në Serbi bashk me 84 hebrenj të tjerë.

Shtëpia e Dr. Nehemija Shenfajn, gjendet edhe sot në qendër të qytetit të Mitrovicës, dhe është në mbrojtje të përkohshme si Monument Kulture.

Me urdhër të nazistëve, të gjithëve Hebrenjve ua vunë në krah një shirit të bardhë me shkronja të zeza ku shkruhej fjala “Jud”. Në të gjitha banesat dhe dyqanet e hebrenjve kishin vendosur nga një flamur gjerman. Në letërnjoftime na kishin shtamposur një “J” me ngjyrë të kuqe. Kur erdhën Gjermanët në Mitrovicë u kërkuan autoriteteve italiane t’u dorëzonin izraelitët e Prishtinës. Ndër izraelitet dhe popullsinë vendase u dha alarm. Shqiptarët e Prishtinës, përfshi edhe ndonjë nga autoritetet e vendit, shkuan menjëherë në komandën e karabinierisë italiane dhe iu luten që të mos i dorëzonin, por të gjenin rrugë e mundësi për t’i shpëtuar duke i nisur për në Shqipëri. Italianët që tregoheshin më humanë e tolerues e morën parasysh këtë kërkesë dhe grupe grupe i nisën në Shqipëri.

Lista e Hebrenjve nga Mitrovica që shpëtuan në Luftën së Dytë Botërore

Familja	Nr.	Emër mbiemër	Viti i lindjes	Viti i MIGRIMIT NË IZRAEL	Vjet
1	1	Josif KOHEN	1931	1948	17
	2	Mosha KOHEN	1933	1948	15
	3	Zllata HOHEN	1939	1948	9

2	4	Jakov RUBEN	1927	1948	21
	5	Buna RUBEN	1928	1948	20
	6	Sella RUBEN	1932	1948	15

3	7	Isak ADIXHES	1900	1948	48
	8	Hans ASIXHES	1900	1948	48
	9	Rajna ADIXHES	1906	1948	42
	10	Maer ADIXHES	1926	1948	22
	11	Albert ADIXHES	1929	1948	19
	12	Avram ADIXHES	1929	1948	19
	13	Frora ADIXHES	1934	1948	14
	14	Bunica ADIXHES	1943	1948	5
	15	Isak ADIXHES	1946	1948	2

4	16	Isak PARDO	1947	1948	1

5	17	Semir …	?	1960

Hebrenjtë e Mitrovicës që shpëtuan dhe u shpërngulën për në Izrael në vitin 1948, deri më tani kemi të dhëna për 17 përsona, nga 5 familje, prej moshës 1 deri në moshën 48 vjeçar.

Sipas të dhënave nga një tablë e cila ndodhet në Muzeun Historik kushtuar Holokaustit në Yad Vashem në Izrael, në shqipëri janë vrarëë vetëm 200 hebrenj, pjesa më e madhe e tyre ushtar pran Ushtris Nacional Çlirimtare në luftë kundër nazi-fashistëve.

Fatin e Hebrenjve gjatë Luftës së Dytë Botërore e psuan edhe shqiptarët dhe boshnjakët në fund të shek. XX. Gjenocidi nuk e bënë asnjë errësit të paimagjinueshme, asnjë shkatrrim të pamundur. Këtë e dëshmojnë spastrimi etnik pas Holokaustit në Kosovë dhe gjenocidet në Bosnje dhe Ruandë.

Fig. 1. Lista e Hebrenjve të vrar Europë, gjatë Luftës së Dytë Botrore Yad Vashem, Holocaust History Museum

Bibliografia:

Ademi, Ramadan [2023]. (76 vjeqar) intervistuar më 16/09/2023, Mitrovicë;
Destani, Bejtullah [2019]. Muhagjirët, Dosja Britanike, Spastrimi etnik i Toplicës, Nishit, Prokuples, Kurshumlisë, Leskovcit, Vranjës, 1878-1884, Prishtinë;
Hajzeri, Pajazit [2021]. Përmbledhje Studimesh nga Historia I, Prishtinë;
Hajzeri, Pajazit [2021]. Përmbledhje Studimesh nga Trashëgimia Kulturore II, Prishtinë;
Hajzeri, Pajazit [2023]. Vizitë e realizuar në Yad Vashem, Holocaust History Museum, Izrael.
Hajzeri, Shaban [2015]. (79 vjeqar), intervistuar në vitin 2015, Mitrovicë;
Namani, Qazim [2023]. Në vitin 1905 në Vilajetin e Kosovës jetonin 3000 hebrenjë, https://www.izraelisot.com/2023/01/09/dr-qazim-namani-ne-vitin-1905-ne-vilajetin-e-kosoves-jetonin-3000-hebrenj/
Namani, Qazim [2021]. Kontributi i shqiptarëve për shpëtimin e Hebrenjve gjatë Luftës së Dytë Botërore,

