Sokol Paja/

Vepra e Dr.Pashko Camaj “Porosia e Kullës” është një rrëfim shumë i ndjerë që shpalos jetëshkrimin e tij në sfida shumëplanëshe emocionale, kulturore, familjare dhe profesionale. Një libër që përshkruan ndjenjat më të fuqishme njerëzore si dashurinë, gëzimin, hidhërimin, frikën, panikun, pasigurinë, dramën, suksesin, lotin e ngashërimin. Një libër memoar shpirtëror, psikologjik, historik dhe ekzistencialist ku çdo lexues e sidomos çdo i mërguar e gjen veten thellë të përfshirë brenda tij. Një rrugëtim labirintesh, një libër kujtimesh të një jete të mundimshme por edhe të suksesshme që frymëzon përtej librit, ndriçon historinë, fton në udhëtim letrar e kulturor dhe jep përgjigje pyetjes së frikës që shfaqet jo vetëm si peng por edhe si dialog i përjetshëm me babain e tij, pyetje kjo që shoqëron udhëtimin letrar, fizik dhe shpirtëror të Pasho Camaj: a mos gabova që u largova nga vendlindja? Libri në vetvete është një rikthim në kohë, në terrenin hapsinor, në trashëgiminë tonë shumëshekullore shqiptare. Libri është himn për ëndrrat, për lirinë, për kohën, për jetën, për familjen, për fatin, për njeriun, për Ameriken. “Porosia e Kullës” është jo vetëm një promovim kulturor e atdhetar i vlerave kombëtare shqiptare por edhe një ftesë për ti mos harruar kurrë traditat tona.

Tregimet e Dr.Pashko Camajt janë një mësim i mirë sesi kurrë nuk duhet të heqësh dorë, sesi kurrë nuk duhet të dorëzohesh, ligështohesh apo zmprapsesh, por të gjësh fuqinë dhe forcën për të vazhduar të deri në realizimin e ëndrrës. Çdo sukses dhe arritje Pashko ia dedikon babait të tij, dhe sot nga kjo sallë Pashko Camaj po pyet veten: a thua do ishte bërë qejfi babait tim sot? Me librin e tij Dr. Pashko Camaj lë një testament kulturor, shpirtëror e letrar pasardhësve të tij si një amanet të përjetshëm që kurrë mos harroni rrënjët, kullat, prejardhejn e vendlindjen, gjuhën dhe pasurinë kulturore familjare e kombëtare. Pashko Camaj ka meritë pasi rrëfen modestisht, përshkruan detaje deri në imagjinatë, melankolik në dhimbje e vuajtje, dramatik e ankthioz në labirintet e së panjohurës por gjithmonë shpresëplotë siç i thoshte babai: “Zoti na e bëjë mirë për ne Çoço”.

Në rrëfimet e Pashko Camajt nuk ka mburrje, nu ka hiperbola, nuk ka folklorizëm bajate por ka jetë reale, personazhe reale dhe rrëfime autentike të një kohë të vështirë jo vetëm për personazhin kryesor e familjen e tij por për mbarë shqiptarët të mbetur jashtë kufijve shtetërorë shqiptarë.

Rrëfimet e Dr.Pashko Camajt, me një stil e gjuhë shumë të pasur, kanë dritë dhe optimizëm, forcë dhe krenari, thjeshtësi dhe mirënjohje. Përjetimet personale origjinale të Pashko Camajt vijnë me një modesti apostolike përkundrejtë sharlatanizamve që shoqërojnë herë pas herë letërsinë e mërgatës.

Tërheqës dhe fiksues i çdo detaji të rrëfyer, i pa gabueshëm, i saktë dhe me një kujtesë të frikshme, shoqëruar me dialogjet filozofike e shpirtërore të personazhit kryesor me çdo tangent në kujtimet e tij e bëjnë Pashko Camajn ndër rrëfyesit më real dhe origjinal në letërsinë e sotme të mërgatës shqiptare në Shtetet e Bashkuara të Amerikës.

E çmoj dhe vlerësoj si shumë të arrirë artistikisht veprën e Dr. Camaj, ku tregimeve mjaft interesante të tij me mjeshtëri stilistikore dhe figura të pasura letrare, përjetimet personale, historike, familjare, shoqërore e profesionale rrëfehen mjeshtrit duke përfshirë e prekur emocionalisht çdo lexues.

Thanas L. Gjika/

(VLERËSIME PËR LIBRIN E PASHKO R. CAMAJT “ POROSIA E KULLËS”).

Dr. Pashko Camaj, Sekretari i Përgjithshëm i Federatës Panshqiptare Vatra të Amerikës, muajt e fundit botoi librin në dt gjuhë, anglisht me titullin “Dreaming from the Trunk of an American Car” dhe shqip “Porosia e Kullës”, ONUFRI, 2024, 262 f. përkthyer shqip prej vëllait të tij Nikolla.

Ky libër është ndërtuar si përmbledhje tregimesh ku jepet jeta e autorit dhe e familjes nga vitet e fëmijërisë deri tek hartimi i librit, pasuruar dhe me nje album fotografik kujtimesh. Pra, synimi i parë i autorit ka qenë të krijojë një libër autobiografik, libër, që zakonisht i përket letërsisë dokumentare. Mirëpo, formimi i mirë intelektual dhe talenti letrar e kanë ndihmuar autorin që ta ndërthurrte tregimin e jetës me tipare të letërsisë artistike. Të shumta janë episode ngjarjesh që rrëfehen duke përdorur figura letrare, ku jepen përshkrime të ambjenteve dhe të personave realë me stil letrar artistik.

Tërheqëse është përdorimi i dy formave të rrëfimit. Në tregimet ku autori ka qenë vetë pjesëmarrës, ai i rrëfen ngjarjet në vetën e parë njëjës, kurse ngjarjet, ku nuk ka qenë pjesëmarrës vetë, i rrëfen në vetën e trete njëjës ose shumës. Pra në disa tregime autori është edhe personazhi kryesor dhe rrëfimtari i ngjarjeve; kurse në tregime të tjera është vëzhgues i ngjarjeve që kanë ndodhur kur ai nuk ka qenë i pranishëm.

