Nga Refat Xh Gurazezi*/
Rasti i ceremonisë fetare që dha më 25 te Jenarit shkuar Shoqëria Myslimane Shqipëtare në Detroit për Kutjtim te Faik Konitzes, i cili bëri dhjetë vjet që ka vdekur, me shtyri te shkruaj këtë artikull te shkurtër. S’ka bisedim se me vdekjen e Faik Konitzes u-çduk nje yll i shkëlqyer në qiellin e Shqiperise, i cili jipte dritë mi Kombin Shqipëtar.
Këtu flas me fakte, pa shtuar e pa shtrembruar asnjë gje pa mbajtur hatër e pa shkuar ner mënt asnjë urrejtje. Faik Konitzen e pata mesonjes dhe bashkepunova një kohe mjaft te gjatë me të, ashtu pata rastin e mirë dhe njoha më tepër shpirtin e tij.
Faik Konitza që zemerbardhë, që shpirtmath, që teper fisnik dhe kish siellje bujare, tamam sikundër i meritonte një njeriu të lartë të shkallës së tij. Nga zemerbardhësia e tij, Faik Konitza besonte shumë shpejt, dhe kur nonjë “mik” ose “shok i besuar” e kallzonte për keq kundër një miku ose shoku tjater, i vinte keq, merte inat, dëshperohesh teper, dhe nga dëshperimi muntë të thosh fjalë t’ashpera. Po inati i tij ish për një copë here, nuk mbante kurrë zëmrim, dhe kur e mesonte se ato kallzime ishin çpifje të bëra me qëllim te keq për të prishur punë, i jipte prapë dorën atij njeriu me te cilin e kish prishur miqësinë nga shkaku se ish kallzuar liksht prej njerësve ziliqarë.
Mi ketë pike, kujtojme ketu nje anekdote: Ne vitin 1924, ca “miq” i thane Faik Konitzes se nje axhent vaporesh ne Boston, i qojtur Nikolla Noçka, bente propagande te keqe kundre tij. Nga ay shkak, Konitza kish disa muaj qe nuk e veshtronte me sy te mire Noçken. Diten e Pashkeve, Nokça mbushi xhepat me vezë të kuqe dhe vajti në zyrat e Shoqërisë “Vatra.” Pasi i gostiti me nga një ve te kuqe zyrtarët dhe puntorët e shtypeshkronkes, pyeti sekretarin Z. Pandeli Çeco se a ish kryetari brenda. Z. Çeco i tha: “Është në zyren e tij, po mos e hap derën, trokellit më pare.” Dhe ashtu bëri. Kur hapi deren e zyres Faik Konitza, pa se mysafiri qe i vajti ish Noçka! Natyrisht e ftoj brenda, dhe e gostiti me një cigarete. Z. Noçke i tha: “Z. Kryetar, t’uroj per shumë vjet gezuar Pashket, urdheroni keto dy veze te kuqe per kujtim te dites se sotme si pas zakonit t’onë, dhe lutem me jepni leje te shkoj se kam per te bere shume vizita te tjera.” Dhe dolli jashtë.
Pake minuta më pas, Faik Konitza hapi derën e zyrës së tij dhe pyeti sekretarin: “Z. Çeco, a ke pakez kripë aty të hame këto vezët qe na solli Z. Noçke?” Pasi mori kripën nga sekretari, e qiroj një ve, e hengri ate, dhe nisi te qeronte tjatren. Atë çast, tha: “Mor ky Noçka nuk është njeri i lik, po mua me kanë marë më qafë shokët qe me kallzojnë për keq, dhe unë i besoj fjalët e tyre !” Sekretari, per te bere shaka ose me qellim per te prishur pune, i tha: “Kemi te drejt ne në Shqiperi kur thomi se ju Shqiptaret Muhamedane genjehi me nje ve te kuqe.” Ahere Faik Konitza mori inat, i hodhi vezen dhe kripen ne shportet, dhe i’u drejtua sekretarit: “Po ja se ku e provon vete qe keshtu si ti jane ata njeres te cilet me prishin mua me miqt’e e mij; ti nuk je i kenaqur kur me shikon mua t’armiqesuar me nje njeri vetem, me te cilin ti munt te kesh nonje meri personale, po perpiqesh qe si munt te me besh armik me te gjithe vellezerit Shqipetare te kershtere!” Pastaj hyri prape ne zyren e tij, e hoqi deren me force, dhe nuk i foli sekretarit per nje jave.