https://www.zemrashqiptare.net/news/56254/qazim-namani-kontributi-i-shqiptareve-per-shpetimin-e-hebrenjeve-gjate-luftes-se-dyteboterore. html?fbclid=IwAR0jvGBGyMsDfVsF0CAL1icE44N5DPtD72VvCky_KmKx3iUXtQaasCfkhQQ

Murati, Sylejman [1983]. Monografi, Luftëtarët e rënë dhe viktimat e terrorit fashist të Mitrovicës së Titos dhe rrethinës, 1941 – 1945, Mitrovicë;
Preteni, Dr. Bajram [2022]. Intervistuar në vitin 2022 në Mitrovicë;
The Holocaust Chronicle, A history in Words and Pictures, [2001]. Publications International, Ltd, Illinois, USA;

IL POPOLO ROMANO (1919) / ÇËSHTJA E SHQIPËRISË NË KONFERENCËN E PAQES NË PARIS – INTERVISTA EKSKLUZIVE E HASAN BEJ PRISHTINËS NË ROMË

October 9, 2023 by s p

Nga Aurenc Bebja*, Francë – 9 Tetor 2023

“Il Popolo Romano” ka botuar, të hënën e 10 marsit 1919, në ballinë, intervistën ekskluzive të Hasan Bej Prishtinës në Romë në lidhje me të ardhmen e kombit shqiptar si dhe opinionin e tij mbi serbët dhe grekët, të cilën, Aurenc Bebja, nëpërmjet blogut të tij “Dars (Klos), Mat – Albania”, e ka sjellë për publikun shqiptar :

Çështja e Shqipërisë

Burimi : Il Popolo Romano, e hënë, 10 mars 1919, ballinë

Shqiptarët i presin me ankth të shpjegueshëm vendimet e Konferencës së Parisit.

Në fakt, ata aspirojnë jo vetëm njohjen e pavarësisë së tyre shtetërore, por edhe rikthimin e territoreve të tyre kombëtare të pushtuara nga grekët dhe serbët.

Një figurë e shquar shqiptare, Hasan bej Prishtina, ndodhet në Romë dhe, kur u pyet për pretendimet jugosllave për Shkodrën dhe brigjet e Drinit, deklaroi :

Kërkesat e serbëve, psikologjinë e të cilëve e njoh, nuk më befasojnë dhe as nuk i trembin të tjerët që dinë diçka për ta. Nëse rastësisht takoni një serb të Aleksandrit të Madh, ai do t’ju thotë se Shkodra ose Drini ishte serb. A e kapni thelbin ? Ai do të përgjigjet se serbët në këtë drejtim kanë prioritet ndaj kombeve të tjera. Për sa i përket ambicieve të tyre territoriale, këto shtrihen nga Adriatiku në Mesdhe, deri në Detin e Zi. Deliri i madhështisë së serbëve rrjedh pjesërisht nga megalomania që i atribuohet përgjithësisht persëve dhe grekëve; dhe është mjaft e çuditshme që Antanta, e cila është përgjegjëse për rigjenerimin e fatit të botës, nuk ka depërtuar ende në mentalitetin serb.

Nuk u çudita aspak kur ata kërkuan Triesten, Fiumen dhe pretenduan gjithashtu zonën e Piave-s.

Prandaj serbët duan territorin e Drinit, i njohur si pjesë e Shqipërisë në Konferencën e Londrës, në të cilin nuk ka asnjë element tjetër sllav, përveç rreth pesëdhjetë malazezëve të përkushtuar ndaj tregtisë. Edhe këta malazez njohin vetëm Shqipërinë.