Ideja themelore e librit është e lidhur me dëshirën që e mundon emigrantin e ndershëm: “Të jem i vlefshëm për fisin, kombin dhe atdheun e origjinës dhe atdheun e ri ku jetoj pas emigrimit”.

Gjatë rrëfimit të jetës autori pyet veten shpesh here: “A bëra mirë që u largova prej kullës (kupto: prej familjes, fisit, vendlindjes)? A po e plotësoj dot detyrën time ndaj fisit tim gjatë punës këtu në atdheun e ri?

Të tilla pyetje ia bëjnë vetes njerëzit e ndergjegjshëm, të cilët e kanë të qartë se jeta nuk duhet jetuar vetëm për të plotësuar nevojat materiale personale e familjare, por edhe detyrat si bir i fisit, i kombit të cilit i ke përkitur dhe i kombit të cilit i përket pasi ke emigruar.

Mbajtja gjallë në jetën e përditshme të të tilla pyetjeve e bëjnë njeriun gjithnjë e më të vlefshëm për familjen, shoqërinë dhe kombin. I Mëkuar që në fëmijëri prej prindërve e të afërmve me një botëkuptim të tillë, Pashkoja që në rini duroi vuajtjet, varfërinë, punët e rënda të fshatit malor dhe eci me vendosmëri për formimin e tij intelektual e profesional derisa arriti suksese të shënueshme, si pedagog universiteti, si “Doktor i Shhëndetit Publik”, si krijues i familjes së shëndoshë dhe si anëtar i Kishës Shqiptare Katolike dhe i Shoqatës Vatra. Si qytetar shqiptaro-amerikan ai jep ndihmesën e tij për ngritjen morale, fetare dhe kulturoro-politike të komunitetit shqiptaro-amerikan dhe për unifikimin e kombit shqiptar të coptuar në gjashtë shtete.

Kisha Shqiptare Katolike dhe Shoqata Vatra nuk e kërkuan Pashkon, por ai i kërkoi dhe i gjeti këto institucione. Aty e shpuri formimi patriotik këtë bir të Malësisë Shqiptare, që ka mbetur jashtë kufijve të atdheut mëmë.

Të gjithë emigrantët, që largohen nga vendlindja dhe shkojnë të jetojnë në një atdhe të ri, mësojnë nga ky libër se duhet t’i bësh vetes pyetjet që i ka bërë shpesh autori i librit, për të qenë i mirorientuar dhe të mos i futesh punës thjesht për t’u pasuruar materialisht, sepse vjen një ditë që e kupton se pasuria nuk vlen po të kesh humbur identitetin tënd fisnor e kombëtar. Ti je kthyer thjesht në një numër si miliona njerëz, që jetojnë pa ideal.

Lidhur me realizimin artistik, dëshiroj të theksoj se ky libër ka mjaft pjesë që besoj i kanë zili dhe shkrimtarët e talentuar. Të tilla janë tregimet “Hyrja në ShBA”, “Babai im, heroi im”, “Lotët në sytë e babait tim”, etj, ku spikat zhdërvjelltësia e rrëfimit me figura emocionuese. Personazhi Rrok Pjetri, babai i autorit, skalitet si një malësor që shquhet për rruajtjen e traditave të shëndosha. Me zgjuarësinë e tij, ai jo vetëm fal gjakun e vet, por i pajton dhe dy bashkëfshatarët e armiqësuar midis tyre. Kjo ndërmarrje e tij është punë pararendëse e veprimtarisë madhore që kreu Prof. Anton Çeta disa vjet më vonë në Kosovë.

“Porosia e Kullës” shquhet dhe për pasazhe meditative e filozofike. Sa për ilustrim po riprodhoj një prej tyre, meditimin e autorit kur në fund të librit, pasi kishte arritur sukseset në atdheun e ri, shkoi për vizitë lamtumire në vendlindje, pikërisht tek fshati i braktisur Surkuq dhe kulla që po rënohej:

“Mbylla sytë përsëri dhe shtëpia tashti ishte e mbushur plot me jetë. Dëgjoja kërcitjen e zjarrit që ndriçonte fytyrat e njerëzve dhe ndieja aromën e ëmbël të lakrave që po zjeheshin në vatër. Familja ishte mbledhur, ulur në stolat e tyre rreth sinisë prej druri dhe thoshin lutjet para se të ndanin vaktin.

Fillimisht, ndjeva nevojën të flisja, të shpjegoja pse e kisha lënë shtëpinë time dhe të tyre, njëherë e përgjithmonë. Doja t’u kërkoja falje. Zhurma e erës, e cila vallëzonte nëpër xhamat e thyer të dritareve, u ndal papritur sikur donte të dëgjonte atë që kisha për të thënë. Por nuk e ndieja më nevojën t’u kërkoja të më falnin. Nuk kisha nevojë të flisja…

Aty u binda se kisha marrë vendimin e duhur. Më kuptuan se do të kisha bërë të njëjtën zgjedhje një mijë herë. Pesha e fajit që e ndieja deri atëherë disi u ngrit teksa kujtoja atë që kisha arritur atje, në shtëpinë time të re…

Gjyshi i kishte porositur të bijtë se për kullën nuk vdiset, për kullën jetohet. Madje u kishte thënë, derisa ata po përballeshin me dilemën e madhe, se kjo kullë nuk guxon të shuhet, se kjo kullë duhet të japë burra që do t’ i njohë kombi. “Kjo asht porosia ime, kjo asht porosia e kullës, o bijtë e mi”, – ishin fjalët e tij të fundit brenda kullës, ku unë tani po qëndroja…”.