Eshte fare e vertete qe shoket e liq e patne mare me qafe Faik Konitzen, jo nje here, po kurdohere. Per shembull, nga fundi i motit 1935, dy “shoke” ziliqare ne Boston, miqt’e mij dhe te Faik Konitzes, e kallzuan kundre meje: i than se gjoja une u’bera “mik i ngushte” me dy njeres te cilet ishin denuar nga kuvendet e “Vatres,” dhe i urrente teper Faik Konitza, jo per gje tjeter po i kish provuar më shume se njer here si njeres te shtrember, te paqendruar, grindavece, etj. Goditi qe ata dy njeres u shkrojtne anetare te “Vatres,” dhe sido qe ne mbledhjen e komisionit une votova qe atyre dy njeresve t’u ktheheshin te hollat e kesteve dhe te mos pranoheshin per anteare, kundershtaret e mij i thane Konitzes se une “pata gisht” n’ate mes. Nga ay shkak erdhi perçarja, – u mbyll “Vatra” – dhe borxhliu zaptoj shtypeshkonjen e “Diellit” per nje borxh prej nja 2,300 dollaresh. Pas asaj ngjareje te shemtuar, une dolla neper kollonite shqipetare per te biseduar me Vatranet mi punet e “Vatres.” Me 20 te Jenarit 1936, qendrova ne Ëashington dhe vajta ne Legaten e Shqiperise qe vizitova Faik Konitzen. Nuke vajta per te mbrojtur veten t’ime nga çpifjet e renasheve, po vajta se kisha nje adhurim te veçante per te, per Faik Konitzen, i cili, sido qe ish i kallzuar shume keq nga kundershtaret e mij, me priti me fisnikerin’e tij te zakoneshme. Ne bisedim-e-siper, me tha: “Kudo qe te vesh, me shkruaj letra dendur, po letrat te jene te shkruara me dore, jo te shtypura ne maqine, se miq ishim, dhe prape miq jemi, vete, shoke s’jemi me si me pare.” Nj’a kater vjet më von, e zgjodhi te verteten qe ato akuzime kundre meje ishin te rema.
Faik Konitza që Shqipetar i kulluar, i pajosur me te gjitha cilesit’e mira te gjysherve t’ane; pandehte pastaj se çdo Shqipetar esht i kthiellt, nuke genjen e nuke çpif, perandaj besonte shpejt çdo njeri me maske Shqipetari, – dhe e merjin me qafe “shoket” e liq.
Po le t’i leme gjer ketu cilesit’ e larta personale te tij, dhe le te thomi pak fjale mi Faik Konitzen si burre Shteti e si nje nga beresit e Shqiperise, mi Faik Konitzen si zbulonjesin e Flamurit te Skenderbeut e si kryeleronjesin e gjuhes shqipe; mi Faik Konitzen si apostullin e Shqipetaresise.
Faik Konitza lindi ne Konice (Shqiperi) ne Prillin 1875, dhe vdiq ne Ëashington (Kryeqytetin e Shteteve te Bashkuara t’Amerikes) me 15 te Shen-Endreut 1942. Familia e bejlereve te Konices, nga e cila lindi Faik Konitza, eshte nje nga më te parat e më te nderuarat familie te Shqiperise. Faik Konitza kish mesime teper te larta, ish i graduar nga Univeresitete me rendesi e te degjuar te botes; veçan kesaj, e kish bere natyra njeri te mentshur.