Sa për Prizrenin, Gjakovë, Pejën, Prishtinën, Dibrën, Mitrovicën, Vushtrinë, Ferizajn, Gjilanin, Kaçanikun, Tetovën, Shkupin, Gostivarin, nga një numër i përafërt prej shtatëqind mijë banorësh ka vetëm 60 apo 70 mijë serbë, ndërsa pjesa tjetër është element shqiptar. Ky minoritet serb përbëhet për më tepër nga bullgarë të cilët kryesisht janë shkombëtarizuar nga ndikimi i parave.

Kjo që po them nuk është një deklaratë e paqartë e ngjashme me argumentet me të cilat serbët i mbështesin pretendimet e tyre.

Hetimi në vend nga një komunitet ndërkombëtar do të ndriçojë në mënyrë efektive të vërtetën. Sipas parimeve të Presidentit Wilson, territoret e sipërpërmendura duhet t’i kthehen tërësisht Shqipërisë. Për më tepër, shqiptarët kanë besim të plotë në këtë drejtim në frymën e drejtësisë së aleatëve.

A mendoni se serbët do të mendojnë të qëndrojnë të bashkuar me aleatët?

Përkundrazi, supozoj se do të ketë një konvertim politik në mesin e serbëve, i aftë për t’u siguruar atyre një zgjerim më të gjerë territorial.

Mbi të gjitha, më dhemb fakti që një pjesë e shtypit francez, pa parë nga e ardhmja, është e prirur të mbështesë aspiratat e serbëve.

Kush mund të garantojë pamundësinë e një bashkimi ndërmjet serbëve dhe armiqve të tyre të lashtë?

— Çfarë mendoni për pretendimet greke për Epirin ?

— Grekët duhet të bindin veten se ekzistenca e një Shqipërie të respektuar në Ballkan do të sjellë përfitime të mëdha për ta.

Sepse grekët herët a vonë do të ekspozohen ndaj rrezikut të agresionit sllav. Pavarësisht nga një pakicë greke nën ndikimin e shkollave greke, shumica në këtë pjesë të Shqipërisë i përket popullsisë së krishterë dhe myslimane shqiptare.

Janë mbi 40 mijë të krishterë shqiptarë nga Epiri në Amerikë, të cilët e dëshmojnë lidhjen e tyre të padyshimtë me atdheun e tyre përmes propagandës së tyre patriotike dhe botimeve të shumta në gjuhën kombëtare.

Prandaj është në interesin e vetë grekëve që të mos këmbëngulin në këtë çështje që do të ngjallte pakënaqësi të përjetshme te shqiptarët. Grekët do të gjejnë në Ballkan një miqësi të sinqertë me shqiptarët ditën që do të heqin dorë nga pretendimet e tyre ndaj Shqipërisë, sepse të dy kombet kanë të njëjtët armiq të ardhshëm.

***

Italia ka një interes jetik që Shqipërisë t’i kthehet integriteti territorial, ndërsa nga Vlora do ta monitorojë me dashuri këtë integritet.

Opinioni publik italian po ndjek me vëmendje të veçantë fazat e çështjes shqiptare dhe synon ta bëjë çështjen e tij. Nëse në konferencë do të vendoset drejtësia, shqiptarët e presin!

“Teatri Ilegal”

October 9, 2023 by s p

Merlin Tushe

Prishtinë, Tetor 2023/

Pak ditë më parë, në Bibliotekën “Hivzi Sulejmani” në Prishtinë, u promovua Ekspozita “TEATRI ILEGAL” me autor Sovran Nrecaj. Regjisori Nrecaj, u përzgjodh nga thirrja për projekte artistike – DwP Creations. Në fillim të viteve nëntëdhjetë, teatri në Ferizaj u mbyll për shqiptarët e Kosovës. Vendin e tij e mori pritja. Pritja për një shfaqje tjetër, për një tregim tëri, për një të ardhme ndryshe që nuk e përfshin luftën dhe krimet mbi njerëzimin. Edhe pse pritja mund të marrë formën e palëvizjes, ato vite në Kosovë mund të jenë gjithçka por jo palëvizje, ato janë tëkarakterizuara nga një forcë e pashtershme e vullnetit të popullit për të qenë i lirë e për të jetuar në paqe.