Rrëfimet e librit shpalosin shkaqe të ndryshme politiko-shoqërore të shpopullimit të fshatrave shqiptare të Malësisë së Madhe që ka mbetur në Mal të Zi. Autoritetet malazeze i keqtrajtonin shqiptarët. Gjyshin dhe babain e autorit ata i vranë barbarisht, kurse djaloshin Pashko e shikonin me mosbesim, nuk i dhanë mundësi të ndjekë shkollën e lartë. Me një fjalë e detyruan ta braktiste vendlindjen për të realizuar ëndrrën e tij, shkollimin për t’u bërë mjek. Endërr të cilën e realizoi në atdheun e ri.

Uroj që pas kësaj prove të suksesshme autori të vijojë hartimin e tregimeve mbi jetën e shqiptarëve të Malësisë që ka mbetur në Mal të Zi për të treguar se si edhe ata ashtu si ai mundën ta mbanin “porosinë e kullës” duke “nxjerrë burra që i njeh kombi”. Të tillë burra egra mbijetuan dhe arritën ta shpallin Tuzin “Bashki Shqiptare”, të hapin stacion televiziv, të përurojnë shtatoren e Nënë Terezës dhe të Gjergj Kastriotit Skenderbeut, si dhe suksese të tjera.

(Fjala me rastin e promovimit të librit “Porosia e Kullës” të autorit shqiptaro-amerikan nga Malësia e Madhe, Dr. Pashko Camaj, në Harvard – Universitetin e njohur, botërisht — në Boston, me 14 dhjetor, 2024)

Nga Frank Shkreli

Përshëndetjet e mia të gjithë të pranishëmve aty të mbledhur sot në Universitetin Harvard. Përshëndes dhe përgëzoj, përzemërsisht, bashk-malësorin tem, mikun, kolegun dhe autorin e librit “Porosia e Kullës”, Dr Pashko Camaj – të cilit, njëkohsisht, i kërkoi ndjesë, që në pamundësi të jem aty sot, detyrohem t’a përshëndes me këtë rast, prej së largu nga Washingtoni. Pa dashur të dukem krahinor, më duhet të pranoj se suksesi I Dr Pashkos  na bën krenarë të gjithë ne që vijmë nga ato anë! 

“Porosia e Kullës” është titulli i librit. Dy fjalë të mëdha, dy fjalë të shenjëta – fjala: Kullë dhe fjala: Porosi, ose siç përdoret në fjalorin popullor: amaneti. Është një rrëfim autobiografik, por edhe një përvojë reale dhe aktuale shpirtërore dhe shoqërore. Është një rrugëtim, që secili prej nesh e ka berë, në rrethana tjera dhe në kohë të ndryshme. Është një tregim i cili po të heqim emrin e autorit, Dr Camaj, mund të vendoset emri i secilit prej nesh, mërgimtarë malësorë, por jo vetëm, të ardhur në Amerikë gjatë 50 e sa viteve më parë. Është një histori dhe një pasqyrë ku secili prej nesh të ardhur nga ato anë, shohim vetveten tonë, të kaluarën, të tashmen dhe të ardhmen tonë dhe të familjeve tona, por edhe të komunitetit shqiptaro-amerikan në përgjithësi. Si bashkvendas, me pak a shumë, të njëjtën prejardhje e përvojë si Dr. Pashko Camaj, ky libër na bën të shikojmë thellë brenda vetes, ndoshta me mundësinë dhe dëshirën për të gjetur veten në një botë të huaj dhe për t’ju përgjigjur pyetjeve se ku ishim, ku jemi dhe ku po shkojmë – brezi ynë dhe ata që vinë pas nesh.  A është një bekim, apo një mallkim, ndoshta, braktisja e Kullës dhe e trojeve tona? Ato kulla që ndër shekuj kanë ruajtur brez pas brezi identitetin shqiptar, traditat, vlerat dhe zakonet e mira të malësorëve, të cilët shpesh e kanë ndier veten si të huaj në kullat dhe në trojet e veta shekullore.

Atyre kullave të Malësisë tonë të cilat, historikisht, kanë shërbyer një rol të dyfisht, si banesa por edhe për mbrojtje nga armiqët. Këto janë pyetje që vetëm secili prej nesh, bazuar në përvojën tonë, mund t’i përgjigjemi, bazuar në përvojën dhe në rrethanat tona specifike. Nëse braktisja e kullave tona gjatë dekadave ishte një bekim apo mallkim, kjo u mbetet historianëve të ardhëshëm të vendosin. Megjithëse autori mund të ndjehet fajtor për “mospërfilljen” e amanetit të Kullës, duke u largua nga vendlindja – ai përpiqet të justifikoj largimin nga trojet shekullore tona për një jetë më të mirë në Amerikën e largët duke cituar që në fillim një paragraf nga Testamenti i Vjetër i Biblës – që përcakton emigrimin si një fenomen botëror i shekullit të kaluar por aktual edhe sot, ndonëse aq i vjetër sa vet Bibla: 

“Zoti i tha Abrahamit: Largohu nga vendi yt, nga të afërmit e tu dhe nga shtëpia e babait tënd, dhe shko në vendin që do të tregoj. Unë prej teje do të bëj një komb të madh, do të bekoj dhe do ta bëj të madh emrin tënd, dhe ti do të jesh një bekim.”  Zanafilla 12:1-20

Titulli i librit, “Porosia e Kullës” e autorit Dr Pashko Camaj është në të njëjtën kohë edhe një betim dhe mund të shikohet si thirrje brezit të tanishëm dhe të ardhëshëm të malësorëve e të shqiptarëve, anë e mbanë trojeve tona në Ballkanin Perëndimor, në përgjithësi, që ata të mos barktisin “Kullat”.  Por, nga ana tjetër, është edhe një betim solemn për t’i qëndruar besnik deri në fund, “Mbrojtjes së Kullës” si një gjë të shenjtë, një porosi e Kullës së të parëve!