Kur u-kuptua sheshit ne vjetet e funtme te Shekullit shkuar se Karta e Turqise do te ndryshohej nga themeli, the u-duk se perandoria e Osmanit do te mirte funt, kombesit e tjera te Ballkanit derguan menjehere ne Perendim udheheqes te zott te cilet shtruan perpara botes te drejtat e tyre kombetare. Vetem zeri i kombesise shqiptare nuk u-degjua n’ate kohe per te kerkuar te drejtat e Shqiperise. Munt te thomi se LIdhja e Pizrenit pati fryme kombetare; e besojme q’ashtu eshte, po, ne mos gabohemi, qe n’ate kohe dhe gjer me 1896, – nje kohe miaft e gjat, – nuk u-be nonje levizje serioze per te zgjidhur fatin e Shqiperise. Si më pare ashtu dhe pastaj, puna e kombesise shqipetare kish mbetur ne heshtje, ne nje heshtje si te vdekjes. Ishin n’ate kohe miaft Shqipetare qe e kuptojin rezikun e Shqiperise, po ose nga frika, ose nga ftohtesia e zemres, ose nga interesat e tyre personale, nuke nxuarne ze fare: te gjithe ishin shtruar ne çanakun te mbushur me pilaf prej Sultaneve te Turqise.
1896: – I vetemi ze qe dolli per te kerkuar te drejtat e kombesise shqiptare, që zeri i Faik Konitzes. Djal’ i ri nga mosha, vetem 21 vjetsh, po i pajosur me dituri te gjere e me ideale te larta kombetare, me 1896 Faik Konitza botoj rivisten “Albania: ne Bryksel te Belgjikes, nje riviste kombetare shqip dhe frengjisht me rendesi te veçante politike dhe letrare. E vazhdoj botimin e asaj riviste gjer me 1909, kur erdhi n”Amerike.
Zeri i Faik Konitzes per te drejtat e kombesise shqipetare u’degjua papushuar, an’-e-mb’-ane te botes, qe me 1896 dhe gjer ne diten e fundit kur vdiq. Me zotesin’ e tij te pashoqte, me penden e tij te mprehet, dhe me diturin’ e tij te pakufishme, Faik Konitza e beri çeshtjen e Shqiperise nje çeshtje politike te gjalle.
1899: – Po nje komb nuk munt te dale perpara botes si njesi politike pa patur nje shenje kombetare. Ashtu punoj pareshtur gjer sa e gjeti shenjen e bashkimit kombetar: me 1899 Faik Konitza zbuloj Flamurin e Skenderbeut, i harruar qe me 1467. Passi e nxori nga harrimi, passi i fshiu pluhurin e shekujve, Faik Konitza, pa pertuar e pa u- lodhur, e valoj atë flamur perpara zemrave te Shqipetareve. Me zbulimin e flamurit, Faik Konitza i dha botes se huaj ta kuptoje se Shqiperia kish jo vetem nje te shkuar politike dhe nje gjallesi kombetare, po dhe nje flamur historik: nje flamur me qindera vjete më te vjeter nga flamuret e kombesive te tjera te Ballkanit. Q’ahere u’be batalle fjala e Bismarck-ut qe tha se s’ka Shqipetare dhe qe Shqiperia nuk eshte gje veç nje emer gjeografik.
1909: – Faik Konitza erdhi n’Amerika me 9 te Vjeshtes Dyte 1909 qe mori redaksin’ e “Diellit” ne dore, i cili botohej prej shoqerise “Besa-Besen” dhe gjer ahere drejtohej prej Fan S. Nolit. Posa shkeli n’Amerike, Faik Konitza u-perpoq per themelimin e nje shoqerie te madhe kombetare, ku rreth saj te mblidheshin gjithe Shqipetaret e Amerikes. Me perpjekjet e Faik Konitzes, te Fan Nolit dhe te disa shokeve te tjere, ne dunt te Marsit 1912 u-themelua ne Boston Federata Pan-Shqiptare “Vatra” e Amerikes.