Suprimimi i autonomisë së Kosovës në vitin 1989 iu dha shteg uzurpuesve të përjashtonin të gjithë shqiptarët e Kosovës nga jeta dhe hapësira publike e qyteteve duke i segreguar ata në periferi ose nëpër geto. Në mes të këtij aparteidi shoqëror dhe kulturor u arrit të gjeheshin forma kreative të rezistencës paqësore. E tillë ishte edhe rezistenca e artit, ku shume artistë gjetën shprehje në ekspozitat në kafene, siç ka qenë Hani i Dy Robertëve apo teatri Dodona me një kalendar të pasur artistik. Aktorë e regjisorë dhanë shfaqje në hapësira të papërshtatshme, herë në shtëpi private, herë në qendra të kulturës të fshatrave ose në kishat katolike anembanë Kosovës. E gjithë kjo vazhdoi deri në vitin 1998 kur edhe shpërtheu lufta në Kosovë.

Sipas z. Ndrecaj: “Kjo frymë dhe këto ide e veçanërisht në lidhje me të bërit teatër, idetë e mëhershme të Grotovskit dhe pastaj të Peter Brook me teorinë e teatrit të zbrazët janë ato që frymëzojnë idenë e një teatri paralel në Kosovë i cili jo në pak raste merr format e një teatri të vërtetë ilegal, ku aktorët, regjisorët, skenografë e të tjerë u ngjajnë disa kontrabandistëve që fshihen në klasa të zbrazëta të shkollave, në nënkulmin e shtëpive private apo në ndërtesa të kultit fetar siç ka qenë rasti i shfaqjes teatrale ‘Martirët e Karadakut’ në Kishën Engjëlli i Rojës në Ferizaj, qytet ky me një dashuri të veçantë për teatrin, rëndësisë së të cilit i kushtohet edhe dokumentari i ndarë në 3 pjesë”.

Regjisori i ri Sovran Nrecaj, i cili po i ngjit me sukses shkallët e karrierës së tij Kinematografike e ndërton rrëfimin si një bisedë midis tre aktorëve të këtij teatri që mundohen të kujtojnë atë periudhë rezistence. Aktorët Nexhat Xhokli, Dashuri Rexhepi e Arben Marevci rrëfejnë për shfaqjet e rëndësishme të kohës, për peripecitë e shumta gjatë provave si ato të shfaqjes së punuar nga Hafir Bislimi të mbajtura në shtëpinë e Ramush Hazirit ku pasi u zbuluan nga policët serbë u dërguan për pyetje në stacionin policor të qytetit ose shfaqja mbi vrasjen e vëllezërve Gërvalla ku çdo gjë ishte improvizim, që nga hapësira e gjetur për prova në shkollën Gjon Serreqi deri te mizanskena e sajuar me bankat e nxënësve. Në të vërtetë e gjithë kjo përpjekje si edhe vetë rezistenca e bërë do ta ketë theksin në improvizim, ashtu si aktori në skenë nëkërkim të frazës së harruar. Improvizimi është ai që e karakterizon shpëtimin e jetës kulturore gjatë sistemit paralel.

Z. Ndrecaj ka folur edhe per shtypin shqiptar se në mënyrë instiktive u gjetën të gjitha hapësirat e pamenduara dhe u ndërtua një teatër origjinal, e me pas vijon, “Duke e rikujtuar atë periudhë dhe duke e rindërtuar me anë të rrëfimeve vendosëm që edhe ekspozimi i këtij video-dokumentari të kishte një domethënie e cila e rikthen publikun në përjetimin e kohës në fjalë. Qëllimisht dokumentari është ndarë në tre pjesë të shkurtra dhe është vendosur brenda tre tendave të cilat janë elementi i parë që shihet në ekspozitë. Për shkak të ngjyrave të ndezura dhe pamjes moderne, tre tendat mund të duken si disa skena eksperimentale të teatrit bashkëkohor e megjithatë ato janë hapësira të improvizuara ngjashëm me ato në të cilat aktorë e regjisorë punuan gjatë sistemit paralel apo edhe me ato hapësira të improvizuara tëkampeve të refugjatëve, që e pasuan rezistencën dhe aparteidin. Rrëfimet, të vendosura secila në një hapësire të zbrazët të improvizuar, janë një homazh i drejtperdrejtë për atë kohë, ata artistë që e jetësuan dhe në veçanti atij teatri ilegal”.