Ky është edhe pikëqëllimi i këtij libri, sipas vet autorit: një mesazh e porosi për brezat e ardhëshëm të malësorëve dhe shqiptarëve nga të gjitha trojet, në Amerikë – ku ndonëse ëndërrat bëhen realitet – siç është edhe vet rasti i autorit, në këtë vend të ri. Ndërsa bëhen amerikanë, ata mund të ruajnë gjithnjë rrënjët e veta dhe të mos harrojnë origjinën nga vijnë. Ashtuqë nepërmjet porosisë së Kullës, malësorët dhe shqiptaro-amerikanët, në përgjithësi të mund të ruajnë trashëgiminë dhe amanetin shekullor të brezave arbërorë edhe këtu në Amerikën e largët. Në këtë “komb të madh, do të bekoj dhe do ta bëj të madh emrin tënd, dhe ti do të jesh një bekim”, janë fjalët e Perendisë, drejtuar Abrahamit.  “Largohu nga vendi yt, nga të afërmit e tu dhe nga shtëpia e babait tënd…”

Dr. Pashko: ti ke bërë zgjidhjen e duhur, prandaj mos e ndjejë veten fajtor ndaj të parëve tu por të jesh krenar për këtë vepër, me të cilën ti përshkruan historinë tënde, por që, në të vërtetë, përmban edhe historinë e secilit prej nesh, që në kohë tjera, ashtu si ti para 40-viteve, kemi ardhur në këtë “komb të madh” nga trevat shqiptare në Ballkanin Perëndimor.  Ky “komb i madh”, që është Amerika jonë e dashur, të gjithë neve me origjinë të përbashkët nga vjen edhe autori Dr Pashko Camaj, na e ka bërë të mundur që “Porosia e Kullës” të jetë një bekim për secilin prej nesh, si individ dhe për ne si komunitet që aktualisht luan një rol me rëndësi në jetën dhe veprimtarinë e këtij kombi të madh, të përcaktuar, si i tillë nga Perendia – si vendi që ai na “tregojë”.

Më në fund, si rjedhim, kuptohet, vetvetiu, se sa rëndësi e vlerë ka kjo vepër për historinë tonë këtu në Shtetet e Bashkuara por edhe për amangtet dhe “Porosinë e Kullave” të Malësisë tonë të Madhe e të dashtun, për trojet shqiptare në Ballkanin Perendimor.  Për të kaluarën, për të tashmen dhe për të ardhmen. “Porosia e Kullës” përkon plotësisht me botëkuptimin e shqiptarëve të cilët dikur u lidhshin dhe mbetshin aty ku kishin dhanë fjalën, d.m.th: Besën. Besa e dhenë është porosia e ruajtur e Kullës!  

Duke qenë i bindur se ashtu si Arbëreshët e Italisë të cilët ruajtën për më shumë se 500-vjet porositë dhe identitetin kastriotian në dhe të huaj – ashtu edhe shqiptarët e sotëm në “tokën e premtuar” të Amerikës — me kohë dhe me kujdes e sipas rrethanave — do të mund të ruajnë “Porositë e Kullave”, që “për kullën të jetohet dhe jo të vdiset”, duke ruajtur vlerat dhe traditat fisnike të kullave tona, jo vetëm në Malësi të Madhe dhe anë e mbanë trojeve shqiptare, por edhe këtu në botën e re — Shtetet e Bashkuara të Amerikës. Sot për sot, askund si këtu në Amerikë nuk mund të zhvillohen me më shumë sukses përpjekjet për të ruajtur vlerat dhe traditat kombëtare.

Shpresonim se me shembjen e Murit të Berlinit dhe të diktaturës së egër komuniste në Shqipëri dhe anë e mbanë trojeve shqiptare, “çeshtja shqiptare” do të merrte, më në fund, dinamika të reja përparimi e zhvillimi, në nivel kombëtar e ndërkombëtar. Kjo nuk ka ndodhur as pas 35-vjet të ashtuquajtur, tranzicion “post-komunist”. Mjerisht, kullat tona që u qëndruan me shekuj luftërave për liri e identitet kombëtar, po mbeten bosh, ndërkohë që vazhdon zbrazja biblike e trojeve shekullore e shqiptarëve. 

Për fat të keq, si në mërgim ashtu edhe në dy shtetet shqiptare – në Shqipëri dhe Kosovë – mungojnë udhëheqsit atdhetarë, të betuar që të bashkojnë në “një mendim e një qëllim”, mundësitë e përbashkëta kolektive në mbështetje dhe mbrojtje të interesave kombëtare – sipas porosive të kullave tona historike — mbi interesat private, partiake, ideologjike dhe krahinore. 

Jo, se kombi nuk ka njerëz me vlera të larta kombëtare!? Vaj medet për ne nëqoftse humbasim edhe këtë rast e mundësi historike për të cilën Kombi shqiptar ka pritur me shekuj – lirinë dhe pavarsinë që gëzon sot, si asnjëherë më parë. Mendonim se ky do të ishte shekulli i shqiptarëve! Gjithnjë shpresojmë!

Pa dashur të dukem si krahinor, më duhet të pranoj se suksesi i Dr Pashkos është krenari dhe sukses për çdo malësor kullash, jo vetëm, të trojeve të Malësisë së Madhe, por edhe këtu në mërgim. 

Prandaj, po e mbyll me urimet e mia më të përzemërta, për mikun, kolegun dhe bashkvendasin tim malësor, Dr Pashko Camaj, për këtë botim – që siç shkruan në parathënien e librit, “Porosia e Kullës” edhe shkrimtari dhe diplomati i njohur Besnik Mustafaj – në thelb, libri është një “përshkrim i rrugëtimit të brendshëm, domethënë shpirtëror, por edhe atij të jashtëm, domethënë social, që Pashko R. Camaj ka kryer deri më sot për të njohur veten. Është një rrugëtim që vazhdon…”, ndërkohë që presim prej tij edhe botime të tjera të kësaj natyre, por jo vetëm, në të ardhmen. 