Ketu kemi vene re me habi se ca “shkrimtare” te rinj njohin Sotir Pecin si “themelonjes te Diellit e te Vatres,” edhe per gjithe aktivitetet e Shqipetareve te kurbetit! Sotir Pecin e çmojme si Shqipetar te mire dhe patriot, te kulluar, po ay s’pati gisht fare ne themelimin e “Diellit” e te “Vatres;” ndothta atij nuk i qe shtire as n’endre nje shoqeri e madhe dhe e forte si Federata “Vatra.” Sotir Peci ndenji n’Amerike fare pake kohe, nxori gazeten “Kombi” per nje kohe te shkurter, me 1907 shkoj prape ne Shqiperi, e la gazeten ne duar te huaja, e cila u’mbyll pas pake muajsh.
Ja dhe nje tjeter shaka te bukur: Nj’a dy vjet te shkuar, kur u festua Dita e Flamurit, nje flete shqipe tha se flamurin qe ngriti Ismail Qemali me 1912 ne Vlore, “ish i qindisur prej Zonjes Korça”! Po ku e gjeti atë flamur ajo zonje e nderuar? Perse fleta shqipe i dha rendesi më teper asaj qe e qindisi dhe jo Atij qe e zbuloj flamurin, nga urrejtja qe kish per të, apo nuk e dinte historin’ e flamurit? Keta te vete-thene “shkrimtare” ose jane dembele dhe pertojne te bejne remime mi historin’ e ringjalljes te Shqiperise, ose kane merira te vjetera dhe duan te mbeten budallenj per inate personale.
Nga Shqipetaret e kurbetit, – ose te “mergimit.” – qofshin te Misrit, te Rumanise, te Bullgarise e te Turqise, vetem Shqiptaret e Amerikes bene sherbimet më te mbedha e më të vyera per Shqiperine, dhe ato sherbime i bene nene udheheqjen e Faik Konitzes e te Fan Nolit.
N’ate kohe qe shtronte te drejtat e kombit shqipetar perpara botes se huaj, n’ate kohe qe perpiqej per te stervitur Shqiperine ne pune shoqerore dhe qeveritare, n’ate kohe Faik Konitza i jipej dhe lerimit te gjuhes shqipe, e cila, gjuhe e vjeter dhe e bukur, kish mbetur e paleruar. Asnjë njeri nuk e kupton e nuk e do frymen e shqipes se kthiellt aqe sa e kuptonte dhe e donte Faik Konitza, i cili kurre nuke pushoj dhe nuke ndjeu lodhje duke kerkuar udhe te re per fjale te vjetera gjer sa i dha gjuhes shqipe fuqine qe i mungonte ne te çfaqur mendimet dhe ndienjat. S’ka asnjë dyshim se shkrimet e Faik Konitzes jane per nxenesit shqipetar nje shkolle e veçante ku perparimi ne te shvilluar te gjuhes s’one duket çap pas çapi. Kur bisedoje me Faik Konitzen mi gjuhen shqipe, mi zakonet e bukura te gjysherve t’ane, mi historin’ e vjeter te Shqiperise e mi te pritmen e saj, te dukej sikur fjaloseshe me perendin’ e Shqipetareve dhe te vinte keq kur qasej koha e gjumit qe do te ndaheshe prej tij.
Faik Konitza qe njeri shumë i lartë për Shqipetarët. dhe këtë gjë e kanë çfaqur disa te huaj, njerës të ditur. Sikur të kish lindur n”Amerike, n”Ingli, ne France, a në Gjermani ose n’Itali, do t’ish sot më famë të përbotshme dhe do t’i kishin ngritur shtatë prej brunzi. Po lindi ne Shqipëri, në një komb të vogël, ne mes te Ballkanit, ku veprat e njerësve të ditur nuk çmohen.

[1] Ky artikull wshtw i botuar edhe ne Dielli, edhe ne “Jeta Muslimane Shqiptare” vol.IV, nr.1, janar -mars 1953,f.5
* Ribotohet me rastin e -2016, Vitit i Faik Konices shpalle nga Federata Panshqiptare e Amerikes VATRA