Kjo vepër është pjesë e ekspozitave të organizuara nga Qendra e Dokumentimit Kosovë dhe ka si qëllim ballafaqimin me të kaluarën nëpërmjet veprave dhe krijimeve artistike. Ky projekt u mbështet nga Konfederata Zvicerane – Departamenti Federal i Zvicrës për Punët e Jashtme. Kjo Ekspozitë u realizua nga Fondi për të Drejtën Humanitare në Kosovë. U hap me datë 6 Tetor dhe do të qëndrojë e hapur deri më 24 Tetor 2023 në Prishtinë.

NJË VIT PA MITROPOLIT ILIA KETRIN- Mbresa nga njerëz që e kanë njohur nga afër

October 6, 2023 by s p

Nga FuatMemelli-Boston

Sot më 6 tetor mbushet një vit që ndrroi jetë Mitropolit Ilia Ketri, një nga figurat më të shquara përfaqësuesve të fesë orthodokse të shqiptarëve të Amerikës. Ai shërbeu me përkushtim për rreth 60 vjet duke propaganduar besimin në Zot, mësimet e Krishtit, për paqe dhe dashuri mes njerëzve. Për disa vjet ishte kryefetar i Kishës Orthodokse Shqiptare në Amerikë dhe Kanada. Prindërit e tij ishin me origjinë nga Sinica e Devollit por kishin ardhur herët në Amerikë. Këtu lindi, u rit dhe u shkollua Ilia. Për figurën e tij është shkruar disa herë. Në këtë përvjetor mendova të sjell këndvështrimin të disa besimtarëve, por për të mund të flisnin të gjithë ata (o) që e kanë njohur. Desha të theksoj se sot në Sinicë në nderim të figurës së tij u mboll një bli.

Niko Dako, Boston

Hirësi Ilia Ketri është një figurë e rrallë me vlera të gjithanëshme, jo vetëm në aspektin fetar, por edhe njerëzor e patriotik. Ai vërtet kishte lindur në Amerikë dhe fizikisht kishte jetuar larg Shqipërisë, por e ndjente afër Atdheun e të parëve. Ai e fliste bukur gjuhën shqipe, njëlloj si ne që kishim lindur dhe ishim rritur në Shqipëri. Në predikimet që bënte, i trajtonte problemet fetare e filozofike në aspektin human dhe predikonte dashurinë për njerëzit. Fliste ngadalë dhe me zërin e tij kumbues i bënte për vete besimtarët. Duke e dashur megjithë shpirt Shqipërinë dhe shqiptarët, herë pas here në kishën Shën Trinia në Boston ku ai shërbente ,bëhej nismëtar për organizimin e disa veprimtarive siç ishte ajo për 550 vjetorin e ndarjes nga jeta të Skëndërbeut, të ndarjes nga jeta të Dritëro Agollit, etj. Ndjenja e tij patriotike spikaste edhe në këngët që zgjidhte për të kënduar sa herë mblidheshim në sebepe të ndryshme, ose pas meshës kur nuk kishte të ndara.