Vëllazërisht, 

Frank Shkreli

             ———————————————————————————–

MËRGIMI – nga Ernest Koliqi

“Në mërgim, për arsyena të ndryshme që këtu s’e kanë vendin të rrjeshtohen, asnji popull tjetër, besoj, nuk u dënue si i yni nga fati me marrë rrugat e «gerbetit ».  Ndonse e vogël, Shqipnija i ka bijt e vet të shpërndâmë në katër kandet e dheut. Të gjithë i shporon në zêmër malli i vendlindjes. Sado i vobektë, shpesh i mbështjellun nga nji grumbull kujtimesh të zymta, çerdhe e pazoja me u dhânë rritje e gjallesë t’arsyeshme zogjve të vet, prap se prap, gurt e sokakut të vendlindjes, thepi i malit, zàni i prronit, zhurma e çekerkut të pusit, ngjallin në shpirtin ma harraq nji dëshir të ndezun këthimi. Por edhe mërgimi dallohet në lloje të ndryshme. Kush del jashë visit të të Parvet për nji përmirsim gjallese por, sado larg t’a két hjedhë nevoja, nuk ia pengon gjâ udhën e këthimit, ai e ndien mâ pak mallin sepse e din që mjafton ti hypi nji vaporri ase nji avullqerrje për tu këthye në gjï të qytetit a të katundit ku u lind. Trishtim kapërthyes ndrydhë, përkundrazi,   

zêmrën e atij që nuk mund të marrë udhën e këthimit n’atdhé, sepse aty e prêt nji përndjekje mizore.  Ky lloj mërgimi dërmon shpirtin, tue pre çdo mundësi shmallimi”. (Shëjzat, 11-12, 1962 – faqe 362).

Irena Dragoti/

Ka disa libra që më trokasin ende në kujtesë si psh “Të mjerët ” e Hugoit i cili ngacmon mendimin tim si dritat e Krishtlindjes. Është personazhi historik i tij Val Zhan , që prej gati dy shekujsh trondit me emrin e tij. Ishte kaq i uritur sa u detyrua të vjedhë në dyqanin e bukës , akt ky që i vuri pas një inspektor tejet kokëfortë policie , për gjithë jetën. Një fenomen ky që ka emra të ndryshëm për fusha të ndryshme të jetës dhe për shtresa të ndryshme social-ekonomike. Në rastin e Val Zhanit quhet vjedhje, në rastin e një zyrtari quhet përvetësim apo korrupsion, ndërsa për shkrimtarin e ka emrin plagjiaturë. Vidhen pushtete, vidhen shtete, frone mbreterore, na vjedhin atdheun duke na përzënë prej tij, vidhet Homeri dhe Shekspiri dhe rishtas bota ecën me ritmin e saj. Thelbi i gjithë veprimeve më sipër është “ Vjedhja” e cila është e njëjtëpërdorshme për këdo që vjedh a vidhet..Shekspirin e akuzojnë se vodhi Frencis Becon, Homerin e “akuzojnë” se nuk është autor i Iliadës dhe Odiseut, por janë shkruar nga grup autorësh. Duket sikur paqja është e pamundur ndër shekuj në çështjet e plagjaturës dhe bota i ngjan nje elipsoidi jo me dy vatra, por me shumë të tilla. Plagjiatura përkufizohet si “Paraqitja e punës ose ideve nga një burim tjetër si tuajat, me ose pa pëlqimin e autorit origjinal, duke e përfshirë në punën tuaj pa njohje të plotë.

Një nga kritikët e mëdhenj Harold Bloom mendon se “të gjithë autorët ishin të mbyllur në betejën Edipale me disa paraardhës të fuqishëm. Letërsia ishte rezultati i rivalitetit dhe pakënaqësisë, pasi poetët e rrethuar nga ajo që Bloom e quajti ‘ankthi i ndikimit’ u përpoqën të triumfojnë mbi ndonjë pararendës ‘të fortë’ duke e rishkruar tekstin e tij ose të saj si të tyren. Të gjitha veprat letrare ishin një lloj plagjiaturë, një keqlexim krijues i përpjekjeve të mëparshme. Kuptimi i një poezie ishte një poezi tjetër.

Ndërsa Tomas S Eliot shkruan -Poetët e papjekur imitojnë; poetët e pjekur vjedhin; Poetët e këqij e prishin atë që marrin, dhe poetët e mirë e bëjnë atë diçka më të mirë, ose të paktën diçka ndryshe.

Solla këta emra të konsoliduar dhe idetë e tyre për të përcjellë faktin se paqja dhe njëmendësia nuk janë afër as midis njerëzve të mëdhenj sa i përket një përkufizimi të saktë mbi plagjaturën. Kjo tregon se problemi është kompleks dhe opinionet janë gjithmonë larg absolutes. Poezitë dhe tregimet, novelat a romanet janë miliona, shkrimtarët po ashtu, fjalët të limituara në varësi kjo dhe të alfabetit të vendit nga vijmë e po kështu dhe alegoritmet letrare me të njëjtët përbërës në numër. Nuk mjafton kjo, por në këtë mjedis idesh hyjnë edhe zhargonet e përditshmërisë tonë mbi të cilët shkruhen poezi në këndvështrime të ndryshme.

Shkak për këtë shkrim u bë një dialog me redaktoren time e cila pasi i dorëzova materialin poetik më njofton se kam dy poezi me të njëjtin titull dhe pse linja e fabulës në to ishte pa njl pikë takimi me nj- tj. Bëhej fjalë për një togfjalësh metaforik” Lindem nga hija” . Qesha me vehte sepse nga poezia e parë e materialit të dorëzuar deri në të 110 ku ishte përsëritur ky titull harresa kish bërë të vetën. Mendo nëse këtë titull mund ta kenë edhe dhjetëra shkrimtarë të tjerë që ndoshta nuk i kam lexuar e nuk më kanë lexuar e njohur kurrë përpara apo pas meje në moshë.

Kur përsërit vehten, ky fakt shpjegohet me një koncept të ngulitur në karakterin tënd poetik por nëse kjo ndodh me dhjetë a njëqind të tjerë lind pyetja: A ndodh të ndajmë të njëjtin ide një a dyfjalëshe me shumë njerëz njëherësh?

Më gjithë dëshirën për të ndërruar Titullin e përsëritur, nuk munda të gjej një sinonim për fjalën “hije”. Pra hijes , hije i thuhet si për mua e për çdo shkrimtar shqiptar. Mos vallë duhet të shpikim fjalë të reja që tmos përsëritim njëri tjetrin e vehten?

Për një çast solla ndërmend sa poezi tregime a romane me titullin “Dashuria” Pranvera” “Vjeshta “ , Gungaçi “ Nëna” janë shkruar në botë!

Sa poezi, romane , novela e tregime me togfjalëshët ” Erdhi pranvera”, “Pranverë e vonuar” Vjeshtë e artë, etj etj janë në botë?

-A është plagjiaturë kjo gjë?

Volteri i cili lundron në linjën e Harold Bloom dhe Tomas S. Eliot shprehet se: “ Origjinaliteti është ndryshim sa tonet e të njëjtës ngjyrë që janë të pafundëm por ne njohim ngjyrën, vetëm me emrin bazë. Poezia është subjekti dhe jo titulli. Titulli është garniturë që shpesh nuk ka lidhje me përmbajtjen! Fjala nuk është pronë e një individi të vetëm.

Sa sinonime do i duheshin botës për titullin” Nëna” apo togfjalëshin “ Mungesa e nënës” në mënyrë që shumë shkrimtarë nisur nga Gorki të mos përsëritnin nj- tj. Në lojën e shahut në lëvizjen e katërt të dy lojtarët kanë 3 milionë teknika të ndryshme loje. Na ndih ky algoritëm për të kuptuar se me titullin që ka si rrënjë fjalën “ vjedh” mund të shkruajmë tre milion poezi me përmbajtje ndryshe.

Teoritë e reja pretendojnë se edhe nëse merr prej vlerësimi a pëlqimi një metaforë si amplifikator a muzë, apo një varg të vetëm dhe arrini të ndërtoni me të një përmbajtje krejt të re nga modeli frymëzues, edhe kjo nuk përbën plagjiaturë.

Ka aq shumë hapësirë por duhen shpirtra të butë, për të gjykuar mbi këto të vërteta shkrimtarësh.

Pozitivizmi është anija në të cilën duhet të imbarkohemi për të gjykuar e dënuar si Justiniani dhe jo si Zhaveri i Hygoit!

Arben Iliazi/

“Dy pjesët e jetës sime mbetën si dy jetime,
Njëra humbur, pa atdhe, e tjetra larg shpirtit tim”.

Kujtim Hajdari zë një vend të veçantë në brezin e poetëve bashkëkohës, që kanë spikatur në 20-30 vitet e fundit. Vepra e tij është origjinale dhe e autentike, sepse të tilla ishin jeta, bota, interesat dhe prirja shoqërore e tij. Të vecanta kanë qenë sidomos marrëdhëniet e tij me rendin shoqëror, që sundoi gjatë në Shqipërinë komuniste dhe me censurën, si mjet permanent të saj, e cila nuk u tregua aspak indulgjente me të. Që në fëmijërinë e tij në Hajdaraj të Lushnjës, ku kishte lindur në prill të vitit 1956, Kujtim Hajdari ishte me të drejta njerëzore të mohuara. 

Megjithëse një pjesë e krijimeve të tij, që kur ishte në moshë te re, u botuan në gazetën lokale “Shkëndija, si dhe në organet qendrore, “Drita” dhe “Zëri i rinisë”, veprat e para “Do të vijë pranvera?” (poezi), “Violinisti” (poezi) dhe “Netë pa gjumë” (dramë), nuk panë kurrë dritën e botimit, pasi poeti u akuzua për “frymë antiparti”. 

Më pas poeti Hajdari ndjeu se i ishte mohuar jo vetëm e drejta e botimit në fushën e letërsisë, por edhe e drejta e shkollës së lartë, gjë që u realizua më pas me ndërhyrjen e shkrimtarit të shquar dhe humanistit D. Agolli, i cili zotëronte pozita të forta në strukturat e regjimit komunist. Jeta e Kujtimit, pas vuajtjeve të panumërta, fatmirësisht doli jashtë reve të fatit, nga muzgu në gjysmëdritë, pasi u diplomua si mësues letërsie. Talentin, intelektin, dhuntitë dhe virtytet i administron natyra njerëzore, e cila i shpërndan me spontanitetin e vet, me dashamirësinë më të madhe. Kështu ndodhi edhe me Kujtim Hajdarin, të cilit talenti i spikatur i dha këmbënguljen, mirësjelljen qytetare, fisnikërinë dhe konsekuencën krijuese, për të vazhduar rrugën e artit, edhe pse regjimi komunist i shkaktoi një traumë psiko-emocionale, që e detyroi të “ftohej” me poezinë për gati çerek shekulli. Por forca shpirtërore, sekreti për të ruajtur veten krejtësisht të papërlyer, dëshira për t’iu dhënë me gjith shpirt poezisë, që për të përfshinte gjithçka në jetë, ishte forca e vërtetë e poetit të përvuajtur, e cila triumfoi më pas dhe i solli poetit një sukses ndërkombëtar. Poezia, për Kujtim Hajdarin, mbeti forma më ekzistenciale e lirisë.

“Si nga një i ftohtë dimri i zi,
U thanë ëndrrat lule paçelur,
Për pak diell, për pak liri,
Te kjo baltë si dëshmi ngelur”. 

(I Internuari)

Pas ndryshimit të sistemin politik, poeti u largua në mërgim në Itali, ku kaloi shumë vite, e më pas u vendos në SHBA, dhe sot jeton në Massachusetts.