Elena Kero, Boston

Hirësi Ilia ishte si një baba, jo vetëm për mua por edhe për shumë besimtarë të tjerë. Bisedat me të të ngrohnin zemrën dhe të përtërinin besimin në Zot. Mitropolit Ilia Ketri ishte një klerik i palodhur, një At shpirtëror i pashoq, i përkushtuar dhe i duruar. Pavarësisht moshës, ai nuk nguronte të udhëtonte me orë të tëra për të qenë i pranishëm në pagëzime, kurorëzime apo ngushëllime, për t’iu gjendur pranë bashkëkombasve të tij.Tek ai gjeje mbështetjen, qetësinë, dhembshurinë, thellësinë e mendimeve, kurajën dhe humorin. Hirësia ishte gjithnjë i interesuar për zhvillimet e kishës dhe sidomos për Shqipërinë dhe për ngjarjet politike, ekonomike e shoqërore të saj. Ndodhej gjithnjë pranë shqiptarëve dhe kudo kur i ndeshte, i befasonte me shqipen e tij të saktë dhe me njohuritë e shumta që kishte mbi Shqipërinë, gjuhën, kulturën dhe traditat shqiptare. Jam e bindur se pavarësisht se i larguar nga kjo jetë, prania e tij shpirtërore do të mbetet përjetësisht e gjallë mes nesh, mes besimtarëve dhe atyre që patën fatin ta njihnin e të fjalosnin me të në mbarë komunitetin shqiptar.
Gjergji Nini, Boston
Ilia Ketri ishte njeri i rrallë. Ishim të privilegjuar ne besimtarët kishës Shën Trinia në Boston ku shërbeu disa vjet me rradhë. Ai interesohej për problemet e gjithë komunitetit, jo vetëm të orthodoksëve.Disa emigrantë nuk dinin anglisht, por ai na fliste në gjuhën e nënës. Ai dinte edhe gjuhë të tjera por fjalët e tij në gjuhën shqipe, na ngjisnin në shpirt të gjithëve. Ndarja nga jeta e tij na la një boshllëk të gjithëve që do kohë të plotësohet.
Perikli Pano, Korçë
Po kujtoj vetëm disa momente që më kanë mbetur në kujtesë nga ardhja e tij në fshatin tonë Sinicë, nga e kishin origjinën prindërit e tij. Ishte fillimi i viteve 1990 kur ai kishte ardhur si drejtues i shkollës të përgatitjes së priftërinjve të rinj në Shën Avlash të Durrësit. Në një nga këto ditë vjen në Sinicë te shtëpia jonë, pasi nënën e tij babaj e kishte kushërirë. Në bisedë e sipër fshatarët filluan të flisnin për politikë. Kjo nuk i pëlqeu.Unë isha pranë tij dhe më thotë: “Merja një kënge.” Unë ja mora dhe ndryshoi atmosfera. Pas ca kohe biseda kaloi përsëri te politika. Ai përsëri më thotë: “Merja edhe një herë.” Ja mora dhe ndryshoi atmosfera. Hirësi Ilia i kishte shumë qef këngët shqiptare. Më kujtohet që kënga e parë që ja merte, ishte ajo me titull “ Ku kullosin shqerkat”, ku thuhej: O kullosin shqerkat, sa bukuri/Në malet tona, këtu në Shqipëri, etj. Ka ardhur disa herë në Sinicë si për shëmbull kur u rindërtua kisha e Shën Thanasit. Për të shkuar aty majë një kodre ku ndodhet kjo kishë, kishte hipur mbi një kalë që ngjante si te filmi “Udha e shkronjave”. Ka ardhur gjithashtu në ditën e Shën Kollit që festohet më 20 Maj, etj.
Petrit Alibej, kryetar i Shoqërisë “Besa-Besën” Boston
Kam plot kujtime për Ilia Ketrin por po ndalem vetëm në një, atë ditë kur shkuam për të vizituar “Vatrën “ në New York. Megjithëse ishte situatë e rëndë koviti, sapo i shfaqa këtë mendim tha:” Do vij pa tjetër, pasi nuk kam qënë asnjëherë!”U nisëm katër veta: ai, Aleko Dhima, Guri Stefani dhe unë. Na priti kryetari i Vatrës Elmi Berisha dhe pëfaqësues të tjerë saj. U gëzua shumë nga kjo vizitë e pritja që ju bë dhe ndër të tjera në fjalën e tij, tha:” Si kryefetar i Kishës Orthodokse Shqiptare në Amerikë dhe Kanada, jam tepër i emocionuar që bëj këtë vizitë për herë të parë në “Vatër” , një emër i madh që nderon komunitetin shqiptar kudo në Botë. Jam i emocionuar gjithashtu që në këtë sallë shoh fotografitë e vatranëve që u dalluan për patriotizëm, për punën dhe sakrificat që bënë. Ne jemi këtu sot falë sakrificave që bënë paraardhësve tanë.Veprimtaria e “Vatrës” ka ndikuar jashtëzakonisht shumë për zhvillimin e kombit shqiptar. Ne përfaqësuesit e kishës duhet të punojmë çdo ditë që meshën ta bëjmë në shqip, që çdo kishë të ketë prift shqiptar, të mësojmë gjuhën e nënës, historinë dhe kulturën e kombit shqiptar.Perëndia më ka bekuar me prindër që më më mësuan shqip, me besim te Zoti dhe me shpirtin patriotik. “