Si gjatë kohës së mërgimit në Itali, ashtu edhe në SHBA, ai vazhdon të shkruajë dhe të jetë aktiv, duke publikuar rregullisht vëllime me poezi dhe duke marrë pjesë nëpër antologji të ndryshme. Është autor i 15 librave me poezi dhe, deri më tani, ka marrë pjesë në 62 antologji, 12 kombëtare dhe 50 ndërkombëtare, në tri gjuhë: shqip, italisht dhe anglisht, antologji me , pjesëmarrjen e poetëve të njohur nga shumë vende të botës. Poezitë e tij janë botuar në Shqipëri, Kosovë, Maqedoni, Itali, SHBA, India, Rumani, Marok, Egjipt, Danimarkë, Pakistan, Bangladesh, etj. Ka marrë pjesë në shumë kompeticione kombëtare e ndërkombëtare, ku ka fituar çmime të shumta në vende të ndryshme të botës. Në gusht të këtij viti (2024) fitoi në SHBA çmimin INTERNATIONAL MPACT BOOK AWARDS.

***

Veprat e Kujtim Hajdarit janë fryt i brendshëm i asaj ndërgjegjeje letrare që mbeti e pacënuar edhe nën censurë, edhe larg atdheut. Megjithëse u shkruan kryesisht jashtë truallit të vet, ato janë një dëshmi e mostjetërsimit dhe e jetësisë. Ndoshta këtu është dhe rëndësia e tyre më e madhe.

Kujtim Hajdari ka kapur në thelb dramën e bashkëkohësve të vet dhe e shprehu atë me mjeshtëri, me brishtësinë e shpirtit të vet, me poezi të shkëlqyera, në pauzat e një jete plot privacione.

“Këtu s’më vë rè asnjeri, kush jam unë,

Humbas mes turmës si pikë uji në oqean,

Me një barrë hallesh vij rrotull botës për punë,

Dhe shtrëngoj zemrën në kraharor që qan”.

(Udhëve të botës)

Arma më e fortë e poetit është humanizmi. Poezitë kanë në thelb dashurinë për njeriun. Është një dashuri pa sforcime përzgjedhjeje.  Siç e pranon, ashtu dhe e kërkon njeriun, duke e zhveshur poezinë nga skematizmi dhe patetizmi, në vazhdën e një dëshpërimi të praruar.

“Por, megjithatë, do t’më ndjeni pranë,
Ashtu siç ju ndjej gjithmonë edhe unë,
Në hapësirat e shpirtit tim të paanë,
Miqësi e shoqëri në botë, gjithkund”.

 (Këtë përvjetor)

Mjafton të mendohesh pak mbi vargjet dhe do të ndiesh shpërthimin e brendshëm, nga ku dëgjohet dashuria për njerëzit, për miqtë, ngazëllimi për jetën dhe dhimbja për vdekjen. 

“Në qytetin tim, edhe pse vij rrallë, shumë rrallë,
Rrugët më njohin nga muzika e hapave kur shkel,
Zogjtë zgjatin kokën, mes luleve të bukura, me mall,
E mbushin ajrin me urimin, që cicërimave çel.

Njerëzit nuk e harrojnë buzëqeshjen time,
Edhe pse mungesa e gjatë hedh hije trishtimi…” 

(Si dy jetimë)

Poezia e Hajdarit është aq tunduese për të na kujtuar se çdo minutë e jetës duhet të jetohet me dashuri dhe zemër të madhe. Ajo ngrihet nga fjala dhe nga ndjesia e së përditshmes, me një shkëlqim përdëllyes të metaforave stilistikore. Poetit i krijon dhimbshuri sakrifica e emigrimit, e të përditshmes njerëzore. Ai i këndon njeriut të thjeshtë, që siguron mes sakrificash një jetë të ndershme, apo sakrificave të një kombi, që gjithsesi mbetet fatkeq, në cikle të pafundme migratore. 

“Për çastin qesh dhe gëzohem, por dhe qaj jetën time,
Një copë jete e braktisur, e flakur, e harruar,
Diçka të dhimbshur, më duket, kam lënë jetime,
Diçka, që kërkoj ta gjej, ta ruaj si pjesë të çmuar.

Pjesa tjetër mbeti jashtë, udhëve të botës pafund,
Me etjen, që një ditë djepi i Atdheut ta përkund,
Por ajo ditë mbeti një imazh i paarrirë,
Një imazh, që më shtrydh e më bren pa mëshirë”.

(Si dy jetimë)

Po kaq njerëzore shenjohet tek poeti edhe humbja, si dukuri bashkëshoqëruese e njeriut, parë në planin më të gjerë të saj. Mes humbjesh njeriu bëhet më i besueshëm, më i pranueshëm. Humanizmi duket se e ka origjinën te një melankoli karakteristike, e cila nuk është trishtim vetiak, apo zymti patologjike e shpirtit. Në një mënyrë të ngjashme me ekstazën, ajo ka lindur dhe është ushqyer brenda unit poetik, duke pasur edhe ushqim të bollshëm nga jeta e përjetuar. Impulsi poetik ndizet pikërisht për këtë vokacion, ku poeti është përqëndruar me tërë forcën e shpirtit, me një ekzaltim që gufon nga vetvetja dhe jo nga idetë apo dëshirat subjektive të të tjerëve.

Duke hapur vargjet e Hajdarit gjejmë perlën e shpirtit të tij, e cila është e tëra një fluturim lirik:

“Ti je e ëmbël dhe në ikje,
Dhe kur pëshpërit lamtumirë,
Dhe kur dy zemrat n’përpëlitje,
Zgjatin duart për mëshirë”.

Unë nga vdekja nuk kam frikë,
Po më trembin sytë e tu,
Kur ti dritën në ta e fik,
Për mua vdekja fillon këtu.

(Mos më thuaj lamtumirë)

Mendimi i mirëfilltë lirik nuk rrëmbehet kurrsesi nga dukja, as nga metafora e qëllimtë. Poezia konceptohet si një ëndërr, ku jeta shpaloset mes dritëhijesh, ndërsa natyra shpaloset mistike në bukuritë e veta.

Vargjet klasikë, figuracioni i dendur, thjeshtësia, spontaniteti, rimat apo vargjet e lira, përcjellin ndjeshmërinë e lartë dhe mprehtësinë e vështrimit, krijojnë një ansambël harmonik të dallgëzuar dhe një marrëdhënie të drejtëpërdrejtë e të paharrueshme me lexuesin. 

“Me zërin e bilbilit më thërret çdo mëngjes,

Nga lulet e lara me të bukurën vesë.

Më shfaqesh me rrezet e agimit përtej,

Dhe unë mbaj zemrën që të mos shpërthejë”.

(Po të pres)

Me mrehtësinë, me lirizmin delikat dhe të tejdukshëm, me dhimbjen njerëzore, poezia e Kujtim Hajdarit është pasqyrë e jetës dhe e shpirtit të tij të madh. 

“Njerëzit nuk e harrojnë buzëqeshjen time,
Edhe pse mungesa e gjatë hedh hije trishtimi,
Një vatër të ngrohtë oxhaku në zemrën e tyre,
Do ta gjej, si bir i mirë, pushtuar nga mallëngjimi”.

(Si dy jetimë)

Në disa poezi ngrihet kulti i njëlloj lirie njerëzore, që di të dalë mbi humbjet, trishtimet, brengat.

“Mendime të ndryshme seç më vijnë e bluaj,

Për njerëzit e mi, që rrinë diku, atje larg,

S’do t’më prisnin si këtu, ky vend i huaj,

Do të bënin festë, kur t’më shihnin në prag”.

(Udhëve të botës)

Në prizmin e të natyrshmes, të besueshmes, poezia e Hajdarit ka një këndvështrim bipolar për jetën. Brenda saj janë të mirat dhe të këqiat, ndaj ajo ka gjithë ngjyrat bazë dhe llojet që rrjedhin nga to: Të ngrohtat e gëzimit, të ftohtat e dhimbjes.Keqardhja apo mosaprovimi i poetit, nuk e çon atë drejt urrejtjes. Nuk gjejmë në vargjet e Hajdarit acarim, mllef, hakmarrje. Ka diell, tokë dhe ajër për të gjithë. Në fund të fundit kjo është jeta. Hajdari pasqyron në krijimet e tij sa qëndrime, aq dhe gjendje ekzistenciale, ku dominant është trishtimi. Ky trishtim jepet me gjithë magjinë e tij. Ai është i pashmangshëm dhe rrëzëllen me një bukuri mahnitëse, i shenjtëruar natyrshëm. Larg patetizmit. Në shpirtin e poetit dhimbja fisnike përjetohet si një lumturi, në prizmin e një njeriu që di të dalë mbi të.

“Ca lule shpirti përmbi varr,
Rinisë së vdekur i sjell përherë,
Rinia ime, rini e vrarë…!
Dhe lotë të nxehtë që pikojnë vrer”.

(I internuari)

Te poezia e Hajdarit nuk ndeshet vëmendja ndaj hymnizimit të historisë, por ka një deheroizëm, një zhvendosje nga heroi. Hajdari nuk e kërkon heroiken, të fortën, qëndresën, deri në llahtari.

“Dallgët që vijnë si prej miteve, 

Kurora të bardha të dhurojnë,

Ato nuk u lodhën prej viteve,

Në garat e tyre t’na ftojnë”.

Kujtim Hajdari është aq bujar, dashamirës dhe i celët, saqë u përkushtohet edhe të tjerëve. Ndoshta është kjo një nga magjitë që e shton popullaritetin e tij të ndërtuar në vargje. Me pasion e përkushtim, ka përgatitur edhe vetë antologji poetike, siç ka qenë së fundi  “Alltogether”,  ku promovon shumë krijues shqiptarë, duke i shpërndarë krijimet e tyre në ente botuese dhe platforma ndërkombëtare. 

 VËLLIMET POETIKE TË KUJTIM HAJDARIT:

1. “Mbrëmë isha pa ty”, maj 2018, botuar nga “Create Space” në SHBA.

2. “Mbrëmë isha pa ty”, një botim tjetër (me ndryshime të vogla), pothuajse autentik, nga “ADA” në Tiranë.

3. “Do të vijë natën”, shtator 2018, botuar nga “Create Space” në SHBA.

4. “Emri i bukur dashuri”, mars 2019, botuar nga “ADA” në Tiranë.

5. “Do t’u them…”, tetor 2019, botuar nga “ADA” në Tiranë.

6. “I dolori del cuore”, botuar në janar 2020, në Romë, nga “Aletti Editori,” në italisht.

7. “Pse bëjmë kështu”, qershor 2020, botuar nga “ADA” në Tiranë.

8. “Kur shkoj në fshat”, korrik 2021, botuar nga “JOZEF” në Durrës.

9. “Come i fiori di aprile” në italisht, shtator 2021, botuar nga KDP Amazon në Poloni.

10. “You are everywhere” në anglisht, nëntor 2021, botuar nga KDP Amazon.

11. “Udhëve të Botës”, janar 2022, shtëpia botuese “Botimet Jozef” në Durrës.

12. “Do të vij natën”, ribotim, i ripunuar, janar 2023, Durrës, Shqipëri.

13. “You are everywhere” në anglisht, i ripunuar, në nëntor 2023, botuar në SHBA.

14. “Through the waves of life”, Përkthimi nga shqip në anglisht. (Antologji me poezi të zgjedhura nga 10 vëllimet e botuara), janar 2024, nga KDP Amazon, SHBA.

15. “I ngrita të rënët”, 2024, nga shtëpia botuese “Botimet Jozef” në Durrës.